GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Cơ sở lí luận
Tự lập là khả năng tự làm mọi thứ và sống cuộc sống của mình mà không phụ thuộc vào người khác, là một đức tính tốt được mọi người yêu quý Việc giáo dục tính tự lập cho trẻ từ nhỏ không chỉ giúp trẻ phát triển khả năng tự phục vụ trong sinh hoạt hàng ngày mà còn là yếu tố quan trọng để hình thành sự tự tin, năng động, sáng tạo Điều này tạo nền tảng cho các kỹ năng sống sau này và là chìa khóa quyết định thành công của mỗi cá nhân Để nuôi dưỡng tính tự lập, trước tiên cần trang bị cho trẻ kỹ năng tự phục vụ bản thân.
Vậy kỹ năng tự phục vụ là gì?
Kỹ năng tự phục vụ là những thói quen sinh hoạt hàng ngày trong giao tiếp và ứng xử của trẻ, ảnh hưởng đến bản thân và những người xung quanh Việc rèn luyện kỹ năng này cho trẻ, đặc biệt ở lứa tuổi mầm non, là vô cùng cần thiết Nó không chỉ giúp trẻ tăng cường khả năng hội nhập mà còn khuyến khích sự chủ động, sáng tạo và tự tin, giúp trẻ vững vàng trước mọi khó khăn và thử thách.
Mỗi trẻ em từ khi ra đời đã là một cá thể độc lập với cá tính và mong muốn riêng Việc giáo dục cần linh hoạt và phù hợp với khả năng, hứng thú của trẻ, đặc biệt là khi trẻ lên 3, khi trẻ bắt đầu khẳng định bản thân và muốn tự lực Ở độ tuổi mẫu giáo lớn, trẻ cảm nhận mình là người lớn nhất, hành động với mục đích rõ ràng hơn và có khả năng kiềm chế tốt hơn Các nhiệm vụ cần rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với độ tuổi để trẻ có thể tự tin thực hiện Sự động viên từ người lớn giúp trẻ tự tin vào khả năng của mình, trong khi sự phê bình tiêu cực có thể làm trẻ nản chí.
Trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi thường thể hiện sự tự tin và mong muốn khẳng định bản thân qua những thành tích cá nhân Chúng khao khát được sống và làm việc như người lớn, đồng thời phát triển nhận thức về thế giới xung quanh Sự tự lập này giúp trẻ trở thành những thành viên năng động, có khả năng chủ động trong các hoạt động học tập và sinh hoạt hàng ngày Khi trẻ tự tay thực hiện mọi việc, ý thức về bản thân cũng được củng cố, từ đó phát triển khả năng kiểm soát môi trường và niềm tin vào khả năng làm chủ cuộc sống của mình.
Cơ sở thực tiễn
Với 12 năm kinh nghiệm giảng dạy lớp lớn, tôi đã gặp nhiều thuận lợi và khó khăn khi thực hiện nghiên cứu đề tài sáng kiến.
1/ Những thuận lợi và khó khăn
BGH nhà trường cam kết hỗ trợ giáo viên trong việc nâng cao chuyên môn, đồng thời đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị, đồ dùng, đồ chơi, nhằm đảm bảo chất lượng giảng dạy tốt nhất.
Tôi là một giáo viên tận tâm và nhiệt huyết, với nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy cho trẻ em lớp lớn Tôi hiểu rõ tâm sinh lý của trẻ và nắm bắt được những xu hướng phát triển của các em.
- Trường có cơ sở vật chất khang trang, đầy đủ trang thết bị phục vụ cho công tác giảng dạy cũng như chăm sóc trẻ.
Hầu hết giáo viên mới hiện nay chủ yếu tập trung vào giáo dục hành vi mà chưa chú trọng đến khía cạnh nhận thức và thái độ của trẻ Điều này cho thấy giáo dục về nhận thức và thái độ vẫn còn là một lĩnh vực mới mẻ trong chương trình giáo dục mầm non, dẫn đến việc thiếu tài liệu tham khảo để tìm hiểu sâu hơn.
Trong lớp có 42 trẻ, việc tổ chức các hoạt động cho cả lớp trở nên khó khăn do sự không đồng đều trong khả năng hòa nhập của các cháu Một số trẻ còn nhút nhát và chưa đi học đều đặn, như Gia Huy và Hà Phương, do vấn đề sức khỏe hoặc hạn chế về thể chất Ngược lại, một số cháu lại rất hiếu động, như Chính Phương, Quang Tuyên, Trọng Nghĩa, Khánh Duy và Đức Bình.
- Phụ huynh đều bận công việc, rất ít thời gian để trao đổi cùng giáo viên.
Nhiều phụ huynh thường nhầm lẫn giữa tình yêu thương và sự bao bọc, dẫn đến việc "che chắn" con cái quá mức Trong những gia đình này, ông bà và cha mẹ thường có nhiều thời gian rảnh rỗi, điều này khiến họ làm thay trẻ nhiều việc mà lẽ ra trẻ nên tự mình thực hiện.
Phần lớn cha mẹ đều nhận thức được tầm quan trọng của việc rèn luyện tính tự lập cho trẻ ngay từ khi còn nhỏ, cả trong công việc lẫn tư duy Tuy nhiên, nhiều gia đình vẫn chưa áp dụng phương pháp giáo dục hiệu quả để giúp con cái phát triển sự độc lập.
Nhằm giáo dục tính tự lập cho trẻ mẫu giáo, tôi đã xác định rõ nhiệm vụ công việc của mình Để đạt được kết quả tốt, tôi tiến hành khảo sát thực tế về các kỹ năng tự phục vụ đơn giản cần thiết cho trẻ ngay từ đầu năm học, và đã thu được những kết quả đáng chú ý.
Nội dung khảo sát Đạt Chưa đạt
- Lau miệng sau khi ăn xong 18 43 24 57
- Tự xúc cơm ăn, không kén chọn thức ăn 30 71 12 29
- Tự xếp, cất bát sau khi ăn 38 90 4 10
- Tự cởi, mặc quần áo, gấp quần áo 15 36 27 64
- Xếp hàng chờ đến lượt 18 43 24 64
- Tự xếp chăn, gối sau khi ngủ dậy 10 24 32 76
- Tự chải tóc ( buộc tóc) 4 10 38 90
- Tự cất ba lô, cất giày dép 26 62 16 38
- Nhận biết các mối nguy hiểm: vật sắc nhọn, ổ điện, cháy nổ, nước nóng, bắt cóc 20 48 22 52
- Tự nhặt rác và bỏ rác vào thùng 25 60 17 40
Để hướng dẫn trẻ phát triển kỹ năng tự phục vụ hiệu quả, trước tiên cần tìm hiểu nguyên nhân khiến trẻ chưa có khả năng này và ý thức tự phục vụ còn hạn chế Bảng 1 trình bày kết quả khảo sát khả năng tự phục vụ của các cháu trong lớp, từ đó giúp đưa ra những biện pháp thiết thực nhằm cải thiện tình hình.
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trẻ không tiếp thu bài tốt là do khả năng tiếp thu chậm hoặc thiếu sự tập trung khi giáo viên hướng dẫn Điều này có thể khiến giáo viên cảm thấy bực bội và có thể la mắng trẻ Những giáo viên tâm huyết thường cố gắng kiềm chế để hỗ trợ trẻ, trong khi một số khác lại lo lắng không thể kiềm chế nên chọn cách để trẻ tự mày mò hoặc làm giúp trẻ Hành động này dần hình thành thói quen ỷ lại, lười biếng và thiếu kỹ năng tự phục vụ ở trẻ.
Nguyên nhân thứ hai liên quan đến giáo viên, khi cô không kiên trì hướng dẫn trẻ các kỹ năng tự phục vụ và thường xuyên làm giúp trẻ để tiết kiệm thời gian Hành động này lâu dần sẽ tạo ra tư tưởng ỷ lại ở trẻ, khiến trẻ nghĩ rằng: “Mình không làm thì cô cũng sẽ làm thôi.”
Nguyên nhân thứ ba liên quan đến phụ huynh, khi mà nhiều gia đình Việt Nam hiện nay chỉ có 1 đến 2 con, dẫn đến việc cha mẹ dành toàn bộ tình cảm cho con cái Trẻ em thường được đáp ứng ngay lập tức mọi yêu cầu và mong muốn, khiến ba mẹ và người lớn trong gia đình làm thay trẻ mọi việc vì sợ con gặp khó khăn hoặc không thực hiện được theo ý mình Hậu quả là trẻ hình thành tính ỷ lại, phụ thuộc vào người khác, thiếu kiên nhẫn và lười lao động Bên cạnh đó, còn có nhiều nguyên nhân khác, cả chủ quan lẫn khách quan, làm cho trẻ thiếu kỹ năng và thói quen tự phục vụ.
III Một số biện pháp
Trong bối cảnh năm học 2020 – 2021, tôi đã nghiên cứu và trải nghiệm để đưa ra một số biện pháp nhằm hình thành kỹ năng tự phục vụ cho trẻ 5-6 tuổi Những biện pháp này không chỉ giúp trẻ phát triển tính tự lập mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự độc lập trong cuộc sống sau này.
1 Lập kế hoạch, đặt mục tiêu hướng dẫn, rèn luyện những kĩ năng cần thiết
Dựa trên tình hình thuận lợi và khó khăn, cũng như đặc điểm phát triển của trẻ ở từng độ tuổi, tôi đã lập kế hoạch lồng ghép việc rèn luyện kỹ năng cho trẻ vào các hoạt động cụ thể.
Tháng Nội dung rèn luyện Hoạt động
9 Tự cất balo, cất giày dép Đón trẻ
10 Cách lau lặt, rửa tay, lau miệng
Tự xúc ăn, không kén chọn thức ăn
Tự xếp, cất bát sau khi ăn Cách bê ghế
11 Tự nhặt rác và bỏ rác vào thùng
Cất dọn đồ chơi sau khi chơi xong Biết xếp hàng chờ đến lượt
Hoạt động học, hoạt động chơi
Tự xếp chăn gối sau khi ngủ dậy
1 Tự cởi, mặc quần áo, cất quần áo Giờ học, trước khi đi ngủ và ngủ dậy
2 Nhận biết các mối nguy hiểm: vật sắc nhọn, ổ điện, cháy nổ, nước nóng, bắt cóc
3 Tự chải tóc ( buộc tóc) Sau khi ngủ dậy
4 Kỹ năng tự giải quyết tình huống Hoạt động chơi, học
5 Có hành vi văn minh nơi công cộng
Biết nói lời cảm ơn, xin lỗi Đi dạo, đi thăm quan.
Sau khi lập kế hoạch xong tooin đưa ra mục tiêu hướng dẫn:
1.1 Hướng dẫn trẻ phát triển kĩ năng tự chăm sóc bản thân:
Nhóm kĩ năng tự chăm sóc bản thân gồm:
Kỹ năng tự phục vụ bản thân rất quan trọng cho sự phát triển của trẻ, bao gồm việc tự thu dọn đồ chơi, cởi và mặc quần áo, đi dép, chuẩn bị mũ, áo khoác và khẩu trang khi ra ngoài Trẻ cũng cần biết tự xúc ăn, đi lên xuống cầu thang, cất ba lô, kê bàn ghế trước và sau khi ăn, cũng như chuẩn bị và thu dọn thìa bát trước và sau bữa ăn, và tự rót nước từ chai vào cốc.
( Hình 1: Bé cất dọn đồ dùng sau khi chơi xong)