CHUẨN MỰC KIỂM TOÁN VIỆT NAM SỐ 240 TRÁCH NHIỆM CỦA KIỂM TOÁN VIÊN LIÊN QUAN ĐẾN GIAN LẬN TRONG Q TRÌNH KIỂM TỐN BÁO CÁO TÀI CHÍNH I/ QUY ĐỊNH CHUNG Phạm vi áp dụng 01 Chuẩn mực kiểm toán quy định hướng dẫn trách nhiệm kiểm tốn viên gian lận q trình kiểm tốn báo cáo tài Đặc biệt, Chuẩn mực quy định hướng dẫn thêm cách áp dụng Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315 số 330 (ban hành lại) rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận Đặc điểm gian lận 02 Các sai sót báo cáo tài phát sinh từ gian lận nhầm lẫn Để phân biệt gian lận nhầm lẫn, cần phải xem xét xem hành vi dẫn đến sai sót báo cáo tài cố ý hay không cố ý 03 Mặc dù gian lận khái niệm pháp lý rộng, để đạt mục đích chuẩn mực kiểm tốn, kiểm toán viên phải quan tâm đến gian lận dẫn đến sai sót trọng yếu báo cáo tài Có hai loại sai sót cố ý mà kiểm tốn viên cần quan tâm sai sót xuất phát từ việc lập báo cáo tài gian lận sai sót biển thủ tài sản Mặc dù kiểm tốn viên có nghi ngờ hoặc, số trường hợp, xác định có gian lận xảy ra, kiểm tốn viên khơng đưa định pháp lý việc có gian lận thực hay không (xem hướng dẫn đoạn A1-A6 Chuẩn mực này) Trách nhiệm ngăn ngừa phát gian lận 04 Việc ngăn ngừa phát gian lận trước hết thuộc trách nhiệm Ban quản trị Ban Giám đốc đơn vị kiểm toán Điều quan trọng Ban Giám đốc, với giám sát Ban quản trị, phải đặc biệt ý đến việc ngăn ngừa gian lận nhằm làm giảm bớt hội thực hành vi gian lận phát gian lận qua thuyết phục cá nhân khơng thực hành vi gian lận khả bị phát xử phạt Trách nhiệm bao gồm việc cam kết tạo văn hóa trung thực hành vi có đạo đức mà tăng cường hoạt động giám sát tích cực Ban quản trị Trong thực trách nhiệm giám sát mình, Ban quản trị phải xem xét khả xảy hành vi khống chế hệ thống kiểm sốt hành động gây ảnh hưởng khơng thích hợp đến quy trình lập trình bày báo cáo tài chính, ví dụ việc Ban Giám đốc cố gắng điều chỉnh kết hoạt động kinh doanh để nhà phân tích hiểu khơng hiệu hoạt động khả sinh lời đơn vị kiểm toán Trách nhiệm kiểm toán viên 05 Khi thực kiểm toán theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam, kiểm toán viên chịu trách nhiệm đạt đảm bảo hợp lý báo cáo tài xét phương diện tổng thể khơng cịn sai sót trọng yếu gian lận hay nhầm lẫn Do hạn chế vốn có kiểm tốn, nên có rủi ro khơng thể tránh khỏi số sai sót làm ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo tài không phát hiện, kể kiểm toán lập kế hoạch thực theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (xem đoạn 51 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại)) 06 Như đề cập đoạn 51 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại), ảnh hưởng hạn chế vốn có đặc biệt nghiêm trọng sai sót gian lận Rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cao rủi ro có sai sót trọng yếu nhầm lẫn Đó gian lận thực thơng qua mánh khóe tinh vi tổ chức chặt chẽ nhằm che giấu hành vi gian lận, giả mạo hồ sơ, cố tình khơng ghi chép nghiệp vụ kinh tế, cố tình cung cấp giải trình sai cho kiểm tốn viên Hành động che giấu cịn khó phát có thơng đồng thực hành vi gian lận Sự thơng đồng làm cho kiểm toán viên tin chứng kiểm toán thuyết phục thực tế chứng giả Khả phát gian lận kiểm toán viên phụ thuộc vào yếu tố kỹ thủ phạm, tần suất mức độ hành vi thao túng, mức độ thông đồng, giá trị khoản tiền bị thao túng, cấp bậc cá nhân có hành vi gian lận Mặc dù kiểm tốn viên xác định hội thực hành vi gian lận, khó để xác định sai sót lĩnh vực mà họ xem xét, ước tính kế tốn, gian lận hay nhầm lẫn 07 Ngồi ra, rủi ro việc kiểm tốn viên khơng phát hết sai sót trọng yếu xuất phát từ hành vi gian lận Ban Giám đốc cao so với việc phát sai sót gian lận nhân viên, Ban Giám đốc thường xuyên có điều kiện trực tiếp gián tiếp thao túng sổ sách kế tốn, trình bày thơng tin tài gian lận khống chế thủ tục kiểm soát thiết lập nhằm ngăn ngừa hành vi gian lận tương tự nhân viên khác 08 Để đạt đảm bảo hợp lý, kiểm tốn viên phải trì thái độ hồi nghi nghề nghiệp suốt q trình kiểm tốn, phải cân nhắc khả Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát phải nhận thức thực tế thủ tục kiểm toán nhằm phát nhầm lẫn cách hiệu khơng hiệu việc phát gian lận Các quy định chuẩn mực kiểm toán nhằm hỗ trợ kiểm toán viên việc xác định đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận thiết lập thủ tục nhằm phát sai sót 09 Kiểm tốn viên Cơng ty kiểm toán phải tuân thủ quy định Chuẩn mực q trình thực kiểm tốn báo cáo tài Đơn vị kiểm tốn (khách hàng) bên sử dụng kết kiểm tốn phải có hiểu biết cần thiết quy định Chuẩn mực để phối hợp công việc với công ty kiểm toán kiểm toán viên quản lý quan hệ liên quan đến thông tin kiểm toán Mục tiêu 10 Mục tiêu kiểm tốn viên Cơng ty kiểm tốn là: (a) Xác định đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu báo cáo tài gian lận; (b) Thu thập đầy đủ chứng kiểm tốn thích hợp rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận mà kiểm toán viên tiến hành đánh giá, thông qua việc thiết lập triển khai biện pháp xử lý; (c) Có biện pháp xử lý thích hợp gian lận xác định có nghi vấn Giải thích thuật ngữ 11 Trong chuẩn mực kiểm toán Việt Nam, thuật ngữ hiểu sau: (a) Gian lận: Là hành vi cố ý hay nhiều người Ban quản trị, Ban Giám đốc, nhân viên bên thứ ba thực hiện, hành vi gian dối để thu lợi cách bất bất hợp pháp (b) Các yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận: Là kiện điều kiện phản ánh động áp lực phải thực hành vi gian lận tạo hội thực hành vi gian lận II/ NỘI DUNG CHUẨN MỰC Yêu cầu Thái độ hoài nghi nghề nghiệp 12 Theo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại), kiểm tốn viên phải trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp suốt kiểm tốn, phải nhận thức khả tồn sai sót trọng yếu gian lận, cho dù kiểm toán trước, kiểm toán viên biết tính trung thực trực Ban Giám đốc Ban quản trị đơn vị kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A7 – A8 Chuẩn mực này) 13 Trừ có lý để nghi ngờ, kiểm tốn viên thừa nhận tính chân thực hợp lý chứng từ sổ sách Nếu q trình kiểm tốn có điều kiện làm cho kiểm toán viên tin tài liệu khơng chân thực bị sửa đổi mà khơng rõ lý kiểm tốn viên phải tiến hành điều tra thêm (xem hướng dẫn đoạn A9 Chuẩn mực này) 14 Trường hợp giải trình Ban Giám đốc Ban quản trị theo u cầu kiểm tốn viên khơng qn, kiểm tốn viên phải tiến hành điều tra điểm khơng qn Thảo luận nhóm kiểm tốn 15 Đoạn 10 Chuẩn mực kiểm tốn Việt Nam số 315 u cầu nhóm kiểm tốn phải tổ chức thảo luận thành viên nhóm thành viên Ban Giám đốc phụ trách kiểm toán phải xác định vấn đề cần trao đổi với thành viên không tham gia thảo luận nhóm Cuộc thảo luận phải đặc biệt tập trung vào nội dung cách thức mà báo cáo tài đơn vị kiểm tốn bị nghi ngờ có sai sót trọng yếu gian lận, kể việc gian lận xảy Cuộc thảo luận phải thực kể nhóm kiểm tốn tin tưởng vào tính trung thực trực Ban Giám đốc Ban quản trị đơn vị kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A10 – A11 Chuẩn mực này) Thủ tục đánh giá rủi ro hoạt động liên quan 16 Khi thực thủ tục đánh giá rủi ro hoạt động liên quan nhằm tìm hiểu đơn vị kiểm tốn môi trường hoạt động đơn vị, bao gồm hệ thống kiểm soát nội đơn vị, theo yêu cầu đoạn 05-24 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315, kiểm toán viên phải thực thủ tục đoạn từ 17 đến 24 Chuẩn mực để thu thập thông tin nhằm xác định rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận Ban Giám đốc đối tượng khác đơn vị kiểm toán 17 Kiểm toán viên phải vấn Ban Giám đốc đơn vị kiểm toán về: (a) Đánh giá Ban Giám đốc rủi ro có sai sót gian lận báo cáo tài chính, bao gồm chất, nội dung tần suất đánh giá (xem hướng dẫn đoạn A12 - A13 Chuẩn mực này); (b) Quy trình Ban Giám đốc xác định xử lý rủi ro có gian lận đơn vị, bao gồm rủi ro có gian lận cụ thể mà Ban Giám đốc xác định lưu ý, nhóm giao dịch, số dư tài khoản, thông tin thuyết minh mà tồn rủi ro có gian lận (xem hướng dẫn đoạn A14 Chuẩn mực này); (c) Việc trao đổi Ban Giám đốc, có, với Ban quản trị quy trình xác định xử lý rủi ro có gian lận đơn vị; (d) Việc trao đổi Ban Giám đốc, có, với nhân viên quan điểm Ban Giám đốc hoạt động kinh doanh hành vi đạo đức 18 Kiểm toán viên phải vấn Ban Giám đốc đối tượng khác đơn vị kiểm toán phù hợp để xác định xem họ có biết gian lận thực tế, nghi ngờ có gian lận cáo buộc gian lận ảnh hưởng đến đơn vị hay không (xem hướng dẫn đoạn A15-A17 Chuẩn mực này) 19 Nếu đơn vị kiểm tốn có phận kiểm tốn nội kiểm tốn viên phải vấn phận kiểm toán nội để xác định xem họ có biết gian lận thực tế, nghi ngờ có gian lận cáo buộc gian lận ảnh hưởng đến đơn vị hay không, để thu thập quan điểm phận kiểm tốn nội rủi ro có gian lận (xem hướng dẫn đoạn A18 Chuẩn mực này) Ban quản trị 20 Trừ toàn thành viên Ban quản trị tham gia vào Ban Giám đốc đơn vị kiểm toán (theo đoạn 13 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 260 (ban hành lại)), kiểm toán viên phải tìm hiểu cách thức mà Ban quản trị thực chức giám sát quy trình xác định xử lý rủi ro có gian lận đơn vị Ban Giám đốc hệ thống kiểm soát nội mà Ban Giám đốc thiết lập để giảm thiểu rủi ro (xem hướng dẫn đoạn A19-A21 Chuẩn mực này) 21 Trừ toàn thành viên Ban quản trị tham gia vào Ban Giám đốc đơn vị kiểm toán, kiểm toán viên phải vấn Ban quản trị để xác định xem Ban quản trị có biết gian lận thực tế, nghi ngờ gian lận cáo buộc gian lận ảnh hưởng đến đơn vị hay không Việc vấn giúp cho việc đối chứng phản hồi Ban Giám đốc nội dung vấn kiểm toán viên thực Các mối quan hệ bất thường dự kiến xác định 22 Kiểm toán viên phải đánh giá xem mối quan hệ bất thường ngồi dự kiến xác định q trình thực thủ tục phân tích, bao gồm mối quan hệ liên quan đến tài khoản doanh thu, có dấu hiệu rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận hay khơng Các thơng tin khác 23 Kiểm tốn viên phải cân nhắc xem thông tin khác kiểm tốn viên thu thập có dấu hiệu rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận hay không (xem hướng dẫn đoạn A22 Chuẩn mực này) Đánh giá yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận 24 Kiểm toán viên phải đánh giá xem thông tin thu thập từ thủ tục đánh giá rủi ro khác hoạt động liên quan có dấu hiệu cho thấy tồn nhiều yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận hay khơng Mặc dù có yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận chưa chắn có gian lận, yếu tố thường xuất hành vi gian lận xảy chúng biểu rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận (xem hướng dẫn đoạn A23-A27 Chuẩn mực này) Xác định đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận 25 Theo đoạn 25 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315, kiểm toán viên phải xác định đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ tổng thể báo cáo tài chính, cấp độ sở dẫn liệu loại nghiệp vụ, số dư tài khoản thông tin thuyết minh báo cáo tài 26 Khi xác định đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận, kiểm tốn viên phải dựa giả định có rủi ro có gian lận việc ghi nhận doanh thu để đánh giá xem loại doanh thu nào, nghiệp vụ sở dẫn liệu liên quan đến doanh thu mà dẫn đến rủi ro Đoạn 47 Chuẩn mực quy định rõ việc phải ghi chép lưu lại kiểm toán viên kết luận giả định khơng phù hợp kiểm tốn và, đó, kiểm tốn viên không xác định việc ghi nhận doanh thu rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận (xem hướng dẫn đoạn A28-A30 Chuẩn mực này) 27 Kiểm tốn viên phải coi rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận đánh giá rủi ro trọng yếu đó, kiểm tốn viên phải tìm hiểu hệ thống kiểm sốt nội bộ, kể hoạt động kiểm soát liên quan đến rủi ro (xem hướng dẫn đoạn A31-A32 Chuẩn mực này) Biện pháp xử lý rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận đánh giá Biện pháp xử lý tổng thể 28 Theo đoạn 05 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330 (ban hành lại), kiểm toán viên phải xác định biện pháp xử lý tổng thể để xử lý rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận đánh giá cấp độ báo cáo tài (xem hướng dẫn đoạn A33 Chuẩn mực này) 29 Khi xác định biện pháp xử lý tổng thể để xử lý rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận đánh giá cấp độ báo cáo tài chính, kiểm tốn viên phải: (a) Phân công giám sát nhân dựa kiến thức, kỹ lực cá nhân giao trách nhiệm kiểm toán đánh giá kiểm toán viên rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cho kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A34-A35 Chuẩn mực này); (b) Đánh giá xem việc lựa chọn áp dụng sách kế tốn đơn vị kiểm tốn, đặc biệt sách liên quan đến ước tính xét đốn chủ quan nghiệp vụ phức tạp, có dấu hiệu gian lận việc lập báo cáo tài xuất phát từ nỗ lực nhằm điều chỉnh kết kinh doanh Ban Giám đốc hay không; (c) Thay đổi bổ sung số yếu tố dự đoán trước vào việc lựa chọn nội dung, lịch trình phạm vi thủ tục kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A36 Chuẩn mực này) Thủ tục kiểm tốn rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ sở dẫn liệu đánh giá 30 Theo đoạn 06 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330 (ban hành lại), kiểm toán viên phải thiết lập thực thủ tục kiểm tốn bổ sung có nội dung, lịch trình phạm vi tương ứng với kết đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ sở dẫn liệu (xem hướng dẫn đoạn A37-A40 Chuẩn mực này) Thủ tục kiểm toán rủi ro đánh giá liên quan đến việc Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát nội 31 Ban Giám đốc có điều kiện thực hành vi gian lận họ có khả làm sai lệch sổ sách kế tốn lập báo cáo tài gian lận cách khống chế hệ thống kiểm soát nội mà hoạt động tốt Mặc dù mức độ rủi ro xảy việc Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát nội đơn vị khác nhau, rủi ro tồn tất đơn vị Do việc khống chế hệ thống kiểm sốt nội xảy khơng thể đoán trước nên loại rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận 32 Cho dù kiểm tốn viên có đánh giá khác rủi ro xảy việc Ban Giám đốc khống chế hoạt động kiểm sốt kiểm tốn viên phải thiết lập thực thủ tục kiểm tốn để: (a) Thử nghiệm tính thích hợp bút toán ghi sổ điều chỉnh khác lập báo cáo tài Khi thiết lập thực thủ tục kiểm toán cho thử nghiệm đó, kiểm tốn viên phải: (i) Phỏng vấn cá nhân tham gia vào trình ghi sổ kế tốn lập báo cáo tài hoạt động khơng thích hợp bất thường liên quan đến bút toán ghi sổ điều chỉnh khác; (ii) Lựa chọn bút toán ghi sổ điều chỉnh khác thực vào cuối kỳ kế toán; (iii) Cân nhắc cần thiết phải thử nghiệm bút toán ghi sổ điều chỉnh khác suốt kỳ kế toán (xem hướng dẫn đoạn A41-A44 Chuẩn mực này) (b) Soát xét ước tính kế tốn để xem có thiên lệch hay khơng đánh giá xem tình phát sinh thiên lệch, có, rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận hay khơng Trong soát xét, kiểm toán viên phải: (i) Đánh giá xem xét đoán định Ban Giám đốc việc thực ước tính kế tốn báo cáo tài chính, kể xét đốn định hợp lý, có dấu hiệu thiên lệch Ban Giám đốc mà cho thấy tồn rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận Khi đó, kiểm tốn viên phải đánh giá lại tồn ước tính kế tốn đó; (ii) Thực rà soát hồi tố đánh giá giả định mà Ban Giám đốc thực liên quan đến ước tính kế tốn trọng yếu phản ánh báo cáo tài năm trước (xem hướng dẫn đoạn A45-A47 Chuẩn mực này) (c) Đối với nghiệp vụ quan trọng phát sinh trình kinh doanh bình thường đơn vị kiểm tốn, có biểu bất thường theo xét đốn kiểm tốn viên sau có hiểu biết đơn vị môi trường kinh doanh đơn vị thông tin khác thu thập q trình kiểm tốn, kiểm tốn viên phải đánh giá xem liệu có lý kinh tế phù hợp cho nghiệp vụ hay khơng Nếu khơng có lý phù hợp, kiểm toán viên phải xem xét xem nghiệp vụ có dàn xếp để lập báo cáo tài gian lận che giấu hành vi biển thủ tài sản hay không (xem hướng dẫn đoạn A48 Chuẩn mực này) 33 Để xử lý rủi ro phát liên quan đến việc Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát nội bộ, kiểm tốn viên phải xác định xem có cần phải thực thủ tục kiểm toán khác ngồi thủ tục nêu hay khơng (ví dụ: trường hợp có rủi ro xảy việc Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát nội chưa tính đến q trình thực thủ tục nhằm thỏa mãn yêu cầu nêu đoạn 32) Đánh giá chứng kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A49 Chuẩn mực này) 34 Kiểm toán viên phải đánh giá thủ tục phân tích thực giai đoạn cuối kiểm toán đưa kết luận tổng thể (nhằm xác định xem báo cáo tài có qn với hiểu biết kiểm toán viên đơn vị kiểm toán hay khơng) xem có dấu hiệu cho thấy có rủi ro chưa phát trước sai sót trọng yếu gian lận hay không (xem hướng dẫn đoạn A50 Chuẩn mực này) 35 Nếu xác định sai sót, kiểm tốn viên phải đánh giá xem sai sót có phải biểu gian lận hay khơng Nếu có biểu gian lận kiểm tốn viên phải đánh giá tác động sai sót mối liên hệ với khía cạnh khác kiểm tốn, đặc biệt tính tin cậy giải trình Ban Giám đốc, phải nhận thức gian lận thường cá biệt (xem hướng dẫn đoạn A51 Chuẩn mực này) 36 Nếu xác định sai sót, có trọng yếu hay khơng, mà kiểm tốn viên có lý để tin sai sót xuất phát từ gian lận xuất phát từ gian lận có tham gia Ban Giám đốc (đặc biệt Ban quản trị), kiểm toán viên phải xem xét lại đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận ảnh hưởng sai sót tới nội dung, lịch trình, phạm vi thủ tục kiểm toán rủi ro đánh giá Khi xem xét lại độ tin cậy chứng thu thập trước đó, kiểm tốn viên phải cân nhắc xem tình điều kiện có biểu hành vi thơng đồng liên quan đến nhân viên, Ban Giám đốc bên thứ ba hay không (xem hướng dẫn đoạn A52 Chuẩn mực này) 37 Khi kiểm toán viên khẳng định báo cáo tài có chứa đựng sai sót trọng yếu, đưa kết luận báo cáo tài có chứa đựng sai sót trọng yếu gian lận hay khơng kiểm tốn viên phải đánh giá tác động kiểm toán (xem hướng dẫn đoạn A53 Chuẩn mực này) Kiểm tốn viên khơng thể tiếp tục hợp đồng kiểm tốn 38 Do kết sai sót gian lận nghi ngờ có gian lận, gặp phải tình dẫn đến yêu cầu xem xét lại khả tiếp tục thực kiểm tốn kiểm toán viên phải: (a) Xác định trách nhiệm nghề nghiệp trách nhiệm pháp lý áp dụng tình đó, bao gồm trách nhiệm phải báo cáo với đối tượng định thực kiểm toán báo cáo với quan quản lý nhà nước có thẩm quyền có; (b) Cân nhắc việc rút khỏi hợp đồng kiểm toán pháp luật quy định liên quan cho phép; (c) Nếu rút khỏi hợp đồng kiểm tốn viên phải: (i) Trao đổi với cấp quản lý thích hợp Ban Giám đốc Ban quản trị đơn vị kiểm toán việc rút khỏi hợp đồng kiểm toán lý ro rút khỏi hợp đồng (ii) Xác định trách nhiệm nghề nghiệp trách nhiệm pháp lý yêu cầu phải báo cáo với đối tượng định thực kiểm toán báo cáo với quan quản lý nhà nước có thẩm quyền – có - việc kiểm tốn viên rút khỏi hợp đồng kiểm toán lý rút khỏi hợp đồng (xem hướng dẫn đoạn A54-A57 Chuẩn mực này) Giải trình văn 39 Kiểm tốn viên phải thu thập giải trình văn Ban Giám đốc Ban quản trị việc: (a) Ban Giám đốc Ban quản trị thừa nhận trách nhiệm thiết lập, thực trì hệ thống kiểm soát nội nhằm ngăn ngừa phát gian lận; (b) Ban Giám đốc Ban quản trị cung cấp cho kiểm toán viên kết đánh giá Ban Giám đốc Ban quản trị rủi ro có sai sót trọng yếu báo cáo tài gian lận; (c) Ban Giám đốc Ban quản trị cung cấp cho kiểm toán viên thông tin mà Ban Giám đốc Ban quản trị biết gian lận nghi ngờ có gian lận ảnh hưởng đến đơn vị kiểm toán, liên quan đến: (i) Ban Giám đốc ; (ii) Các nhân viên giữ vai trò quan trọng hệ thống kiểm soát nội bộ; (iii) Các vấn đề khác, trường hợp hành vi gian lận có ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo tài chính; (d) Ban Giám đốc Ban quản trị cung cấp cho kiểm tốn viên thơng tin mà Ban Giám đốc Ban quản trị biết cáo buộc gian lận, nghi ngờ gian lận có ảnh hưởng đến báo cáo tài đơn vị kiểm toán nhân viên công tác đơn vị, nhân viên cơng tác đơn vị, nhà phân tích, quan quản lý đối tượng khác đưa (xem hướng dẫn đoạn A58-A59 Chuẩn mực này) Trao đổi với Ban Giám đốc Ban quản trị đơn vị kiểm toán 40 Nếu kiểm toán viên xác định hành vi gian lận thu thập thơng tin cho thấy có hành vi gian lận kiểm tốn viên phải kịp thời trao đổi vấn đề với cấp quản lý thích hợp đơn vị nhằm thông báo với người có trách nhiệm việc ngăn ngừa phát gian lận vấn đề liên quan đến trách nhiệm họ (xem hướng dẫn đoạn A60 Chuẩn mực này) 41 Nếu kiểm toán viên xác định nghi ngờ hành vi gian lận có liên quan đến: (a) Ban Giám đốc ; (b) nhân viên giữ vai trò quan trọng hệ thống kiểm soát nội bộ; (c) người khác trường hợp hành vi gian lận dẫn đến sai sót trọng yếu báo cáo tài kiểm toán viên phải kịp thời trao đổi vấn đề với Ban quản trị, trừ tất thành viên Ban quản trị tham gia vào Ban Giám đốc đơn vị kiểm toán Nếu kiểm toán viên nghi ngờ hành vi gian lận có liên quan đến Ban Giám đốc kiểm tốn viên phải trao đổi vấn đề với Ban quản trị thảo luận với Ban quản trị nội dung, lịch trình phạm vi thủ tục kiểm toán cần thiết để hồn tất kiểm tốn (xem hướng dẫn đoạn A61-A63 Chuẩn mực này) 42 Kiểm toán viên phải trao đổi với Ban quản trị vấn đề khác liên quan đến hành vi gian lận mà kiểm toán viên đánh giá liên quan đến trách nhiệm Ban quản trị (xem hướng dẫn đoạn A64 Chuẩn mực này) Trao đổi với quan quản lý quan chức có liên quan 43 Nếu xác định hành vi gian lận nghi ngờ có hành vi gian lận kiểm tốn viên phải xác định trách nhiệm báo cáo hành vi gian lận nghi ngờ gian lận với bên thứ ba – có Mặc dù trách nhiệm bảo mật thơng tin khách hàng khơng cho phép kiểm tốn viên thực việc báo cáo số trường hợp, trách nhiệm pháp lý kiểm tốn viên cao trách nhiệm bảo mật (xem hướng dẫn đoạn A65-A67 Chuẩn mực này) Tài liệu, Hồ sơ kiểm toán 44 Kiểm toán viên phải lưu hồ sơ kiểm toán tài liệu sau (theo quy định đoạn 08-11 hướng dẫn đoạn A6 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 230 (ban hành lại)), thể hiểu biết kiểm toán viên đơn vị kiểm tốn, mơi trường kinh doanh đơn vị kết đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu theo quy định đoạn 32 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315: (a) Các định quan trọng q trình thảo luận nhóm kiểm tốn khả báo cáo tài đơn vị kiểm tốn có chứa đựng sai sót trọng yếu gian lận; (b) Các rủi ro xác định đánh giá khả có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ báo cáo tài cấp độ sở dẫn liệu 45 Kiểm toán viên phải lưu hồ sơ kiểm toán tài liệu sau đây, thể biện pháp kiểm toán viên xử lý rủi ro khả có sai sót trọng yếu đánh giá theo quy định đoạn 28 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330 (ban hành lại): (a) Biện pháp xử lý tổng thể kết đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ báo cáo tài nội dung, lịch trình, phạm vi thủ tục kiểm tốn, mối liên hệ thủ tục với kết đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận cấp độ sở dẫn liệu; (b) Kết thủ tục kiểm toán, kể thủ tục thiết lập nhằm xử lý rủi ro việc Ban Giám đốc khống chế hệ thống kiểm soát nội 46 Kiểm toán viên phải ghi chép lưu lại hồ sơ kiểm tốn thơng tin hành vi gian lận trao đổi với Ban Giám đốc, Ban quản trị, quan quản lý đối tượng khác 47 Khi kết luận giả định rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận liên quan đến việc ghi nhận doanh thu không phù hợp với thực tế kiểm toán, kiểm toán viên phải lưu hồ sơ kiểm toán sở dẫn đến kết luận *** HƯỚNG DẪN ÁP DỤNG Khi thực chuẩn mực kiểm toán cần tham khảo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại) Đặc điểm gian lận (hướng dẫn đoạn 03) A1 Gian lận, dù việc lập báo cáo tài gian lận hay biển thủ tài sản, có liên quan đến động áp lực phải thực hành vi gian lận, hội rõ ràng để thực điều việc hợp lý hố hành vi gian lận Ví dụ: (1) Động áp lực phải thực hành vi lập báo cáo tài gian lận tồn Ban Giám đốc phải chịu áp lực từ bên từ bên đơn vị, phải đạt mục tiêu lợi nhuận kết tài dự kiến (và khơng thực tế) – trường hợp Ban Giám đốc không đạt mục tiêu tài chịu hậu lớn Tương tự vậy, cá nhân có động thực hành vi biển thủ tài sản, ví dụ: hồn cảnh kinh tế khó khăn; (2) Cơ hội rõ ràng để thực hành vi gian lận tồn cá nhân cho khống chế hệ thống kiểm sốt nội bộ, ví dụ: cá nhân có vị đáng tin cậy biết rõ khiếm khuyết cụ thể hệ thống kiểm sốt nội bộ; (3) Các cá nhân biện minh cho việc thực hành vi gian lận Một số cá nhân có thái độ, tính cách hệ thống giá trị đạo đức cho phép họ thực hành vi gian lận cách cố ý Tuy nhiên, khơng có điều kiện cá nhân trung thực thực hành vi gian lận mơi trường có áp lực mạnh A2 Việc lập báo cáo tài gian lận có liên quan đến sai sót cố ý cố ý bỏ sót số liệu thông tin thuyết minh báo cáo tài để lừa dối người sử dụng báo cáo tài Sai sót cố ý xuất phát từ chủ định Ban Giám đốc nhằm điều chỉnh kết kinh doanh, làm người sử dụng báo cáo tài hiểu sai tình hình hoạt động khả sinh lời đơn vị kiểm toán Việc điều chỉnh kết kinh doanh hành vi nhỏ điều chỉnh không thích hợp giả định thay đổi xét đoán Ban Giám đốc Áp lực động dẫn đến hành vi nêu tăng thêm mức độ ảnh hưởng dẫn đến việc lập báo cáo tài gian lận Đó áp lực phải đạt mục tiêu thị trường mong muốn tối đa hóa tiền lương thưởng dựa hiệu hoạt động, Ban Giám đốc cố ý tìm cách lập báo cáo tài gian lận cách tạo sai sót trọng yếu báo cáo tài Trong số đơn vị, Ban Giám đốc 10 kiến, làm cho người sử dụng báo cáo tài nhận thức khơng tình hình hoạt động khả sinh lời đơn vị A46 Mục đích việc xem xét lại xét đoán giả định làm sở cho ước tính kế tốn quan trọng Ban Giám đốc báo cáo tài năm trước để xác định liệu có tồn dấu hiệu cho thấy thiên lệch chủ quan Ban Giám đốc hay không Việc xem xét không nhằm đánh giá xét đốn chun mơn mà kiểm toán viên đưa năm trước dựa thơng tin có sẵn thời điểm A47 Đoạn 09 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 540 (ban hành lại) yêu cầu kiểm toán viên phải xem xét lại xét đoán giả định làm sở cho ước tính kế tốn quan trọng Ban Giám đốc báo cáo tài năm trước Việc xem xét thực thủ tục đánh giá rủi ro nhằm thu thập thông tin tính hữu hiệu quy trình thực ước tính Ban Giám đốc kỳ trước, thu thập chứng kiểm toán kết thực giao dịch liên quan đến ước tính kế tốn kỳ trước có liên quan đến ước tính kế tốn kỳ thu thập chứng kiểm toán vấn đề khả khơng chắn ước tính cần phải thuyết minh báo cáo tài Việc xem xét lại xét đoán giả định Ban Giám đốc để xác định thiên lệch chủ quan có khả phản ánh rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận theo quy định Chuẩn mực thực kết hợp với việc xem xét theo quy định Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 540 (ban hành lại) Lý kinh tế nghiệp vụ quan trọng (hướng dẫn đoạn 32 (c)) A48 Các dấu hiệu cho thấy nghiệp vụ quan trọng khơng thuộc q trình hoạt động thơng thường đơn vị nghiệp vụ bất thường thực để lập báo cáo tài gian lận để che dấu việc biển thủ tài sản, gồm: (1) Hình thức nghiệp vụ phức tạp (ví dụ, nghiệp vụ liên quan đến nhiều đơn vị tập đoàn phải lập báo cáo tài hợp nhiều bên thứ ba bên liên quan); (2) Ban Giám đốc không thảo luận với Ban quản trị đơn vị nội dung, cách hạch tốn nghiệp vụ khơng có đầy đủ chứng từ, sổ sách liên quan; (3) Ban Giám đốc nhấn mạnh vào yêu cầu hạch toán kế toán cụ thể vào nội dung kinh tế giao dịch đó; (4) Các giao dịch với bên liên quan không hợp nhất, bao gồm đơn vị có mục đích đặc biệt (như công ty thành lập với mục đích chuyển lãi, lỗ…) khơng Ban quản trị đơn vị rà sốt phê duyệt thích hợp; (5) Các giao dịch với bên liên quan chưa xác định trước bên khơng có tiềm lực khả tài để thực giao dịch khơng có hỗ trợ đơn vị kiểm toán Đánh giá chứng kiểm toán (hướng dẫn đoạn 34-37) A49 Đoạn 25 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 330 (ban hành lại) yêu cầu kiểm toán viên phải xem xét liệu đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu cấp độ sở dẫn liệu có cịn thích hợp hay khơng, sở thủ tục kiểm toán thực chứng thu thập Mặc dù việc xem xét chủ yếu mang tính định tính dựa xét đốn kiểm tốn viên giúp kiểm toán viên hiểu rõ rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận xác định cần thiết phải thực 22 thủ tục kiểm toán bổ sung thủ tục kiểm toán khác Phụ lục 03 Chuẩn mực đưa ví dụ trường hợp cho thấy khả gian lận Thủ tục phân tích thực cuối kiểm tốn hình thành kết luận tổng thể (hướng dẫn đoạn 34) A50 Kiểm toán viên cần sử dụng xét đoán chuyên môn việc xác định xu hướng quan hệ cụ thể dấu hiệu rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận, đặc biệt mối quan hệ bất thường liên quan đến doanh thu thu nhập thời điểm cuối năm như: khoản thu nhập lớn khơng có nội dung rõ ràng ghi nhận gần cuối kỳ báo cáo giao dịch bất thường; thu nhập không phù hợp với xu hướng lưu chuyển tiền tệ từ hoạt động kinh doanh Xem xét sai sót xác định (hướng dẫn đoạn 35-37) A51 Gian lận thường khơng phát sinh riêng lẻ gian lận thường liên quan đến động cơ, áp lực hay hội để thực gian lận biện minh cho hành vi gian lận Theo đó, sai sót, ví dụ số lượng lớn sai sót địa điểm cụ thể mức độ ảnh hưởng lũy kế khơng trọng yếu, cho thấy tồn rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận A52 Tùy trường hợp mà ý nghĩa gian lận xác định khác Ví dụ, hành vi gian lận khơng quan trọng trở nên quan trọng gian lận liên quan đến nhà quản lý cấp cao Trường hợp này, kiểm tốn viên phải xem xét lại độ tin cậy chứng thu thập, có nghi ngờ tính đầy đủ, trung thực giải trình tính xác thực sổ sách, tài liệu kế tốn có thơng đồng nhân viên với Ban Giám đốc bên thứ ba A53 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 450 số 700 (ban hành lại) quy định hướng dẫn cách đánh giá, xử lý sai sót ảnh hưởng sai sót ý kiến kiểm toán viên báo cáo kiểm toán Kiểm toán viên khơng thể tiếp tục thực hợp đồng kiểm tốn (hướng dẫn đoạn 38) A54 Ví dụ trường hợp xảy phát sinh làm cho kiểm toán viên phải cân nhắc việc tiếp tục thực hợp đồng kiểm toán, gồm: (1) Đơn vị không thực biện pháp phù hợp để xử lý gian lận mà kiểm toán viên cho cần thiết hoàn cảnh cụ thể, kể gian lận không ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo tài chính; (2) Việc kiểm tốn viên xem xét rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận kết thử nghiệm kiểm toán cho thấy có rủi ro lớn gian lận trọng yếu phạm vi rộng; hoặc; (3) Kiểm toán viên lo ngại lực tính trực Ban Giám đốc Ban quản trị A55 Do thực tế đa dạng nên Chuẩn mực mơ tả xác tình thích hợp để kiểm toán viên cân nhắc việc rút khỏi hợp đồng kiểm toán Một số yếu tố làm cho kiểm toán viên phải cân nhắc rút khỏi hợp đồng kiểm toán thành viên Ban Giám đốc Ban quản trị đơn vị kiểm tốn có liên quan đến gian lận (có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy giải trình Ban Giám đốc) ảnh hưởng kiểm toán viên tiếp tục thực hợp đồng A56 Kiểm tốn viên có trách nhiệm nghề nghiệp trách nhiệm pháp lý trường hợp khơng thể tiếp tục thực hợp đồng kiểm tốn Tùy theo trường hợp cụ 23 thể theo quy định pháp luật, kiểm tốn viên cần xin ý kiến chuyên gia tư vấn pháp luật định rút khỏi hợp đồng kiểm tốn xác định hành động thích hợp, bao gồm thực việc báo cáo cho cổ đông, quan quản lý bên khác Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kế toán, kiểm toán Việt Nam hướng dẫn kiểm toán viên trao đổi với kiểm toán viên thay rút khỏi hợp đồng kiểm toán Lưu ý kiểm toán đơn vị lĩnh vực công A57 Trong nhiều trường hợp, kiểm tốn đơn vị hoạt động lĩnh vực cơng, kiểm tốn viên khơng rút khỏi hợp đồng kiểm toán theo quy định pháp luật hay để đáp ứng lợi ích cơng chúng Giải trình văn (hướng dẫn đoạn 39) A58 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 580 (ban hành lại) quy định hướng dẫn cách thức thu thập giải trình thích hợp từ Ban Giám đốc Ban quản trị q trình kiểm tốn Ngồi việc thừa nhận hồn thành trách nhiệm việc lập trình bày báo cáo tài chính, Ban Giám đốc Ban quản trị phải thừa nhận trách nhiệm việc thiết lập, thực trì hệ thống kiểm soát nội nhằm ngăn chặn phát gian lận, quy mô đơn vị A59 Do chất gian lận khó khăn mà kiểm tốn viên gặp phải việc phát sai sót trọng yếu báo cáo tài bắt nguồn từ gian lận, kiểm tốn viên cần phải thu thập giải trình văn từ Ban Giám đốc Ban quản trị xác nhận họ cung cấp cho kiểm toán viên: (a) Kết đánh giá Ban Giám đốc rủi ro báo cáo tài có sai sót trọng yếu gian lận; (b) Sự nhận biết Ban Giám đốc Ban quản trị gian lận thực tế, nghi ngờ cáo buộc gian lận có ảnh hưởng đến đơn vị Trao đổi với Ban Giám đốc Ban quản trị Trao đổi với Ban Giám đốc (hướng dẫn đoạn 40) A60 Khi thu thập chứng tồn tồn gian lận, kiểm tốn viên cần trao đổi với cấp quản lý thích hợp đơn vị kiểm toán, kể vấn đề phát được coi khơng có ảnh hưởng đáng kể (ví dụ, việc biển thủ tài sản có giá trị nhỏ nhân viên cấp thấp đơn vị) Việc xác định cấp quản lý thích hợp đơn vị để trao đổi tùy thuộc vào xét đốn chun mơn kiểm tốn viên chịu ảnh hưởng yếu tố khả thông đồng, nội dung tầm quan trọng gian lận Thơng thường, cấp quản lý thích hợp đơn vị phải cao cấp so với người có liên quan đến gian lận Trao đổi với Ban quản trị (hướng dẫn đoạn 41) A61 Kiểm tốn viên trao đổi với Ban quản trị lời văn Đoạn A38 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 260 (ban hành lại) xác định yếu tố mà kiểm toán viên cần xem xét để định cách thức trao đổi lời hay văn Do nội dung độ nhạy cảm gian lận có liên quan đến nhà quản lý cấp cao, gian lận dẫn đến sai sót trọng yếu báo cáo tài chính, kiểm tốn viên cần báo cáo vấn đề cách kịp thời xem xét cần thiết phải báo cáo văn 24 A62 Trong số trường hợp, kiểm tốn viên thấy cần trao đổi với Ban quản trị gian lận phát liên quan đến nhân viên mà Ban Giám đốc không dẫn đến sai sót trọng yếu Tương tự, Ban quản trị mong muốn thông báo trường hợp Quy trình trao đổi thực hiệu kiểm toán viên Ban quản trị thống giai đoạn đầu kiểm tốn nội dung mức độ thơng báo kiểm toán viên vấn đề liên quan đến gian lận A63 Trường hợp có nghi ngờ tính trực hay tính trung thực Ban Giám đốc Ban quản trị, kiểm tốn viên cần cân nhắc việc xin ý kiến chuyên gia tư vấn pháp luật để xác định biện pháp thích hợp Các vấn đề khác liên quan đến gian lận (hướng dẫn đoạn 42) A64 Các vấn đề khác liên quan đến gian lận cần thảo luận với Ban quản trị đơn vị bao gồm: (1) Lo ngại nội dung, mức độ tần suất đánh giá Ban Giám đốc hoạt động kiểm soát thực để ngăn chặn phát gian lận rủi ro báo cáo tài bị sai sót; (2) Ban Giám đốc không khắc phục khiếm khuyết trọng yếu phát hệ thống kiểm soát nội bộ, khơng xử lý cách thích hợp gian lận phát hiện; (3) Đánh giá kiểm tốn viên mơi trường kiểm soát đơn vị, bao gồm nghi ngờ lực tính trực Ban Giám đốc; (4) Các hành động Ban Giám đốc cho thấy việc lập báo cáo tài gian lận, việc Ban Giám đốc lựa chọn áp dụng sách kế tốn cho thấy mục đích Ban Giám đốc để điều chỉnh kết hoạt động kinh doanh làm cho người sử dụng báo cáo tài hiểu khơng tình hình hoạt động khả sinh lời đơn vị; (5) Các lo ngại tính thích hợp tính đầy đủ việc phê duyệt nghiệp vụ bất thường đơn vị Thông báo với quan quản lý quan pháp luật có liên quan (hướng dẫn đoạn 43) A65 Trách nhiệm nghề nghiệp kiểm tốn viên bảo mật thơng tin khách hàng khơng cho phép kiểm tốn viên báo cáo gian lận cho bên khách hàng Tuy nhiên, số trường hợp định, theo yêu cầu pháp luật quy định có liên quan, kiểm tốn viên phải báo cáo gian lận với quan quản lý quan pháp luật có liên quan A66 Tùy theo trường hợp cụ thể, kiểm tốn viên phải xin ý kiến chuyên gia tư vấn pháp luật để xác định cần thiết phải báo cáo gian lận với quan quản lý, quan pháp luật có liên quan để đảm bảo bước cơng việc cần thiết lợi ích công chúng trước ảnh hưởng gian lận phát Lưu ý kiểm toán đơn vị lĩnh vực công A67 Trong lĩnh vực công, tùy theo yêu cầu pháp luật quy định liên quan, kiểm tốn viên phải báo cáo việc phát hay không phát gian lận q trình kiểm tốn 25 Phụ lục 01 (Hướng dẫn đoạn A25) VÍ DỤ VỀ CÁC YẾU TỐ DẪN ĐẾN RỦI RO CÓ GIAN LẬN Phụ lục đưa ví dụ yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận mà kiểm tốn viên thường gặp thực tế Các ví dụ trình bày theo hai loại gian lận (lập báo cáo tài gian lận biển thủ tài sản), tương ứng với cách thức xem xét kiểm toán viên Đối với loại gian lận, yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận phân loại cụ thể dựa ba điều kiện thường tồn có sai sót trọng yếu gian lận, gồm: (a) động áp lực, (b) hội (c) thái độ biện minh cho hành động Ngoài yếu tố rủi ro nêu ví dụ sau, kiểm tốn viên xác định thêm yếu tố khác dẫn đến rủi ro Khơng phải tồn ví dụ phù hợp với tất tình huống, số ví dụ có ý nghĩa khác tùy theo quy mô, đặc điểm sở hữu tình hình thực tế đơn vị Đồng thời, thứ tự ví dụ yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận trình bày khơng nhằm phản ánh tầm quan trọng hay tần suất phát sinh yếu tố A Ví dụ yếu tố dẫn đến rủi ro có gian lận liên quan đến sai sót phát sinh từ việc lập báo cáo tài gian lận A.1 Động áp lực A.1.1 Sự ổn định tài hay khả sinh lời bị ảnh hưởng tình hình kinh tế, ngành nghề kinh doanh hay điều kiện hoạt động đơn vị, ví dụ: (1) Mức độ cạnh tranh cao hay thị trường bão hòa, kèm theo lợi nhuận suy giảm; (2) Dễ bị tác động trước thay đổi nhanh chóng, thay đổi cơng nghệ, sản phẩm bị lỗi thời thay đổi lãi suất; (3) Nhu cầu khách hàng suy giảm đáng kể số đơn vị thất bại ngành kinh tế ngày tăng; (4) Lỗ từ hoạt động kinh doanh dẫn đến nguy phá sản, tịch biên tài sản xiết nợ; (5) Liên tục phát sinh luồng tiền âm từ hoạt động kinh doanh khơng có khả tạo luồng tiền từ hoạt động kinh doanh báo cáo lãi tăng trưởng; (6) Tăng trưởng nhanh có tỷ suất lợi nhuận bất thường, đặc biệt so sánh với công ty ngành nghề; (7) Phát sinh quy định kế toán, pháp luật quy định có liên quan A.1.2 Áp lực cao Ban Giám đốc nhằm đáp ứng yêu cầu kỳ vọng bên thứ ba do: (1) Tỷ suất lợi nhuận hay kỳ vọng theo xu nhà phân tích đầu tư, nhà đầu tư tổ chức, chủ nợ quan trọng, bên độc lập khác (đặc biệt kỳ vọng mức phi thực tế), bao gồm kỳ vọng Ban Giám đốc thơng cáo báo chí thơng tin q lạc quan báo cáo thường niên; (2) Nhu cầu huy động thêm nguồn tài trợ hình thức cho vay góp vốn nhằm giữ vững khả cạnh tranh – bao gồm việc tài trợ cho công tác nghiên cứu phát triển khoản chi đầu tư lớn; 26 (3) Đơn vị nằm ngưỡng đáp ứng yêu cầu niêm yết yêu cầu toán nợ khế ước nợ khác; (4) Ảnh hưởng bất lợi việc báo cáo kết tài khơng tốt nghiệp vụ lớn chưa thực hợp kinh doanh đấu thầu A.1.3 Các thơng tin cho thấy tình hình tài cá nhân Ban Giám đốc Ban quản trị bị ảnh hưởng kết hoạt động doanh nghiệp do: (1) Các lợi ích tài lớn đơn vị; (2) Phần lớn thu nhập Ban Giám đốc Ban quản trị (như tiền thưởng, quyền mua chứng khoán thỏa thuận toán theo mức lợi nhuận) chưa chắn phụ thuộc vào việc đạt mục tiêu giá chứng khốn, kết hoạt động kinh doanh, tình hình tài luồng tiền Các khoản thu nhập phụ thuộc vào việc đạt mục tiêu liên quan đến số tài khoản cụ thể hoạt động lựa chọn đơn vị, xét phương diện tổng thể tài khoản hoạt động khơng trọng yếu đơn vị; (3) Bảo lãnh cá nhân khoản nợ đơn vị A.1.4 Áp lực cao Ban Giám đốc nhân điều hành để đạt mục tiêu tài mà Ban quản trị đặt ra, bao gồm sách khen thưởng theo doanh thu hay tỷ suất lợi nhuận A.2 Các hội A.2.1 Đặc điểm ngành hay hoạt động đơn vị tạo hội cho gian lận báo cáo tài thường phát sinh từ: (1) Các giao dịch quan trọng với bên liên quan nằm ngồi q trình kinh doanh thơng thường với đơn vị liên quan chưa kiểm tốn cơng ty kiểm tốn khác kiểm tốn; (2) Tiềm lực tài mạnh chiếm ưu vượt trội ngành định cho phép đơn vị áp đặt điều kiện nhà cung cấp khách hàng, dẫn đến giao dịch không hợp lý giao dịch bất thường; (3) Tài sản, nợ phải trả, doanh thu, chi phí xác định dựa ước tính kế toán trọng yếu liên quan đến xét đoán chủ quan yếu tố không chắn khác; (4) Những nghiệp vụ có giá trị bất thường phức tạp, đặc biệt nghiệp vụ phát sinh gần thời điểm kết thúc kỳ kế toán; (5) Những hoạt động lớn tổ chức thực nước có mơi trường văn hóa kinh doanh khác nhau; (6) Sử dụng đơn vị kinh doanh trung gian khơng có lý rõ ràng; (7) Mở tài khoản ngân hàng, thành lập công ty chi nhánh nơi có ưu đãi thuế khơng có lý rõ ràng A.2.2 Việc giám sát hoạt động Ban Giám đốc không hiệu nguyên nhân sau: (1) Sự độc quyền quản lý người nhóm người mà khơng có thủ tục kiểm sốt bổ sung; 27 (2) Hoạt động giám sát Ban quản trị báo cáo tài kiểm soát nội hiệu A.2.3 Cơ cấu tổ chức phức tạp không ổn định, thể sau: (1) (2) (3) Khó khăn việc xác định tổ chức cá nhân có quyền kiểm sốt đơn vị; Cơ cấu tổ chức phức tạp, có pháp nhân cấp quản lý bất thường; Thay đổi thường xuyên Ban quản trị, Ban Giám đốc chuyên gia tư vấn pháp luật A.2.4 Hệ thống kiểm soát nội hiệu lực nguyên nhân sau: (1) (2) (3) Thiếu giám sát thủ tục kiểm soát bao gồm kiểm soát tự động kiểm soát báo cáo tài niên độ; Thay đổi thường xuyên tuyển dụng khơng hiệu nhân viên kế tốn, nhân viên kiểm tốn nội nhân viên cơng nghệ thơng tin; Hệ thống kế tốn hệ thống thơng tin không hiệu A.3 Thái độ biện minh cho hành động (1) Cấp quản lý truyền đạt, thực hiện, hỗ trợ yêu cầu thực giá trị tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp không phù hợp không hiệu quả; (2) Thành viên Ban Giám đốc khơng có chun mơn nghiệp vụ tài can thiệp mức chiếm quyền áp đặt sách kế tốn xác định ước tính kế tốn quan trọng; (3) Đã có tiền sử vi phạm pháp luật chứng khoán pháp luật quy định khác, đơn vị bị khiếu kiện, Ban quản trị, Ban Giám đốc bị cáo buộc gian lận vi phạm pháp luật quy định; (4) Ban Giám đốc quan tâm mức tới việc trì gia tăng giá cổ phiếu xu hướng thu nhập doanh nghiệp; (5) Ban Giám đốc cam kết với nhà phân tích, chủ nợ bên thứ ba đạt mức dự báo cao không thực tế; (6) Ban Giám đốc kịp thời sửa chữa yếu trọng yếu xác định hệ thống kiểm soát nội bộ; (7) Ban Giám đốc sử dụng công cụ không phù hợp để giảm bớt giá trị thu nhập báo cáo lý trốn thuế; (8) Yếu tinh thần thành viên Ban Giám đốc Ban quản trị; (9) Ban Giám đốc đồng thời chủ sở hữu, không tách biệt giao dịch cá nhân với giao dịch kinh doanh; (10) Tranh chấp cổ đông đơn vị có thành viên; (11) Ban Giám đốc tiếp tục cố gắng giải trình cách hạch tốn lợi nhuận cách hạch tốn khơng phù hợp dựa tính trọng yếu; (12) Căng thẳng mối quan hệ Ban Giám đốc với cơng ty kiểm tốn cơng ty kiểm tốn tiền nhiệm, thể qua tình sau: 28 a b c d Mâu thuẫn thường xun với cơng ty kiểm tốn cơng ty kiểm tốn tiền nhiệm vấn đề kế tốn, kiểm tốn, báo cáo; Có yêu cầu bất hợp lý kiểm toán viên, ví dụ thúc ép phi thực tế thời gian hồn thành kiểm tốn việc phát hành báo cáo kiểm toán; Hạn chế kiểm toán viên hạn chế quyền tiếp cận nhân viên, tiếp cận thông tin khả thông báo với Ban quản trị; Ban Giám đốc có hành vi khống chế kiểm toán viên, hạn chế phạm vi kiểm toán, việc lựa chọn tiếp xúc với nhân viên phân công để tham gia tư vấn cho kiểm tốn B Ví dụ yếu tố dẫn đến rủi ro liên quan đến sai sót biển thủ tài sản Các yếu tố dẫn đến rủi ro liên quan đến sai sót biển thủ tài sản phân loại theo ba điều kiện thường tồn có gian lận: động áp lực; hội, thái độ biện minh cho hành động Khi có sai sót phát sinh từ hành vi biển thủ tài sản xuất yếu tố dẫn đến rủi ro liên quan đến sai sót phát sinh từ gian lận báo cáo tài Ví dụ, sai sót gian lận việc lập trình bày báo cáo tài biển thủ tài sản thường tồn đơn vị thiếu giám sát hiệu hoạt động Ban Giám đốc có yếu hệ thống kiểm sốt nội Sau ví dụ yếu tố dẫn đến rủi ro liên quan đến sai sót biển thủ tài sản B.1 Động áp lực Ban Giám đốc nhân viên chịu áp lực từ nghĩa vụ tài cá nhân họ tiếp cận với tiền mặt tài sản dễ bị trộm cắp khác khiến họ biển thủ tài sản Khi xuất quan hệ tiêu cực đơn vị với nhân viên quyền tiếp cận với tiền mặt tài sản dễ bị trộm cắp khiến họ có động biển thủ tài sản Ví dụ, mối quan hệ tiêu cực phát sinh từ tình sau: (1) Biết rõ đốn trước bị buộc thơi việc; (2) Những thay đổi gần dự kiến thay đổi kế hoạch lương, thưởng cho nhân viên; (3) Sự thăng chức, mức lương thưởng, sách khen thưởng khác không mong muốn B.2 Cơ hội B.2.1 Một số đặc điểm hoàn cảnh khiến cho tài sản trở nên dễ bị trộm cắp biển thủ Ví dụ hội biển thủ tài sản tăng lên tình sau: (1) Nắm giữ xử lý số tiền lớn; (2) Hàng tồn kho kích thước nhỏ, giá trị cao có nhu cầu cao thị trường; (3) Tài sản dễ chuyển đổi thành tiền mặt trái phiếu vô danh, kim cương, chip máy tính; (4) Tài sản cố định có kích thước nhỏ, dễ bán thị trường, thiếu sở nhận dạng chủ sở hữu 29 B.2.2 Hệ thống kiểm soát nội hiệu tài sản làm gia tăng khả biển thủ tài sản, ví dụ tình sau: (1) Phân công nhiệm vụ không rõ ràng nhiệm vụ kiểm tra độc lập không đầy đủ; (2) Giám sát khơng đầy đủ chi phí Ban quản trị, Ban Giám đốc, chi phí lại chi phí khác; (3) Thiếu giám sát Ban Giám đốc nhân viên chịu trách nhiệm tài sản, địa bàn xa xôi; (4) Thiếu theo dõi việc nhân viên sử dụng tài sản vào công việc; (5) Hồ sơ tài sản không lưu giữ đầy đủ; (6) Việc ủy quyền phê duyệt nghiệp vụ chi tiêu mua sắm tài sản không hiệu quả; (7) Thiếu biện pháp bảo vệ tiền mặt, tài sản đầu tư, hàng tồn kho, tài sản cố định; (8) Việc kiểm kê đối chiếu tài sản không đầy đủ kịp thời; (9) Hồ sơ, chứng từ giao dịch không lưu giữ đầy đủ, kịp thời phù hợp; (10) Không bắt buộc luân chuyển nhân viên kiểm sốt chính; (11) Ban Giám đốc khơng kiểm sốt hệ thống cơng nghệ thơng tin khiến cho nhân viên công nghệ thông tin dễ có hội biển thủ; (12) Kiểm sốt thiếu hiệu việc truy cập vào hồ sơ tự cập nhật hệ thống thông tin B.3 Thái độ biện minh cho hành động (1) Không quan tâm đến cần thiết phải giám sát giảm thiểu rủi ro biển thủ tài sản; (2) Không quan tâm đến hệ thống kiểm soát nội rủi ro biển thủ tài sản hành vi khống chế hệ thống kiểm soát nội bất lực việc khắc phục yếu xác định hệ thống kiểm soát nội bộ; (3) Những hành vi cho thấy khơng hài lịng khơng thỏa mãn với đơn vị cách thức đối xử với nhân viên đơn vị; (4) Thay đổi hành vi lối sống cho thấy có hành vi biển thủ tài sản; (5) Dễ dàng bỏ qua vụ ăn cắp vặt 30 Phụ lục 02 (Hướng dẫn đoạn A40) VÍ DỤ VỀ NHỮNG THỦ TỤC KIỂM TỐN ĐỐI VỚI RỦI RO CÓ SAI SÓT TRỌNG YẾU DO GIAN LẬN ĐÃ ĐƯỢC ĐÁNH GIÁ Phụ lục đưa ví dụ thủ tục kiểm tốn rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận đánh giá, xuất phát từ gian lận báo cáo tài biển thủ tài sản Khơng phải tồn thủ tục nêu sau phù hợp với tình kiểm toán Đồng thời, thứ tự xếp thủ tục không nhằm phản ánh tầm quan trọng thủ tục A Xem xét cấp độ sở dẫn liệu Biện pháp cụ thể cho kết đánh giá kiểm toán viên rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận khác tùy theo loại tổ hợp yếu tố điều kiện rủi ro xác định được, loại nghiệp vụ, số dư tài khoản, thông tin thuyết minh sở dẫn liệu mà rủi ro ảnh hưởng Ví dụ biện pháp xử lý cụ thể: (1) Đến thăm trường thực vài thủ tục kiểm tra đột xuất khơng thơng báo trước Ví dụ, quan sát kiểm kê hàng tồn kho địa điểm không thơng báo trước tham gia kiểm tốn viên kiểm kê đột xuất tiền mặt ngày cụ thể; (2) Yêu cầu kiểm kê hàng tồn kho cuối kỳ kế toán ngày gần thời điểm cuối kỳ để giảm thiểu rủi ro thay đổi số dư giai đoạn ngày kết thúc kiểm kê ngày kết thúc kỳ báo cáo; (3) Điều chỉnh phương pháp kiểm toán năm Ví dụ, liên hệ trực tiếp (gặp mặt, gọi điện, gửi email) với khách hàng nhà cung cấp liên hệ văn gửi thư xác nhận, yêu cầu xác nhận tìm kiếm thêm thơng tin hình thức khác; (4) Thực rà soát chi tiết bút toán cuối quý cuối kỳ kiểm tra bút tốn bất thường chất giá trị; (5) Điều tra khả bên liên quan nguồn tài hỗ trợ cho nghiệp vụ có giá trị lớn bất thường, nghiệp vụ diễn gần thời điểm cuối kỳ kế tốn; (6) Thực thủ tục phân tích số liệu riêng biệt Ví dụ, so sánh doanh thu bán hàng giá vốn hàng bán theo địa điểm, theo dòng sản phẩm theo tháng với số liệu kiểm toán viên dự kiến; (7) Phỏng vấn nhân viên tham gia vào lĩnh vực xác định rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận để thu thập ý kiến họ rủi ro, khả cách thức mà hệ thống kiểm sốt xác định rủi ro; (8) Thảo luận với cơng ty kiểm tốn độc lập khác (nếu có) thực kiểm tốn báo cáo tài nhiều cơng ty con, phận chi nhánh phạm vi công việc cần thiết để xác định rủi ro có sai sót gian lận từ nghiệp vụ hay hoạt động đơn vị này; 31 (9) Nếu công việc chuyên gia trở nên quan trọng khoản mục báo cáo tài có mức độ rủi ro sai sót gian lận cao kiểm toán viên cần thực thủ tục bổ sung liên quan đến giả thiết, phương pháp hay phát chuyên gia để xác định giả thiết, phương pháp hay phát hợp lý, để đề cử thêm chuyên gia thực công việc này; (10) Thực thủ tục phân tích khoản mục lựa chọn bảng cân đối kế tốn báo cáo tài năm trước kiểm tốn (như dự phịng giảm giá hàng tồn kho) để đánh giá xem liệu xét đốn ước tính kế tốn có phù hợp với thơng tin thu q trình kiểm tốn hay khơng; (11) Thực thủ tục kiểm tốn tài khoản tài liệu đối chiếu đơn vị chuẩn bị, kể tài liệu đối chiếu kỳ; (12) Thực kỹ thuật kiểm tốn với hỗ trợ máy tính kỹ thuật tìm kiếm số liệu để kiểm tra bất thường tổng thể; (13) Kiểm tra tính xác sổ sách kế tốn nghiệp vụ máy tính lập ra; (14) Tìm kiếm chứng kiểm tốn bổ sung từ nguồn bên ngồi đơn vị kiểm toán B Các biện pháp xử lý cụ thể sai sót gian lận việc lập trình bày báo cáo tài Ví dụ biện pháp xử lý cụ thể kết đánh giá kiểm toán viên rủi ro có sai sót trọng yếu gian lận việc lập trình bày báo cáo tài sau: B.1 Ghi nhận doanh thu (1) Thực thủ tục phân tích doanh thu cách sử dụng số liệu riêng rẽ, ví dụ, so sánh doanh thu theo tháng theo dòng sản phẩm theo phận kinh doanh kỳ kế toán hành so với kỳ kế toán trước Các kỹ thuật kiểm toán với hỗ trợ máy tính hữu dụng việc xác định mối liên hệ nghiệp vụ doanh thu bất thường dự kiến; (2) Xác nhận với khách hàng đơn vị kiểm toán số điều khoản hợp đồng thỏa thuận liên quan khác không cung cấp, việc hạch tốn thường bị ảnh hưởng điều khoản thỏa thuận thường không ghi chép đầy đủ hồ sơ Ví dụ, tiêu chí nghiệm thu, điều khoản hồn thành tốn, nghĩa vụ tương lai bên bán hàng; quyền trả lại sản phẩm; giá trị bán lại đảm bảo…; (3) Phỏng vấn nhân viên bán hàng, nhân viên tiếp thị chuyên gia tư vấn pháp luật đơn vị việc bán hàng giao hàng thời điểm gần cuối kỳ kế toán nhận thức họ điều khoản điều kiện bất thường liên quan đến nghiệp vụ này; (4) Có mặt địa điểm thời điểm kết thúc kỳ kế tốn để chứng kiến hàng hóa vận chuyển hay sẵn sàng để vận chuyển (hoặc hàng trả lại chờ xử lý) thực thủ tục kiểm tra chia cắt niên độ doanh thu hàng tồn kho; (5) Trường hợp nghiệp vụ doanh thu hạch toán máy tính tiến hành kiểm tra hệ thống kiểm soát để đảm bảo nghiệp vụ doanh thu hạch toán đầy đủ phù hợp 32 B.2 Số lượng hàng tồn kho (1) Kiểm tra sổ sách hàng tồn kho đơn vị để xác định địa điểm hay loại hàng cần đặc biệt lưu ý sau trình kiểm kê hàng tồn kho; (2) Kiểm tra đột xuất việc kiểm kê hàng tồn kho địa điểm tất điểm ngày; (3) Yêu cầu kiểm kê hàng tồn kho cuối kỳ kế toán ngày gần thời điểm cuối kỳ để giảm thiểu rủi ro thay đổi số dư giai đoạn ngày kết thúc kiểm kê ngày kết thúc kỳ báo cáo; (4) Thực thủ tục bổ sung q trình quan sát kiểm kê, ví dụ, kiểm tra bên thùng chứa hàng, cách thức hàng hóa xếp (ví dụ, theo kiểu hình vng rỗng) dán nhãn, chất lượng hàng hóa lỏng (độ tinh khiết, phẩm cấp, nồng độ) nước hoa hóa chất chuyên dùng Nên sử dụng chuyên gia để thực việc kiểm tra này; (5) So sánh số lượng hàng tồn kho cuối kỳ với kỳ trước theo nhóm, loại hàng tồn kho, vị trí theo tiêu chí khác, so sánh số lượng kiểm kê thực tế với sổ sách kế toán; (6) Sử dụng kỹ thuật kiểm tốn với hỗ trợ máy tính để kiểm tra kỹ trình lập báo cáo kiểm kê hàng tồn kho- ví dụ, phân loại theo mã số nhãn hàng để kiểm tra hệ thống kiểm soát nhãn hàng theo số sê-ri mặt hàng để kiểm tra khả bỏ sót đếm trùng kiểm kê hàng tồn kho B.3 Các ước tính kế toán Ban Giám đốc (1) Sử dụng chuyên gia thực ước tính độc lập để so sánh với ước tính Ban Giám đốc; (2) Phỏng vấn cá nhân khơng thuộc Ban Giám đốc phịng kế toán để xác nhận khả dự định Ban Giám đốc để thực kế hoạch liên quan đến ước tính kế tốn C Các biện pháp xử lý cụ thể sai sót biển thủ tài sản Tùy theo tình cụ thể mà kiểm tốn viên áp dụng biện pháp xử lý khác Thông thường, biện pháp xử lý rủi ro có sai sót trọng yếu biển thủ tài sản đánh giá định hướng tập trung vào số số dư tài khoản loại nghiệp vụ định Mặc dù áp dụng số biện pháp nêu phần A B phụ lục sai sót biển thủ tài sản, phạm vi công việc thực phải liên kết với thông tin cụ thể rủi ro xác định liên quan đến biển thủ tài sản Ví dụ thủ tục kiểm tốn đánh giá kiểm toán viên rủi ro có sai sót trọng yếu biển thủ tài sản sau: (1) Kiểm kê tiền mặt chứng khoán ngày gần ngày kết thúc kỳ kế toán; (2) Xác nhận trực tiếp với khách hàng đơn vị kiểm toán giao dịch với đơn vị kỳ kế toán (gồm thỏa thuận nợ, giao dịch hàng bán trả lại, ngày toán); 33 (3) Phân tích khả thu hồi khoản nợ xóa sổ; (4) Phân tích thiếu hụt hàng tồn kho theo địa điểm theo loại hàng; (5) So sánh tỷ suất liên quan đến hàng tồn kho với đơn vị khác ngành với thông lệ ngành; (6) Kiểm tra chứng từ làm hạch toán giảm sổ sách hàng tồn kho ghi chép theo phương pháp kê khai thường xuyên; (7) Đối chiếu danh sách nhà cung cấp với danh sách nhân viên để tìm địa số điện thoại liên hệ trùng nhau; (8) Kiểm tra chứng từ tốn lương để tìm địa số chứng minh nhân dân, mã số thuế số tài khoản nhân viên có trùng lắp; (9) Rà sốt hồ sơ nhân có khơng có chứng hoạt động, ví dụ, thiếu bảng đánh giá hiệu hoạt động; (10) Phân tích tài khoản giảm giá hàng bán hàng bán bị trả lại để phát tình bất thường; (11) Xác nhận với bên thứ ba điều khoản đặc biệt hợp đồng; (12) Thu thập chứng việc hợp đồng thực theo điều khoản hợp đồng; (13) Rà sốt tính hợp lý khoản chi tiêu lớn bất thường; (14) Rà soát việc phê duyệt giá trị khoản nợ lớn thành viên Ban quản trị, Ban Giám đốc bên liên quan; (15) Rà sốt mức độ tính thích hợp khoản chi tiêu Ban quản trị, Ban Giám đốc 34 Phụ lục 03 (Hướng dẫn đoạn A49) VÍ DỤ VỀ NHỮNG TÌNH HUỐNG CHO THẤY CĨ KHẢ NĂNG CĨ GIAN LẬN Phụ lục đưa ví dụ tình cho thấy khả báo cáo tài có sai sót trọng yếu gian lận A Sự khác biệt thực tế với sổ sách kế tốn, gồm: (1) Các giao dịch khơng ghi nhận đầy đủ kịp thời, bị ghi nhận sai giá trị, sai kỳ kế toán, phân loại sai khơng phù hợp với sách đơn vị; (2) Số dư tài khoản giao dịch chứng từ chứng minh khơng phê duyệt; (3) Các bút toán điều chỉnh vào thời điểm cuối kỳ kế tốn có ảnh hưởng trọng yếu đến kết tài chính; (4) Bằng chứng cho thấy có nhân viên khơng có trách nhiệm truy cập vào hệ thống kế toán hồ sơ lưu đơn vị; (5) Hối lộ than phiền với kiểm toán viên cáo buộc gian lận B Bằng chứng mâu thuẫn với thiếu chứng, gồm: (1) Chứng từ, tài liệu kế tốn bị mất; (2) Có tài liệu có khả bị xuyên tạc; (3) Chỉ cung cấp tài liệu dạng dạng điện tử (file mềm) thay cung cấp gốc; (4) Khơng có giải trình giải trình khơng rõ ràng cho khoản chênh lệch lớn bị phát đối chiếu; (5) Có thay đổi bất thường bảng cân đối kế toán, thay đổi xu hướng hay thay đổi quan trọng tỷ suất tài mối liên hệ báo cáo tài chính- ví dụ, khoản phải thu có tốc độ tăng nhanh doanh thu; (6) Có ý kiến phản hồi không quán, mập mờ, đáng nghi ngờ Ban Giám đốc nhân viên trước yêu cầu vấn hay thủ tục phân tích; (7) Chênh lệch bất thường sổ sách kế toán đơn vị với xác nhận bên thứ ba; (8) Có nhiều bút tốn ghi Có nhiều bút tốn điều chỉnh khác sổ kế toán tài khoản phải thu; (9) Các chênh lệch sổ chi tiết tài khoản phải thu bảng tổng hợp số dư, chênh lệch sổ chi tiết khách hàng sổ chi tiết đơn vị kiểm tốn khơng giải thích giải thích khơng đầy đủ; (10) Các tờ séc hủy bị không gửi đơn vị kèm theo sổ phụ (báo Có, báo Nợ) ngân hàng; (11) Hàng tồn kho tài sản bị với số lượng lớn; (12) Các chứng điện tử bị mất, khơng phù hợp với thơng lệ sách quản lý liệu đơn vị; 35 (13) Số thư xác nhận nợ phản hồi nhiều dự kiến; (14) Không thể cung cấp chứng việc phát triển hệ thống thông tin chủ chốt thử nghiệm thay đổi chương trình hoạt động thực liên quan đến việc thay đổi triển khai hệ thống thông tin năm hành C Mối quan hệ bất thường có vấn đề kiểm tốn viên Ban Giám đốc, bao gồm: (1) Ban Giám đốc từ chối hạn chế kiểm toán viên tiếp cận với hồ sơ, sổ sách, sở vật chất, số nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp số cá nhân khác có khả giúp kiểm tốn viên thu thập chứng kiểm toán; (2) Ban Giám đốc đặt cho kiểm toán viên áp lực thời gian bất hợp lý để giải vấn đề phức tạp hay có bất đồng; (3) Ban Giám đốc phàn nàn việc thực kiểm tốn Ban Giám đốc có hành vi đe dọa thành viên nhóm kiểm tốn, liên quan đến đánh giá phê bình kiểm toán viên chứng kiểm toán việc giải bất đồng tiềm tàng với Ban Giám đốc; (4) Những trì hỗn bất thường đơn vị việc cung cấp tài liệu, thông tin theo u cầu kiểm tốn viên; (5) Khơng sẵn lịng tạo điều kiện cho kiểm tốn viên tiếp cận tài liệu điện tử quan trọng để kiểm tra kỹ thuật kiểm toán với trợ giúp máy tính; (6) Từ chối cho kiểm tốn viên tiếp cận nhân viên công nghệ thông tin thiết bị công nghệ thông tin chủ chốt, bao gồm nhân viên an ninh, vận hành phát triển hệ thống; (7) Không sẵn sàng bổ sung sửa đổi thuyết minh báo cáo tài để thuyết minh trở nên đầy đủ dễ hiểu hơn; (8) Không sẵn sàng khắc phục kịp thời yếu hệ thống kiểm soát nội xác định D Tình khác (1) Ban Giám đốc khơng sẵn sàng đồng ý cho kiểm toán viên làm việc riêng với Ban quản trị; (2) Những sách kế tốn khác biệt so với thông lệ ngành; (3) Thay đổi thường xun ước tính kế tốn mà khơng có ngun nhân thích hợp; (4) Đơn vị nhượng trước vi phạm đạo đức nghề nghiệp./ 36 ... 23 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 610 (ban hành lại) quy định hướng dẫn kiểm toán đơn vị có phận kiểm tốn nội Để thực quy định hướng dẫn chuẩn mực kiểm toán. .. lập kế hoạch thực theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (xem đoạn 51 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại)) 06 Như đề cập đoạn 51 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại),... Theo hướng dẫn đoạn A47 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 (ban hành lại), chuẩn mực kiểm tốn Việt Nam khơng u cầu kiểm tốn viên phải xác minh tính chân thực tài liệu, kiểm tốn viên khơng đào