Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Tâm lý học: Stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ

Mục đích của Luận án là nghiên cứu lý luận và thực trạng stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, trên cơ sở đó thực nghiệm liệu pháp can thiệp tâm lý nhằm giảm thiểu stress có hại ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ. Mời các bạn cùng tham khảo!

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG

STRESS Ở CHA MẸ CỦA TRẺ

Công trình được hoàn thành tại:

KHOA TÂM LÝ GIÁO DỤC - TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS TRẦN THỊ LỆ THU

2 PGS.TS PHAN THỊ MAI HƯƠNG

Phản biện 1: PGS.TS Lê Văn Hảo

Viện Tâm lí học

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Mai Lan

Học viện KHXH- Viện Hàn Lâm KHXH VN

Phản biện 3: PGS.TS Trương Thị Khánh Hà

Trường ĐHKHXHNV - ĐHQG Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở tại khoa Tâm lý - Giáo dục học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

vào … giờ , ngày… tháng… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong những thập kỷ qua, thuật ngữ stress đã trở nên ngày càng phổ biến trong các ngành khoa học hành vi và sức khỏe; nhiều phương pháp điều trị đã được áp dụng trong nỗ lực giải quyết vấn đề sức khỏe phức tạp này (Papathanasiou và cộng sự, 2015) Stress là cách cơ thể phản ứng với bất kỳ loại nhu cầu hoặc mối đe dọa nào Phản ứng stress là cách cơ thể bảo vệ chúng ta Khi làm việc đúng cách, nó giúp con người tập trung, tràn đầy năng lượng và tỉnh táo Trong tình huống khẩn cấp, stress có thể cứu mạng hoặc cho con người thêm sức mạnh để tự vệ (Segal và cộng sự, 2019), người ta gọi là stress có lợi (Eustress) Vấn đề stress đã được rất nhiều nhà khoa học đặc biệt là tâm lý học và y học quan tâm nghiên cứu Nhưng stress vượt quá ngưỡng sẽ gây thiệt hại

về thể chất, cảm xúc và tâm lý (Gregory Fricchione, 2016), đây là loại stress có hại (Distress) nên cần có biện pháp khắc phục, giảm thiểu ảnh hưởng của nó

1.2 Tự kỷ hay rối loạn phổ tự kỷ (RLPTK) đều là những thuật ngữ nói đến một nhóm của các rối loạn phức tạp trong sự phát triển của não bộ, được đặc trưng bởi những khó khăn và thiếu hụt trong tương tác xã hội, giao tiếp bằng lời và không lời, các hành vi,

sở thích định hình lặp lại Với bản chất là khiếm khuyết trong tương tác xã hội và rối loạn

về cảm giác, trẻ RLPTK gặp nhiều khó khăn trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, từ việc học nói cho đến giao tiếp, ứng xử, điều chỉnh và thể hiện cảm xúc, học tập cho đến cuộc sống độc lập và công việc khi trưởng thành Những khó khăn này ở trẻ RLPTK cũng gây

ra khá nhiều khó khăn và stress cho gia đình trẻ, đặc biệt là những người chăm sóc trực tiếp (Sander và cộng sự, 2010) Trẻ RLPTK gần như chỉ nhận được sự hỗ trợ chính từ gia đình, cụ thể là bố mẹ, ông bà hoặc các cá nhân, tổ chức xã hội từ thiện dưới những hình thức khác nhau (Trần Văn Công, 2013)

Cha mẹ chăm sóc trẻ có RLPTK thường báo cáo mức độ stress có hại, trầm cảm và lo lắng gia tăng Nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm lý, thể chất và xã hội của cha mẹ của trẻ RLPTK không được đáp ứng sẽ cản trở hoạt động thích nghi của gia đình cũng như khả năng được can thiệp, hỗ trợ dành cho trẻ RLPTK (Catalano và cộng sự, 2018)

Các bà mẹ có con bị chứng RLPTK có thể bị stress có hại (Silva và Schalock, 2012) gấp bốn lần so với các bà mẹ của đứa trẻ khác nhóm và mức độ stress gấp đôi so với những bà mẹ

có con bị chậm phát triển (Estes và cộng sự, 2009; Rodrigue và cộng sự, 1990; Schieve và cộng sự, 2007; Silva và Schalock, 2012) Khi phát hiện con mình mắc RLPTK, cha mẹ trẻ RLPTK có sự thay đổi lớn về các trạng thái tâm lý cá nhân; bầu không khí tâm lý trong gia đình; thay đổi hoạt động sống của cá nhân; có sự suy tư, xáo trộn trong đời sống tình cảm vợ/chồng và con cái cũng như các thành viên trong gia đình; các mối quan hệ xã hội Quá trình chuyển đổi này dẫn đến những tâm trạng nhất định khi các bậc cha mẹ chưa thích nghi được, chưa thể chấp nhận được với hoàn cảnh mới này của bản thân và gia đình (Nguyễn Thị Quyên và Nguyễn Thị Mai Lan, 2013)

1.3 Trong những năm qua, với sự tiến bộ của khoa học, nhiều yếu tố đã được xác định là nguồn gây stress, như sinh học, hóa chất, vi sinh vật, tâm lý, văn hóa xã hội và môi trường Mỗi cách tiếp cận diễn giải stress theo một cách khác nhau, có cách coi stress như

là một sự kích thích, có cách coi stress như một phản ứng hoặc như một sự tương tác (Papathanasiou và cộng sự, 2015)

Stress đã được nhiều tác giả trong nước và ngoài nước nghiên cứu với các cách tiếp cận khác nhau trên những đối tượng khác nhau Tuy nhiên, hiện nay vẫn thiếu vắng các

nghiên cứu về stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK Việc nghiên cứu stress ở cha mẹ của trẻ

có RLPTK ở Việt Nam sẽ mang lại ý nghĩa về mặt lý luận cũng như thực tiễn Câu hỏi được đặt ra là: Cha mẹ của trẻ có RLPTK có bị stress có hại không? Nếu có thì mức độ và biểu hiện stress có hại ở cha mẹ trẻ được thể hiện như thế nào? Những yếu tố nào tác động đến tình trạng stress ở cha mẹ trẻ RLPTK? Ứng phó với stress ở cha mẹ trẻ RLPTK như thế nào và có liên quan ra sao đến tình trạng stress? Liệu pháp tâm lý có thể hỗ trợ làm giảm stress của cha mẹ không?

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Stress ở cha mẹ của trẻ có

rối loạn phổ tự kỷ” nhằm mô tả những biểu hiện stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK, phát

hiện các tác nhân gây stress và cách ứng phó của họ với stress, từ đó áp dụng liệu pháp tham vấn tâm lý hỗ trợ giảm stress cho cha mẹ của trẻ có RLPTK

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lý luận và thực trạng stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK, trên cơ sở đó thực nghiệm liệu pháp can thiệp tâm lý nhằm giảm thiểu stress có hại ở cha mẹ của trẻ có RLPTK

3 Đối tƣợng, khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện stress của cha mẹ trẻ RLPTK ở các khía

cạnh: thực thể, nhận thức, cảm xúc, hành vi; mối quan hệ giữa stress ở cha mẹ với các vấn đề ở trẻ RLPTK và các yếu tố từ chính cha mẹ cũng như từ đặc điểm nhân khẩu - xã hội; cách ứng phó với stress có hại ở cha mẹ của trẻ RLPTK

3.2 Khách thể nghiên cứu: nghiên cứu khảo sát 209 cha/mẹ của trẻ có RLPTK

4 Giả thuyết khoa học

4.1 Đa số cha mẹ của trẻ RLPTK trong nhóm mẫu bị stress có hại, stress có hại xuất hiện không đồng nhất ở cha mẹ trẻ RLPTK giữa các mặt biểu hiện: thực thể, nhận thức, cảm xúc, hành vi

4.2 Các yếu tố chính có liên quan đến stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK: (1) Các vấn đề liên quan đến RLPTK của con, (2) Đặc điểm nhân khẩu- xã hội, (3) Giới tính và thứ tự sinh của trẻ RLPTK, (4) Kiến thức - kỹ năng chăm sóc giáo dục trẻ RLPTK của cha mẹ, (5) Sự hỗ trợ của gia đình đối với cha mẹ trong cuộc sống và đặc biệt là trong giáo dục trẻ RLPTK

4.3 Cách ứng phó với stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK có liên quan với tình trạng stress có hại ở họ

4.4 Có thể giúp các cha mẹ trẻ RLPTK giảm thiểu stress có hại thông qua tham vấn tâm lý sử dụng liệu pháp hành vi xúc cảm hợp lý (REBT) của Albert Ellis

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về stress ở cha mẹ trẻ RLPTK dưới góc độ tâm lý học 5.2 Khảo sát và phân tích thực trạng biểu hiện stress, mối quan hệ giữa stress ở cha

mẹ với các vấn đề ở trẻ RLPTK và các yếu tố từ chính cha mẹ cũng như từ đặc điểm nhân khẩu - xã hội; cách ứng phó với stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK

5.3 Thực nghiệm tham vấn tâm lý sử dụng REBT nhằm giảm thiểu stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Nghiên cứu này chỉ tập trung vào những đánh giá chủ quan của cha mẹ của trẻ có RLPTK về biểu hiện stress có hại ở một số khía cạnh thực thể, nhận thức, cảm xúc và hành vi; các yếu tố liên quan, tác nhân gây stress và cách thức ứng phó với stress có hại; liệu pháp hành vi xúc cảm hợp lý (REBT) trong can thiệp stress có hại

6.2 Giới hạn về không gian nghiên cứu

Luận án tiến hành nghiên cứu tại các cơ sở chẩn đoán, can thiệp hòa nhập, bán hòa nhập và chuyên biệt tại thành phố Hà Nội và một số tỉnh lân cận:

- Trung tâm Sao Biển, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (Hà Nội)

- Trung tâm Khánh Tâm (Hà Nội)

- Trung tâm Gia An (Hà Nội)

- Trung tâm Ước Mơ (Bắc Ninh)

- Trung tâm Nắng Mai (Hà Nội)

- Trung tâm chuyên biệt Ánh Sao (Hà Nội)

- Trung tâm Akira (Hà Nội)

- Trung tâm Thiên Thần Nhỏ (Ninh Bình)

- Trung tâm Tương Lai Mới (Hà Nội)

6.2 Giới hạn về khách thể khảo sát

Đề tài tiến hành khảo sát trên 209 cha mẹ có con RLPTK ở độ tuổi can thiệp sớm

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Cách tiếp cận

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên cơ sở tiếp cận tích hợp, hệ thống bao gồm:

- Tiếp cận tâm - sinh - xã hội: Các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Các yếu tố này có ảnh hưởng đến stress ở cha mẹ trẻ RLPTK Do vậy, việc đề xuất hoạt động phòng ngừa, can thiệp vấn đề stress cần phải xem xét cả ba yếu tố này

- Tiếp cận tâm lý học phát triển: Nghiên cứu stress ở cha mẹ trẻ RLPTK cần căn cứ vào đặc trưng tâm lý lứa tuổi của bản thân cha mẹ và tuổi của trẻ Do đó, việc xem xét và thử nghiệm liệu pháp tâm lý phù hợp nhằm giảm thiểu stress cho cha mẹ ở giai đoạn trưởng thành này và mối liên quan với độ tuổi của trẻ là cần thiết

- Tiếp cận tâm lý học xã hội: nghiên cứu sử dụng các kiến thức của tâm lý học xã hội để tìm hiểu tác động của cộng đồng, dịch vụ, chính sách xã hội đến stress ở cha mẹ trẻ tự kỷ và cách ứng phó với stress của họ

- Tiếp cận tâm lý học tham vấn: nghiên cứu sử dụng các kiến thức của tâm lý học tham vấn để vận dụng liệu pháp tham vấn cá nhân REBT giúp giảm stress có hại cho cha

7.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

Với tính chất và nội dung nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp thống kê toán học

8 Những đóng góp mới của luận án

8.1 Đóng góp về mặt lý luận

Luận án tổng hợp và chỉ ra các hướng nghiên cứu về stress và stress ở cha mẹ có con RLPTK: hướng nghiên cứu về biểu hiện của stress có hại, hướng nghiên cứu về tác

nhân gây stress, hướng nghiên cứu về ứng phó với stress và hướng nghiên cứu về các biện pháp can thiệp stress có hại ở cha mẹ có con RLPTK

Luận án tổng hợp cơ sở lý luận có liên quan và cập nhật về RLPTK: khái niệm, bản chất, các vấn đề về RLPTK, đặc điểm tâm lý cha mẹ trẻ RLPTK

Luận án góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về stress, đặc biệt là stress ở cha mẹ có con RLPTK, cụ thể: tiêu chí đánh giá stress, biểu hiện stress, tác nhân gây stress và cách ứng phó với stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK, các biện pháp can thiệp nhằm giảm thiểu stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK

về phương pháp trị liệu bệnh tự kỷ có mức stress cao hơn cha mẹ không biết hoặc hiểu biết nhiều về vấn đề này Cha mẹ có kỹ năng luyện hành vi cho con càng thạo thì càng thường xuyên biểu hiện stress Có mối tương quan thuận ở mức cao giữa các vấn đề của trẻ tự kỷ (giao tiếp, hành vi, tương tác xã hội) với mức độ của stress ở cha mẹ trẻ Những biểu hiện/vấn đề liên quan tới RLPTK ở trẻ là những tác nhân cơ bản dẫn đến stress của cha mẹ Các vấn đề này càng diễn ra liên tục thì stress có hại của cha mẹ cũng thường xuyên hơn Cách ứng phó thường được cha mẹ sử dụng nhất là tập trung vào điểm tích cực của con Cách ứng phó ít sử dụng nhất là thiền, yoga hay tham gia các khóa học nghệ thuật Cha mẹ có stress càng cao thì hay có cách ứng phó tiêu cực

Nghiên cứu này cũng chỉ ra tính hiệu quả và sự phù hợp của tham vấn cá nhân dựa trên liệu pháp REBT đối với cha mẹ trẻ RLPTK có biểu hiện stress có hại Nghiên cứu nhấn mạnh tới những lưu ý về đặc điểm cá nhân, văn hoá gia đình và trình độ của thân chủ

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn luận án, tác giả đã đề xuất các khuyến nghị phù hợp đối với cha mẹ trẻ RLPTK, gia đình trẻ, các chuyên gia can thiệp và tư vấn cho trẻ, cho gia đình trẻ, nhằm phòng ngừa và giảm thiểu stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK, qua

đó đồng thời gián tiếp góp phần nâng cao chất lượng can thiệp, hỗ trợ trẻ RLPTK

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài các phần mở đầu và tổng quan, kết luận và kiến nghị, phần danh mục công trình công bố, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được bố cục thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ STRESS Ở CHA MẸ CỦA TRẺ

CÓ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về biểu hiện và mức độ stress ở cha mẹ của trẻ RLPTK

Quá trình tìm hiểu các tài liệu cho thấy trên thế giới có những nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK Những năm tháng đầu đời của trẻ có thể là một thời gian đặc biệt stress đối với tất cả các bậc cha mẹ, tuy nhiên, cha mẹ của trẻ khuyết tật có thể gặp thêm nhiều nguồn stress

1.1.2 Những nghiên cứu về nguyên nhân/ tác nhân dẫn đến đến stress ở cha mẹ

có con tự kỷ

Những nguồn gây stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK: Cha mẹ của trẻ có RLPTK

có thể trải nghiệm những nguồn gây stress cụ thể liên quan đến bản thân trẻ - tình trạng tự kỷ của trẻ, bản thân cha mẹ và những hỗ trợ xã hội

1.1.3 Những nghiên cứu về ứng phó stress có hại ở cha mẹ có con tự kỷ

Ứng phó hướng vào nhiệm vụ là chỉ báo của cha mẹ có con phát triển bình thường (Dunleavy, A.M., Leon, S.C., Lyons, A.M., & Roecker Phelps, C.E, 2010) Ảnh hưởng của triệu chứng nặng và chiến lược ứng phó của cha mẹ có con tự kỷ đến

sự stress của họ Các cách ứng phó: Nhiệm vụ, xúc cảm, xã hội và né tránh được xem xét như là các chỉ báo của 4 dạng stress của cha mẹ Các tác nhân gây nên sự stress bao gồm: vấn đề của việc nuôi dạy con và gia đình, sự bi quan, tính cách của trẻ, sự thiếu hụt sức lực thể chất (Kaniel, S., Siman-Tov, A, 2011)

1.1.4 Những nghiên cứu về các biện pháp can thiệp tâm lý nhằm giảm stress ở cha

mẹ có con tự kỷ

Tiếp cận nhận thức giảm thiểu stress ở cha mẹ trẻ tự kỷ: nhận thức đóng một vai trò quan trọng trong các phản ứng stress (Grinker & Spiegel, 1945; Janis, 1954; Lazarus, 1993a, 1993b) và việc đánh giá thay đổi nhận thức có thể làm giảm stress (Lazarus & Alfret, 1964) Cái nhìn của các sự kiện vẫn được coi là stress có thể được giảm thiểu qua các kỹ năng đối phó không hiệu quả (Lazarus & Alfert, 1964; Speisman, Lazarus, Mordkoff, & Davidson, 1964)

1.2 Một số vấn đề lý luận về stress

1.2.1 Khái niệm stress

Stress có hại (distress) là trạng thái không thoải mái về mặt tâm lý xuất hiện khi cá nhân đánh giá chủ quan về sự kiện, hoàn cảnh bên ngoài như những tác nhân có tính chất đe dọa về mặt thể chất hoặc tinh thần, vượt quá khả năng ứng phó và gây hại cho

con người

1.2.2 Các cách tiếp cận lý thuyết về stress

Phân tích tài liệu cho thấy có 3 cách tiếp cận đến stress: (1) là phản ứng về mặt sinh lý của cơ thể, (2) như một kích thích từ môi trường bên ngoài và (3) như một sự

tương tác

1.2.3 Các biểu hiện của stress

Stress có ảnh hưởng lớn đến tâm trạng, cảm giác hạnh phúc, hành vi và sức khỏe của chúng ta (Neil Schneiderman, Gail Ironson, and Scott D Siegel, 2005) Các biểu hiện của stress ở các mặt cụ thể như sau:

Thực thể: Cơ bắp cứng hoặc căng, nghiến răng, đổ mồ hôi, nhức đầu stress, cảm giác ngất, cảm giác nghẹt thở, khó nuốt, đau bụng, buồn nôn, nôn, táo bón, tần suất

và tiểu gấp, mất hứng thú , run, giảm cân hoặc tăng cân, nhận thức về nhịp tim

Nhận thức: Suy nghĩ lo lắng, dự đoán sợ hãi, kém tập trung, khó nhớ

Cảm xúc: Cảm giác stress, cáu gắt, bồn chồn, lo lắng, không có khả năng thư giãn, trầm cảm

Hành vi: Ăn quá nhiều hoặc quá ít, ngủ quá nhiều hoặc quá ít, không năng động, linh hoạt như bình thường, nói năng không rõ ràng, khó hiểu, nói liên tục về một sự việc, hay phóng đại sự việc, hay tranh luận, thu mình lại, rút lui, không muốn tiếp xúc với người khác

1.3 Một số vấn đề lý luận liên quan stress ở cha mẹ của trẻ rối loạn phổ tự kỷ 1.3.1 Khái niệm

1.3.1.1 Khái niệm rối loạn phổ tự kỷ

Rối loạn phổ tự kỉ là một dạng khuyết tật phát triển được đặc trưng bởi ba khiếm khuyết chính về giao tiếp, tương tác xã hội và có hành vi, sở thích, họat động mang tính hạn hẹp, lặp đi lặp lại Rối loạn phổ tự kỉ bao gồm các rối loạn có chung đặc điểm song khác nhau về phạm vi, mức độ nặng, khởi phát và tiền trình của triệu chứng theo thời gian

1.3.1.2 Khái niệm stress ở cha mẹ của trẻ rối loạn phổ tự kỷ

Dựa vào khái niệm, biểu hiện của stress, stress có hại của cha mẹ trẻ RLPTK được

hiểu là những phản ứng của cha mẹ trước các vấn đề nảy sinh từ RLPTK của con,

những phản ứng này có tính chất đe dọa về thể chất hoặc/và tinh thần vượt quá khả năng ứng phó của họ, được biểu hiện ở các mặt thực thể, nhận thức, cảm xúc và hành vi

* Stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK biểu hiện qua thực thể

- Bị đau đầu, đau nửa đầu

- Hay quên

* Stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK biểu hiện qua nhận thức

- Tư duy chậm hoặc không muốn suy nghĩ về tình trạng của con

- Tự lý giải, mặc cả với chính mình về vấn đề của con

* Stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK biểu hiện qua cảm xúc

- Bị sốc khi biết con có RLPTK

- Cáu kỉnh, dễ nổi nóng

- Buồn và chán nản với tương lai của con

* Stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK biểu hiện qua hành vi

- Không thể tập trung vào công việc

- Không thể kiên nhẫn khi phải chờ đợi

- Không chấp nhận được việc gì đó cản trở việc đang làm

1.3.3 Các tác nhân gây stress cho cha mẹ từ vấn dề của con có rối loạn phổ tự kỷ

- Các vấn đề RLPTK ở trẻ

- Các yếu tố liên quan đến cha mẹ

- Các yếu tố liên quan đến con

- Các yếu tố bên ngoài

1.3.4 Ứng phó stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ

Ứng phó là cách mà cá nhân thể hiện sự tương tác của mình với hoàn cảnh tương ứng với logic của riêng họ, với ý nghĩa trong cuộc sống của con người và với những khả năng tâm lí của họ

Trong nghiên cứu này, với tiêu chí là giảm stress trên bình diện cá nhân, các cách ứng phó có thể chia thành tích cực (chủ động hành động, tình cảm và suy nghĩ theo hướng tích cực để thoát khỏi vấn đề) và tiêu cực (thể hiện tình cảm âm tính, có những suy nghĩ và hành động âm tính)

1.3.5 Diễn biến tâm lý ở cha mẹ của trẻ RLPTK

Một số cha mẹ phải trải qua tất cả những giai đoạn này, nhưng có những cha mẹ khác thì chỉ trải qua một số giai đoạn nhất định Những giai đoạn này có thể quay lại, nhất là khi có vấn đề/khó khăn mới nảy sinh (Trần Thị Lệ Thu, 2009) Điều này sẽ được chứng minh qua 5 giai đoạn sau:

+ Giai đoạn 1: Sốc, không tin, phủ nhận sự thật

+ Giai đoạn 2: Tức giận, tự trách mình

+ Giai đoạn 3: Tự lý giải, mặc cả

+ Giai đoạn 4: Suy sụp, buồn nản

+ Giai đoạn 5: Chấp nhận

1.4 Biện pháp can thiệp tâm lý nhằm giảm stress có hại ở cha mẹ trẻ RLPTK

1.4.1 Những liệu pháp can thiệp tâm lý nhằm giảm thiểu stress

1.4.2 Liệu pháp nhân văn

Chương 2

TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Tổ chức nghiên cứu

2.1.1 Nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu một số nội dung sau:

- Tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, những vấn đề lý luận làm cơ sở cho việc nghiên cứu: Biểu hiện stress của cha mẹ trẻ RLPTK ở các khía cạnh: thực thể, nhận thức, cảm xúc, hành vi; mối quan hệ giữa stress ở cha mẹ với các vấn đề ở trẻ RLPTK và các yếu tố từ chính cha mẹ cũng như từ đặc điểm nhân khẩu - xã hội; cách ứng phó với stress có hại

- Nghiên cứu thực trạng stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK trên các khía cạnh: biểu hiện về mặt thực thể, nhận thức, cảm xúc, hành vi

- Tìm hiểu mối quan hệ giữa stress ở cha mẹ với các vấn đề ở trẻ có RLPTK và các yếu tố từ chính cha mẹ cũng như từ đặc điểm nhân khẩu - xã hội

- Thực nghiệm biện pháp tham vấn cảm xúc hành vi hợp lý (REBT) nhằm giúp cha mẹ trẻ RLPTK giảm thiểu stress

2.1.2 Đặc điểm của mẫu khách thể nghiên cứu

Mẫu khách thể đại trà là 231 bậc cha mẹ của trẻ có RLPTK Trong quá trình xử

lý các thông tin, chúng tôi loại bỏ 22 cha/mẹ do không đáp ứng yêu cầu của việc nghiên cứu (cha mẹ có con bị khuyết tật trí tuệ hoặc chậm nói chứ không phải con mắc RLPTK) Vì vậy, số lượng mẫu cuối cùng để rút ra các nhận định khoa học là

209 cha/mẹ Đặc điểm của từng nhóm khách thể được thể hiện ở bảng sau:

Bảng 2.1: Đặc điểm mẫu nghiên cứu

2.2 Các bước tiến hành nghiên cứu

2.2.1 Tiến trình nghiên cứu lý luận (Từ tháng 3 năm 2013 đến tháng 9 năm 2016) 2.2.2 Tiến trình nghiên cứu thực tiễn (Từ tháng 9 năm 2016 đến tháng 5 năm 2018)

Để thu thập thông tin làm cơ sở xây dựng bảng hỏi, các nguồn tư liệu sau đã được sử dụng:

Thứ nhất, tổng hợp những nghiên cứu của các tác giả ở trong và ngoài và ngoài nước về stress và cách ứng phó với stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ Đồng thời các thông tin về vấn đề phổ biến có biến có liên quan đến các biểu hiện của tự kỷ cũng được tập hợp

Nguồn thứ hai là một số trắc nghiệm đã được ứng dụng trong các nghiên cứu tâm

lý học ở Việt nam và ở nước ngoài về các vấn đề liên quan để đánh giá nội dụng này

Nguồn thứ ba là xin ý kiến các chuyên gia

Nguồn thứ tư là một khảo sát thăm dò với chính đối tượng là cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ ở Hà Nội

Thử nghiệm bảng hỏi

• Tổ chức tham vấn ca

Mục đích của bước này là thử nghiệm cách hỗ trợ cha mẹ vượt qua stress Mẫu chọn: trường hợp có mức độ thường xuyên bị stress đến mức cản trở hiêu quả của các hoạt động chính và có nhu cầu được hỗ trợ

Tham vấn ca được tổ chức tại trung tâm Gia An, số 35, ngõ 7, Thái Hà, Đống Đa

2.3 Các phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VỀ STRESS Ở CHA MẸ

CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ

3.1 Thực trạng stress ở cha mẹ của trẻ có rối loạn phổ tự kỷ

3.1.1 Đánh giá chung về stress ở cha mẹ có con rối loạn phổ tự kỷ

Các dấu hiệu này gồm 4 nhóm biểu hiện: về mặt thực thể, về mặt nhận thức, về mặt cảm xúc và về mặt hành vi Dưới đây, chúng tôi gọi tắt là 4 nhóm là: nhóm thực thể, nhóm nhận thức, nhóm cảm xúc và nhóm hành vi

Biểu đồ 3.1 Phân bố điểm stress tổng hợp

Kết quả cho thấy điểm trung bình của stress là 2,60 độ lệch chuẩn (SD) là 0,71 Với thang đánh giá từ 1 đến 4 điểm, điểm trung vị của thang là 2,5 thì điểm stress tổng hợp thuộc mức khá thường xuyên Độ nghiêng của đồ thị Sk<0, thể hiện phân bố nghiêng về bên phải nhiều hơn, tức là cha mẹ có con tự kỷ có mức điểm stress nghiêng về phía điểm cao nhiều hơn điểm thấp Dữ liệu của phân bố cho thấy số người từ 3 điểm trở lên (thuộc mức stress khá thường xuyên hoặc thường xuyên) chiếm hơn 50%, còn số người dưới 2 điểm (thuộc mức điểm hiếm khi hoặc không bao giờ bị stress) chỉ chiếm 6,2% So sánh những

người “khá thường xuyên” bị stress với người ít bị stress thì cao hơn 1,5 lần

Bảng 3.1 Tần suất biểu hiện stress ở cha mẹ xét theo các nhóm biểu hiện (tỷ lệ % )

Các nhóm

biểu hiện

stress

Không bao giờ/ hiếm khi

(< 1.5 điểm)

Thỉnh thoảng

(từ 1.5 – dưới 2.5 điểm)

Khá thường xuyên

(từ 2.5 – dưới 3.5 điểm)

Thường xuyên

(từ 3.5 điểm trở lên) Tổng hợp 6,2% (n = 13) 40,2% (n = 84) 49,8% (n = 104) 3,8% (n = 8) Thực thể 7,7% (n = 16) 32,1% (n = 67) 55,0% (n = 115) 5,3% (n = 11) Nhận thức 6,2% ( n = 13) 26,3% (n = 55) 56,0% ( n= 117) 11,5% (n = 24) Cảm xúc 11,0% (n =23) 39,2% (n = 82) 34,4% (n = 72) 15,3% (n = 32) Hành vi 8,6% (n = 18) 42,6% (n = 89) 45,0% (n = 94) 3,8% (n = 8)

Chú thích: n: số lượng cha mẹ

Kết quả thống kê cho thấy hơn 90% cha mẹ bị stress ở các mức độ khác nhau, trong đó

có hơn 50% cha mẹ trẻ RLPTK có stress ở mức khá thường xuyên trở lên, 40,2% cha mẹ trẻ tự

kỷ có stress ở mức “thỉnh thoảng” Như vậy, tỉ lệ cha mẹ trẻ RLPTK có stress ở mức độ “khá

thường xuyên” trở lên được chỉ ra trong nghiên cứu này cũng nằm trong xu hướng với những tỉ

lệ đã được công bố của nhiều nghiên cứu khác ở Việt Nam và trên thế giới trước đó như nghiên cứu của Catalano và cộng sự (2018), cha mẹ chăm sóc trẻ có RLPTK thường báo cáo mức độ stress, trầm cảm và lo lắng gia tăng

3.1.2 Các biểu hiện stress ở cha mẹ có con rối loạn phổ tự kỷ

3.1.2.1 Biểu hiện về mặt thực thể

Bảng 3.2 Các biểu hiện stress về mặt thực thể

TT Các nhận định

Không bao giờ/hiếm khi (%)

Thỉnh thoảng (%)

Khá

TX (%)

Thường xuyên (%)

ĐTB ĐLC

7 Tôi bị mất ngủ hoặc ngủ không

2,46 0,988

(Điểm min = 1, điểm Max= 4) Trên đây là các dấu hiệu biểu hiện về mặt cơ thể của stress ở cha mẹ của trẻ có RLPTK Tuy nhiên, bản thân cha mẹ và những người xung quanh thường không dễ nhận biết các yếu tố này như là các dấu hiệu biểu hiện ra bên ngoài của stress mà có thể thường coi đó là các vấn đề thuộc bệnh lý thực thể Ở góc độ tâm lý học lâm sàng, đây là các triệu chứng điển hình của stress

3.1.2.2 Biểu hiện stress về mặt nhận thức

Bảng 3.3 Các biểu hiện stress về mặt nhận thức

TT Các nhận định

Không bao giờ/hiếm khi (%)

Thỉnh thoảng (%)

Khá

TX (%)

Thường xuyên (%)

ĐTB ĐLC

1

Tôi thấy mình tư duy chậm hoặc

không muốn suy nghĩ về tình trạng

5 Tôi thường có suy nghĩ quẩn quanh

6

Tôi nhìn thấy mặt tiêu cực của mọi

vấn đề, đánh giá cao khó khăn,

đánh giá thấp bản thân