Mục đích nghiên cứu của Luận án nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện chương trình đổi mới giáo dục nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục môn Khoa học tự nhiên. Mời các bạn cùng tham khảo!
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1.1 LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VỀ SÁCH GIÁO KHOA VÀ MÔ HÌNH SÁCH GIÁO KHOA
Hằng ngàn năm về trước, người Ai cập và Mesopotamia đã cho sao chép văn bản nhằm thực hiện việc thực hành và học những điều về đạo đức và luân lí (Newton, 1990) Kể từ đó, nhiều văn bản và SGK đã mở đường cho người học với nhiều chủ đề (Bensaude-Vincent, 2006) Một số SGK như Các yếu tố hình học của Euclid viết vào năm 300 TCN; Tiểu luận về hoá học viết năm 1789 của Lavoisier và
Các nguyên lí toán học của triết học tự nhiên xuất bản năm 1687 của Newton đã trở nên nổi tiếng (Bensaude-Vincent, 2006; GaLili và Tseitlin, 2003; Newton, 1990) Kuhn (Klassen, 2006) thậm chí còn cho rằng, tất cả "khoa học thường thức" được thể hiện thông qua SGK khoa học và nó là một sản phẩm thiết yếu của các nhà khoa học [111], [139]
Xác định được tầm quan trọng của SGK, từ lâu SGK đã là đối tượng nghiên cứu hàng đầu của khoa học giáo dục Ngay từ thế kỉ XVI – XVII, John Amos Comenius được coi là người đặt nền móng cho lí thuyết về SGK [92] Ông là một triết gia, nhà giáo dục và nhà thần học người Séc tại Margraviate of Moravia Ivan Ivic (2013) [111] cho rằng, Comenius là một trong những người khởi xướng đầu tiên của giáo dục phổ thông, là cha đẻ của giáo dục hiện đại và là nhà sáng tạo đầu tiên cho việc đưa hình ảnh, áp dụng giảng dạy hiệu quả dựa trên sự tăng trưởng dần dần từ các khái niệm đơn giản đến các khái niệm toàn diện hơn, hỗ trợ học tập và phát triển tư duy logic suốt đời bằng cách vượt qua ghi nhớ máy móc, trình bày
Thế kỉ XVII đã được cho là giai đoạn hoàng kim của SGK, quan niệm đầu tiên về cuốn SGK thực sự đã được đưa ra, đó là: SGK phản ánh rõ ràng phương pháp dạy học, điều đó có nghĩa là một cuốn SGK không chỉ là cuốn sách được sử dụng ở trường học Các tác giả viết SGK phải biểu đạt rõ mục đích của cuốn SGK là phục vụ cho mục đích học tập, thể hiện nội dung một cách có hệ thống, thể hiện đầy đủ các hoạt động sư phạm và phù hợp với lứa tuổi học sinh Sự phát triển của
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.2.1 Sách giáo khoa và sách giáo khoa theo định hướng phát triển năng lực
1.2.1.1 Khái niệm về sách giáo khoa
Sarita (2010) [139] đã tổng kết: Khutorskoi (2006), Issitt (2004) cho rằng, rất khó để xác định một khái niệm về “sách giáo khoa” bởi sự biến thiên trong phong cách văn học hoặc sư phạm, cách sử dụng SGK và triết lí giáo dục, văn hoá và khuôn khổ lịch sử Mikk (2000), Sitte (1999), Johnsen (1993) kết luận, các định nghĩa về "sách giáo khoa" luôn thay đổi bởi nó phụ thuộc vào các mục đích giáo dục, cách sử dụng SGK trong lớp học
Chiappetta, E L., & Koballa, T (2002) [91] cho rằng, SGK được thể hiện từ chương trình hay nói cách khác, SGK chính là hiện thân của chương trình
(Mike 2013) [124] cho rằng, SGK được hiểu rất khác nhau từ rộng đến hẹp Theo nghĩa rộng: “Là tất cả các tư liệu được GV sử dụng trong bài học”
Về thuật ngữ, SGK trong tiếng Anh thường dùng là textbook, tiếng Anh Bắc
Mĩ còn gọi là text [148]
Có thể phân loại các khái niệm về SGK theo 2 nhóm: Nhóm khái niệm về SGK theo vai trò của SGK và nhóm khái niệm về SGK theo chức năng của SGK Dưới đây là một số khái niệm về SGK được chia theo nhóm
❖ Khái niệm về SGK theo vai trò của SGK
Theo từ điển Oxford Advanced Learner's Dictionary (2008) [149], “SGK là cuốn sách liên quan đến môn học và được GV sử dụng đặc biệt trong nhà trường phổ thông hoặc cao đẳng/đại học, là một công cụ/ tư liệu dạy học nhằm giới thiệu chủ đề môn học đã được xác định bởi chương trình” Theo từ điển tiếng Anh Collins (1998) [149]: “SGK là cuốn sách được sử dụng như là một nguồn thông tin chuẩn xác về một chủ đề/môn học cụ thể nào đó” Warren (1981) [109] đã định nghĩa về SGK như sau: "Sách giáo khoa là tài liệu dạy học dưới hình thức bắt buộc, nội dung được tổ chức hợp lí và có mục đích sử dụng trong chương trình phổ thông"
Sarita (2010) [139] tổng kết quan điểm của Taylor (2008): “SGK cung cấp cho người học khả năng tiếp cận toàn bộ các dữ liệu của chương trình môn học dưới một hình thức tích hợp mà người học có thể tham khảo bất cứ lúc nào”
❖ Khái niệm về SGK theo chức năng của SGK
Theo Đại Bách khoa toàn thư Xô Viết (1977) [23], Ban chỉ đạo xây dựng chương trình, Bộ GD&ĐT (2002) [3]: “SGK trình bày có hệ thống những kiến thức cơ sở của một lĩnh vực khoa học nhất định, ở mức độ hiện đại những thành tựu khoa học và văn hóa Theo Webster (1996) [145], Đỗ Văn Năng (2015) [36]: SGK là quyển sách chứa đựng các khái niệm, các kiến thức chủ yếu của khoa học, được dùng làm cơ sở hay một phần cơ sở của một khóa học” Hall (2002) [104], INCA
(2013) [112] thì cho rằng: “SGK phải là những cuốn sách có tầm nhìn, thể hiện được những yêu cầu của chương trình giáo dục” Theo Kahlid (2006) [116]: “Sách giáo khoa được thiết kế để dạy cho học sinh những kiến thức mà các nhà giáo dục tin rằng nó tồn tại trên thế giới này và các thế hệ đi trước muốn truyền đạt lại cho thế hệ sau” Ở Việt Nam, theo từ điển Tiếng Việt thông dụng (2008) [67]: “SGK là loại sách soạn theo chương trình dùng để dạy và học trong nhà trường”
Theo từ điển Tiếng Việt phổ thông (2002) [57]: “SGK là loại sách soạn thảo theo chương trình giảng dạy ở trường học”
Theo điều 29 Luật Giáo dục [3]: “SGK là loại sách cụ thể hóa các yêu cầu về nội dung kiến thức và kĩ năng quy định trong chương trình giáo dục của các môn học ở mỗi lớp của giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu về phương pháp giáo dục phổ thông”
Công văn chỉ đạo về sử dụng sách giáo khoa và sách tham khảo của Bộ GD&ĐT (2013) [3], khái niệm SGK được phân định là tài liệu chính để GV sử dụng trong quá trình dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh và là tài liệu chính để học sinh học tập Sách giáo viên (SGV) là một trong các tài liệu dùng để hỗ trợ giáo viên nghiên cứu thiết kế bài dạy, hướng dẫn vận dụng hình thức, phương pháp dạy học tích cực và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Sách bài tập (SBT) có thể dùng cho GV tham khảo sau khi đã xem xét sự phù hợp của nội
20 dung bài tập với nội dung bài dạy Học sinh có thể tham khảo SBT để củng cố, mở rộng kiến thức, kĩ năng đã được học trên lớp
Như vậy, khái niệm về SGK khá đa dạng và luôn thay đổi, nó phụ thuộc vào mục tiêu giáo dục, chương trình của mỗi nước và ở mỗi thời kì khác nhau Tuy nhiên, nói một cách khái quát, SGK là cuốn sách hay tư liệu phục vụ cho việc dạy và học các môn học ở trường phổ thông, nhằm truyền tải kiến thức, kĩ năng cho HS Để đáp ứng với mục tiêu đổi mới CT và SGK theo định hướng PTNL, khái niệm SGK cần thể hiện rõ cả vai trò và chức năng, nghĩa là SGK phải là một cuốn sách
“đa năng”, có những đặc trưng cơ bản như sau:
- SGK là một loại tài liệu giáo dục đặc biệt, là hiện thân của chương trình hay nói cách khác là văn bản cụ thể hóa các yêu cầu của chương trình môn học về mục tiêu, nội dung và định hướng phương pháp dạy học của môn học
- SGK là công cụ định hướng và hình thành PTNL, kĩ năng, đạo đức – giá trị cho HS để trở thành công dân thế kỉ XXI
- SGK không chỉ là tài liệu riêng lẻ mà bao gồm sách dùng cho học sinh (SHS); sách bổ trợ bao gồm SBT, các tài liệu hướng dẫn khác như sách thực hành,… và SGV nhằm phát huy tối đa các kĩ năng, năng lực cần có cho HS, giúp
GV thực hiện được mục tiêu bài học, mục tiêu giáo dục, đặc biệt là với trình độ hiện tại của HS và GV
1.2.1.2 Vai trò của sách giáo khoa
Việc xác định vai trò của SGK được xem là một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất của lí luận dạy học và lí thuyết về SGK Nghiên cứu và nắm vững vai trò, chức năng của SGK hiện đại có thể không phải là mối quan tâm hàng đầu của người giáo viên, nhưng đối với người biên soạn SGK lại rất quan trọng vì nắm vững các chức năng cơ bản của SGK PTNL thì các tác giả SGK mới có thể xác định được mục tiêu SGK cần đạt tới, cấu trúc cần có của SGK, hình thức thể hiện tốt các chức năng, từ đó tạo ra những cuốn SGK thực sự có ích đối với HS, GV và cha mẹ HS
Trong các hội thảo quốc tế, các nhà khoa học giáo dục như Harley (1994)
[106], Wilkens (2013) [107] và UNESCO đã nhiều lần khẳng định: “SGK là một trong những yếu tố quyết định nhất đến chất lượng giáo dục của một quốc gia bên
21 cạnh yếu tố giáo viên, hệ thống tổ chức giáo dục và hệ thống chương trình giáo dục”, bởi vì:
- SGK là một trong những công cụ chủ đạo để chuẩn hóa trình độ học tập của
HS, nhờ đó góp phần nâng cao chất lượng học tập và giảng dạy ở các trường phổ thông ở một quốc gia
- SGK được coi là căn cứ và tài liệu quan trọng để GV tổ chức các hoạt động dạy và học trong nhà trường, đồng thời là tài liệu học tập chủ yếu của HS ở trường và ở nhà
- SGK là căn cứ chính để GV, các nhà quản lí giáo dục ra đề thi, đề kiểm tra, đánh giá chất lượng và sự tiến bộ về năng lực của HS trong suốt quá trình dạy học
- SGK không phải là tài liệu duy nhất của tất cả các nước trên thế giới Ở các nước phát triển, SGK không phải là công cụ bắt buộc trong dạy học và giáo dục ở nhà trường Tuy nhiên, đối với tất cả các nước đang phát triển, SGK vẫn là một phương tiện dạy học quan trọng nhất, được sử dụng thường xuyên và phổ biến nhất trong nhà trường, bởi SGK được biên soạn công phu từ việc lựa chọn tác giả, biên tập, thiết kế minh họa,… và được thẩm định nghiêm ngặt, đảm bảo chắc chắn về chất lượng nội dung giáo dục Vì vậy, SGK là một trong những con đường đáng tin cậy, hiệu quả nhất để đảm bảo chất lượng giáo dục ở nhà trường phổ thông
CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.3.1 Phân tích những ưu điểm và hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS [13], [14], [15],[16]
Nhằm làm rõ những ưu điểm và hạn chế của SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu, phân tích các bộ SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS theo 4 vấn đề dưới đây, để từ đó tìm ra những điểm cần kế thừa cũng như khắc phục cho bộ SGK môn KHTN mới sau năm 2018
1.3.1.1 Về tuân thủ hiến pháp, pháp luật và chương trình GDPT
- Đáp ứng những yêu cầu về hiến pháp và pháp luật Các hình ảnh minh họa đã được chú trọng đến bình đẳng giới, không phân biệt tôn giáo, chính trị
- Đáp ứng cơ bản về kiến thức, kĩ năng, thái độ quy định trong chương trình môn học ở mỗi lớp và cuối cấp học Nội dung và các hoạt động dạy học của SGK hiện hành đều hướng tới giúp HS đạt chuẩn của chương trình
Tuy nhiên, SGK hiện hành chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về PTNL theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông mới, Chương trình môn KHTN nói chung và mạch nội dung về vật sống nói riêng (điều này sẽ được phân tích kĩ ở các mục dưới đây)
1.3.1.2 Về chức năng của SGK
SGK đã thể hiện được các chức năng như: cung cấp thông tin dưới dạng câu hỏi có sẵn; cung cấp cách thức, mẫu trình bày về nội dung, HS học theo cấu trúc của SGK và thực hiện các hoạt động đã trình bày trong SGK; là căn cứ và tài liệu chính cho GV tổ chức dạy và học; kiểm tra, ôn tập SGK Sinh học đã được biên soạn theo hướng giúp GV tổ chức cho HS các hoạt động phát hiện và giải quyết vấn đề của bài học (theo cá nhân, nhóm, lớp), khuyến khích GV chủ động lựa chọn nội dung, chủ động và sáng tạo khi chuẩn bị bài dạy đảm bảo thực hiện mục tiêu của bài học vừa linh hoạt tổ chức và hướng dẫn HS học tập theo năng lực của từng đối tượng HS cụ thể
Quan điểm định hướng các hoạt động dạy và học nhằm thúc đẩy HS học tập tích cực, độc lập, sáng tạo chưa được thực hiện một cách hệ thống và chưa được thể hiện rõ ở SGK Điều này làm một số bộ phận GV và cán bộ quản lí giáo dục còn lúng túng trong dạy học và triển khai dạy học theo SGK hiện hành (xem bảng 1.6) SGK Sinh học của Việt Nam chưa có chỉ dẫn về các đường liên kết thông tin (đường link), nên chưa tạo điều kiện và khuyến khích học sinh tham khảo thêm các tài liệu học tập khác hoặc trên mạng internet, làm mất thuận lợi to lớn mà học sinh có được trong thời đại internet, đồng thời bỏ lỡ cơ hội để hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu của HS
1.3.1.3 Về cách lựa chọn nội dung sách giáo khoa
- Có cấu trúc nội dung khá rõ ràng, bao gồm các hoạt động: Hình thành kiến thức mới; Câu hỏi và bài tập; Thực hành, thí nghiệm; Em có biết
- Cung cấp kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực; có hệ thống, từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến khái quát hơn Đảm bảo được tính phổ cập của chương trình: biên soạn SGK theo chuẩn chương trình “tối thiểu”, chỉ có các câu hỏi và bài tập theo chuẩn kiến thức, kĩ năng cho đối tượng HS ở mức “phổ cập” Các câu hỏi và bài tập chia thành 3 mức độ nhận thức theo thang phân loại của B Bloom: nhận biết, thông hiểu và vận dụng Một số câu hỏi, hoạt động có nội dung thực tế tích hợp với giáo dục dân số, vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường
- Trục nội dung SGK Sinh học cấp THCS hiện hành đều theo logic nội dung khoa học, đi theo sự vận động các phát minh, tiến trình con người nghiên cứu Sinh học 6 đến 8 là Sinh học cơ thể (Thực vật ở lớp 6 [13]; Động vật ở lớp 7 [14]; Cơ thể người ở lớp 8 [15]) và Sinh học 9 [16] tìm hiểu về Di truyền, biến dị, cơ thể và môi trường Các bài học được chia cố định thành 01 – 02 tiết làm giáo viên khó có thể lựa chọn các nội dung tích hợp để đưa vào bài giảng và học sinh khó gắn kết các nội dung bài học khác nhau Nhiều kiến thức, khái niệm khoa học cơ bản chưa bao quát hết cho toàn bộ thế giới sinh vật
Ví dụ: Ở SGK hiện hành môn Sinh học cấp THCS, kiến thức về sinh sản bị chia nhỏ: Ở lớp 6, HS học khá sâu về kiến thức sinh sản nhưng chỉ đề cập tới hình thức sinh sản vô tính và hữu tính ở thực vật, trong khi đó đến lớp 8, HS học thêm về sinh sản ở người Như vậy, phải trải qua 3 lớp học HS mới học xong về kiến thức sinh sản, HS khó có cái nhìn tổng quan về kiến thức sinh sản ở sinh vật [13], [15]
❖ Các câu hỏi và bài tập
Bảng 1.3 Các dạng câu hỏi và bài tập trong SGK hiện hành môn Sinh học 6 [13]
Các dạng câu hỏi, bài tập Tổng
Nhận thức khoa học tự nhiên
Trình bày, gọi tên, mô tả,…; 103 53,09
Nhận xét, so sánh, giải thích 57 29,38
Tìm hiểu tự nhiên Đặt câu hỏi khám phá 0
Phán đoán, xây dựng giả thuyết 5 2,57
Phân tích dữ liệu, rút ra kết luận về thực tiễn, đánh giá
Viết, trình bày báo cáo 0 0 Đề xuất biện pháp giải quyết tình huống
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học Đặt câu hỏi khám phá; Viết, trình bày báo cáo; Giải thích; Chứng minh vấn đề thực tiễn; Phân tích, tổng hợp;
Qua bảng 1.3 cho thấy, các dạng câu hỏi, bài tập ở SGK hiện hành môn Sinh học 6 [13] chủ yếu là dạng yêu cầu mang tính truyền thống Các dạng câu hỏi và bài tập mang tính định hướng hoạt động; phát huy tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh; định hướng phương pháp dạy học; tạo động cơ và hứng thú học tập,… chiếm tỉ lệ nhỏ, hầu hết từ 2, 06% đến 6,8%
❖ Các hoạt động thực nghiệm trong dạy và học
Chương trình và SGK Sinh học hiện hành của Việt Nam chưa tạo nhiều điều kiện rèn luyện kĩ năng thực nghiệm và phân tích các hiện tượng xảy ra trong các thực nghiệm để rút ra các quy luật của sinh học, năng lực vận dụng các lí thuyết của sinh học để dự đoán hoặc giải thích các các kết quả thực nghiệm Thực hành thí nghiệm mới được quan tâm ở mức khiêm tốn, qua phân tích SGK hiện hành môn Sinh học thì số lượng thí nghiệm trong toàn cuốn chỉ có 13 thí nghiệm [13]
❖ Về phát triển giá trị, năng lực của mỗi cá nhân
SGK hiện hành đã cố gắng tạo hứng thú học tập, tạo cơ hội cho HS rèn luyện các kĩ năng cơ bản thông qua hoạt động thực hành, luyện tập phù hợp; tạo cơ hội cho HS thể hiện bản thân, lồng ghép giáo dục sức khỏe, môi trường,… Tuy nhiên, SGK hiện hành chưa tạo được cơ hội cho HS trải nghiệm vào thực tế đời sống và hòa nhập cộng đồng, chưa có nhiều vận dụng giải quyết những vấn đề thực tiễn, đánh giá và thể hiện quan điểm cá nhân trong các vấn đề giá trị, đạo đức trong sinh học Qua khảo sát ý kiến của GV và HS cho thấy: 482/596 HS (chiếm 80,87%) và 43/54 GV (chiếm 79,62%) cho rằng SGK hiện hành ít các hoạt động vận dụng và thực tiễn (bảng 1.6 và bảng 1.7)
1.3.1.4 Về cách trình bày và hình thức SGK
SGK hiện hành có cấu trúc, trình bày các phần, bài học khá hợp lí Phối hợp kênh chữ và kênh hình khá phù hợp với đặc thù từng lớp học