Mục đích nghiên cứu của Luận án nhằm đưa ra được những hình dung khái lược về không gian xã hội Thái thông qua những mối quan hệ xã hội cơ bản, từ đó hình dung cách thức mà người Thái gây dựng, củng cố nền văn hóa của mình, giúp chúng không bị “hòa tan” trước những thách thức, biến đổi của không gian và thời gian. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
NGUYỄN THỊ MAI QUYÊN
TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM
TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số:62.22.01.25
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Hà Nội - 2021
Trang 2Người hướng dẫn khoa học:
1 GS.TS Vũ Anh Tuấn PGS.TS Nguyễn Thị Huế
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp
tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm…
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 34 "Núi" trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, Tạp chí Văn học, tháng 8.2017
5 Biểu tượng nỏ trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, in trong Phân tích, nghiên cứu và dịch thuật văn hoá, văn học và ngôn ngữ nước ngoài, Nxb Đại học Vân Nam, tháng 12.2018
II.Sách
Nguyễn Thị Mai Quyên, Huổi pú nặm mương (Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam), Nxb Văn học, H,2018
Trang 4PHẦN 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1 Lý do chọn đề tài
Với tư cách là một đơn vị từ vựng, một danh từ riêng, không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà hàm chứa trong nó những vỉa tầng văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ, những quan niệm của con người và đặc điểm vùng đất, địa danh đi vào truyện kể dân gian với tư cách là những sáng tạo của người dân được truyền từ đời này sang đời khác Ý nghĩa của địa danh trong truyện kể vì thế không chỉ là dấu chỉ cho một vùng đất, một bản làng hay con sông ngọn suối, địa danh còn lại cùng năm tháng quan trọng bởi cái duyên cớ mà nó được sinh ra, những trải nghiệm gắn bó với cộng đồng văn hóa, ngôn ngữ đã cùng nó tồn tại Truyện kể địa danh vì thế cần phải được nghiên cứu dưới góc độ liên ngành để giải mã được các vỉa tầng ẩn chứa đằng sau mỗi câu chuyện, từ đó có những kiến giải mới về lịch sử, văn hóa, truyền thống và đặc điểm của vùng đất cũng như con người đã sản sinh ra truyện kể
Người Thái là một trong những tộc người thiểu có dân số đông vào bậc nhất nước ta Vai trò của văn hóa Thái trong bức khảm văn hóa đa màu sắc của dân tộc Việt Nam đến nay có lẽ không còn là điều phải bàn cãi Tuy thế, xét từ những góc độ, mỗi thành tố trong nền văn hóa ấy lại tỏa sáng ở một góc độ, có những đóng góp khác nhau vào quá trình tộc người nói riêng và quá trình hòa nhập văn hóa các tộc người nói chung Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam với những câu chuyện gắn
bó trực tiếp với đời sống nhân dân Thái từ miền Bắc đến miền Trung là nơi chứa đựng nhiều giá trị văn hóa tộc người quý giá cần được khám phá
Xuất phát từ nhâ ̣n thức về vai trò của văn hóa – văn ho ̣c dân Thái trong viê ̣c bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa tộc người, năm 2010 chúng tôi đã hoàn thành một công
trı̀nh nghiên cứu mang tên Truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam Công trı̀nh
đã hoàn thành được mục tiêu đề ra là xây dựng khái niê ̣m truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái, bước đầu thống kê được mô ̣t số lượng truyê ̣n kể đi ̣a danh (56 truyê ̣n) và chı̉ ra những giá tri ̣
nô ̣i dung, thi pháp cùng dâu ấn văn hóa tô ̣c người (gồm dấu ấn văn hóa vâ ̣t chất và dấu ấn văn hóa tinh thần) trong tâ ̣p hợp truyê ̣n kể Viê ̣c làm đó dù đã đa ̣t được một số kết quả nhất đi ̣nh song cũng cho thấy xung quanh truyện kể địa danh Thái tộc còn rất nhiều vấn đề tồn ta ̣i cần giải quyết, đơn cử như viê ̣c thống kê và hoàn thiê ̣n hơn nữa tâ ̣p hợp
Trang 5truyê ̣n kể vô cùng phong phú và nhìn tập hợp ấy trong bối cảnh văn hóa tộc người đểthấy được mối quan hê ̣ hữu cơ giữa đi ̣a danh với môi trường văn hóa đã sản sinh ra chúng, tı̀m ra những mắt xı́ch văn hóa, đă ̣c biê ̣t là cách thức chúng được trao truyền, hướng tới mục tiêu bảo tồn và nuôi dưỡng văn hóa tộc người.
Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Truyê ̣n kể đi ̣a danh
của người Thái ở Viê ̣t Nam trong bối cảnh văn hóa tộc người làm đề tài nghiên cứu
Đưa ra được những hình dung khái lược về không gian xã hội Thái thông qua những mối quan hệ xã hội cơ bản, từ đó hình dung cách thức mà người Thái gây dựng, củng cố nền văn hóa của mình, giúp chúng không bị “hòa tan” trước những thách thức, biến đổi của không gian và thời gian
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Trên cơ sở tiếp xúc với kho tàng truyện cổ Thái đã được sưu tầm, xuất bản kết hợp với thăm hỏi trên thực địa, nhiệm vụ trước hết đặt ra trong luận án này là tập hợp một số lượng nhất định các văn bản truyện kể (trong điều kiện thời gian được cho phép) trên tiêu chí đảm bảo tất cả các vùng Thái lớn đều có truyện kể; tiến hành thông kê, phân loại và sắp xếp chúng theo khu vực địa lý tồn tại địa danh
- Nhiệm vụ tiếp theo là làm sáng tỏ những vấn đề về khái niệm, phân loại, vàcác đặc trưng về phương diện nội dung của truyện kể địa danh Thái tộc
- Nhiệm vụ thứ ba tương ứng với chương tiếp theo của luận án là chỉ ra nguồn gốc, các biểu hiện và ý nghĩa của một số biểu tượng tiêu biểu trong kho tàng truyện
kể địa danh Thái tộc
- Cuối cùng, luận án cần đưa ra hình dung khái lược về một số mối quan hệ xã hội tộc người từ phương diện truyện kể và lý giải chúng trong mối quan hệ với những yếu tố văn hóa xung quanh
Trang 64 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tươ ̣ng nghiên cứu của luâ ̣n án là truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam.
- Phạm vi nghiên cứu: phạm vi tư liê ̣u phu ̣c vu ̣ nghiên cứu được tập hợp từ hai nguồn: 1/Những tư liệu được thu nhận trên thực địa; 2/ Nguồn truyê ̣n kể đi ̣a danh nằm rải rác trong các văn bản thành văn có sưu tầm truyện kể dân gian Thái như: truyê ̣n kểdân gian Thái, truyê ̣n kể dân gian các dân tô ̣c ı́t người; kỷ yếu hội thảo Thái học; đi ̣a chı́ các vùng đất có cư dân Thái sinh sống và mô ̣t số công trı̀nh nghiên cứu về đi ̣a
danh Các tư liệu này được thống kê trong Phụ lục 1.
Trên cơ sở hai nguồn tư liê ̣u nói trên, đến thời điểm hiê ̣n ta ̣i đã sưu tầm/ sưu
tâ ̣p được 116 truyê ̣n /mẩu truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái Đây là cơ sở tư liệu để chúng tôi
để tiến hành những nghiên cứu đề tài Truyện kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam trong bối cảnh văn hóa tộc người.
5.Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích ngữ văn dân gian
- Phương pháp phân tích cấu trúc
-Phương pháp điền dã
-Phương pháp so sánh đối chiếu:
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành:
6 Đóng góp mới của luận án
Luận án khi hoàn thành dự kiến sẽ có những đóng góp sau:
6.1 Lần đầu tiên truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam được tập hợp chung trong một công trình được xuất bản
6.2 Xác đi ̣nh được giá tri ̣ về phương diê ̣n ngữ văn dân gian của tâ ̣p hợp truyê ̣n kể
đi ̣a danh Thái Chỉ ra cấu trúc thể loại, giá trị nội dung xét theo phương diện thể loại của tập hợp truyện kể Đóng góp này có sự kế thừa từ công trình luận văn Thạc sĩ Truyện kểđịa danh của người Thái ở Việt Nam, tuy nhiên có mở rộng ở phạm vi tư liệu khảo sát đểxem xét một cách đầy đủ và kỹ lưỡng hơn mọi phương diện của vấn đề
6.3 Đây cũng là lần đầu tiên một số biểu tượng tiêu biểu của văn hóa Thái được phân tích, nhìn nhận từ góc độ truyện kể địa danh
Trang 76.4 Luận án đóng góp những hình dung sơ lược về không gian xã hội Thái tộc tập trung vào một số mối quan hệ xã hội cơ bản từ góc độ truyện kể địa danh Việc nghiên cứu không gian xã hội tộc người từ phương diện ngữ văn dân gian tuy đã được thực hiện bởi một số nghiên cứu đi trước, song đối với ngành Thái học, đây vẫn
là thử nghiệm đầu tiên, cung cấp cách nhı̀n mới cho văn ho ̣c dân gian tô ̣c người, nằm trong nỗ lực chung trả văn ho ̣c dân gian về với bối cảnh của nó
7 Cấu trúc của luâ ̣n án
Luâ ̣n án triển khai thành 4 chương:
Chương 1 Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến vấn đề nghiên cứu
Chương 2 Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam: khái niệm, phân loại và nội dung
Chương 3 Cốt truyện và biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ởViệt nam
Chương 4 Không gian xã hô ̣i trong truyện kể địa danh của người Thái ởViệt Nam
CHƯƠNG 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN
VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
- Tổng hợp tất cả những nghiên cứu liên quan có thể thấy xung quanh vấn đềtruyện kể địa danh của người Thái ở Viê ̣t Nam còn nhiều khoảng trống:
+ Trên phương diê ̣n văn bản: chưa có công trı̀nh nào thống kê một cách hê ̣thống tư liê ̣u truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam Dù không thể trong một sớm một chiều thu thâ ̣p được toàn bô ̣ nguồn tư liê ̣u truyê ̣n kể, song trong hoàn cảnh văn ho ̣c – văn hóa dân gian nhiều tô ̣c người đang có nguy cơ mai mô ̣t, viê ̣c làm này là cần thiết và cấp bách
+Trên phương diê ̣n khảo cứu: chưa có công trı̀nh nào tiến hành khảo cứu một cách toàn diê ̣n truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam Đi ̣a danh là đơn vi ̣mang không gian mà đằng sau nó là những mối liên hê ̣ xã hô ̣i, những nhân tố góp phần hı̀nh thành không gian Mă ̣c dầu vâ ̣y những nghiên cứu về đi ̣a danh cho đến nay
Trang 8chưa có nghiên cứu nào quan tâm đến vấn đề này Nói cách khác chưa có nghiên cứu nào mang tı́nh chuyên sâu đă ̣t truyê ̣n kể đi ̣a danh trong bối cảnh văn hóa của một tô ̣c người cu ̣ thể để tı̀m ra mối liên hê ̣ bản chất giữa tên đất với môi trường văn hóa sản sinh ra nó.
Khắc phu ̣c khoảng trống đó chı́nh là yêu cầu mà chúng tôi đă ̣t ra trong luâ ̣n án
1.2 Tổng quan các vấn đề lý thuyết sử dụng trong luận án
1.2.1 Về việc nghiên cứu truyện kể dân gian trong bối cảnh văn hóa tộc người
Trong nghiên cứu này, khái niệm “bối cảnh văn hóa tộc người” được chúng tôi hiểu là sự tổng hợp của toàn bộ những yếu tố văn hóa, lịch sử, kinh tế, xã hội rộng lớn có sức tác động đến đời sống vật chất, kinh tế lẫn đời sống tinh thần của một tộc người Mỗi sáng tác ngôn từ dân gian trong bối cảnh ấy phải chịu sự chi phối của các yếu tố tri thức, hiểu biết, những tiền giả định, quy ước mà tộc người dùng để giao tiếp
và hiểu nhau Những phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, … mang tính văn hóa cũng có sức ảnh hưởng to lớn đến việc hình thành, chuyển giao và tiếp nhận các tác phẩm văn học dân gian trong cộng đồng ấy
Nghiên cứu truyện kể dân gian trong bối cảnh văn hóa tộc người vì thế là một
nỗ lực xem xét truyện kể từ hai giác độ Một mặt coi truyện kể như một thành tố của văn hóa tộc người, được nhận thức chủ quan (cả ý thức và vô thức) và thuộc về một
hệ thống bao gồm toàn thể đời sống Từ giác độ này, sự khảo sát, phân tích truyện kểxuất phát từ bên ngoài, dưới góc độ của một người làm dân tộc chí quan sát về một nền văn hóa khác Mặt khác, trên cơ sở những yếu tố của sự kiện quan sát được từtruyện kể, trong điều kiện có thể, người nghiên cứu cố gắng trải nghiệm những sựkiện ấy cùng người dân bản địa, từ đó lần ra những mối dây liên hệ ngầm ẩn giữa các
sự kiện được khảo sát với những nhân tố bên trong thuộc về tâm tư, tình cảm, thế giới tâm linh của cộng đồng
1.2.2 Lý thuyết biểu tượng trong nghiên cứu truyện kể dân gian
Nghiên cứu đặt ra vấn đề phân tích ba biểu tượng tiêu biểu xuất hiện trong kho tàng truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam là biểu tượng nước, biểu tượng núi và biểu tượng nỏ Quá trình nghiên cứu có sự tiếp thu các thao tác làm việc của nhiều nghiên cứu đi trước kết hợp với các thao tác nghiên cứu cụ thể nhằm tìm ra những lợp nghĩa mới của các biểu tượng từ góc độ truyệ kể địa danh
Trang 91.2.3 Lý thuyết không gian xã hội trong nghiên cứu truyê ̣n kể dân gian
Khái niê ̣m không gian xã hô ̣i mà chúng tôi sử du ̣ng được đề xuất bởi G Condominas trong công trı̀nh “Không gian xã hô ̣i vùng Đông Nam Á” Theo Condominas: “không gian xã hô ̣i là cái không gian được xác đi ̣nh bởi tâ ̣p hợp hê ̣thống quan hê ̣ đă ̣c trưng cho mô ̣t nhóm người nào đó” Sử du ̣ng khái niê ̣m không gian xã hô ̣i trong viê ̣c nghiên cứu truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam, chúng tôi ý thức được rằng (1) truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái chı̉ là một bô ̣ phâ ̣n trong folklore tô ̣c người, bởi vâ ̣y bản thân nó chı̉ chứa đựng phần nào những khúc xa ̣ của không gian xã hô ̣i Thái tô ̣c, đă ̣c biê ̣t trong điều kiê ̣n quá trı̀nh sưu tầm, sưu tâ ̣p tư liê ̣u truyê ̣n kể còn nhiều ha ̣n chế; Bởi vâ ̣y trong quá trı̀nh phân tı́ch, ngoài sự tinh tế của người quan sát còn cần đến sự tı̉nh táo để tránh lối tư duy ép buô ̣c, gán cho văn bản những nghı̃a mà nó không có để minh ho ̣a cho lý thuyết (2) viê ̣c tı̀m hiểu những biểu hiê ̣n của không gian xã hô ̣i thể hiê ̣n trong truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam là quy trı̀nh khai thác gián tiếp, trong đó truyê ̣n kể đi ̣a danh là đối tượng trung gian bởi vâ ̣y có thể không đảm bảo được tı́nh hê ̣ thống của những quan hê ̣ đó Kết quả của viê ̣c nghiên cứu do đó không thể khẳng đi ̣nh là hình dung được một mô hı̀nh không gian xã hô ̣i tô ̣c người nguyên ve ̣n như nó vốn có mà thực chất chı̉ có thể lànhững quan sát xã hô ̣i từ góc đô ̣ ngữ văn dân gian Những quan sát này trong sựtương tác và gắn bó sẽ đưa ra gợi ý cho vấn đề mà chúng tôi đang tı̀m kiếm
1.3 Sơ lược về bối cảnh văn hóa Thái
Là một trong những dân tộc ít người có dân số đông, người Thái bảo lưu được một nền văn hóa vật chất và tinh thần tương đối phong phú Về văn hóa vật chất, là
cư dân nông nghiệp, người Thái rất giỏi trong việc sử dụng nguồn nước để cung cấp cho cho đồng ruộng và sinh hoạt bằng hệ thống mương, phai, lái, lin và các loại guồng, cọn Ngoài ra, trong đời sống của họ, việc săn bắn thú rừng, đánh bắt các loài thủy sản ở sông suối và chăn nuôi gia súc, gia cầm cũng đóng vai trò hết sức quan trọng
Do đặc trưng canh tác là trồng lúa nếp trên các thửa ruộng bậc thang và trên nương rẫy nên trước đây trong bữa ăn hàng ngày, người Thái chủ yếu ăn cơm nếp Điều
đó giải thích tại sao họ còn tự gọi mình là “người cơm nếp đồ” (Tăy khảu nửng) để phân biệt với những dân tộc ăn cơm tẻ Thức ăn chính trong các bữa ăn của người Thái
Trang 10thường là cá được chế biến theo nhiều cách, ngoài ra có các loại thức ăn thực vật như gạo, rau, đậu và các loại thực phẩm thủy sản khác như ếch, nhái, nòng nọc… thịt không phải là món chính và thường xuyên Hiện nay, người Thái ở nhiều nơi đã chuyển sang
ăn gạo tẻ là chính
Người Thái phân biệt trang phục theo giới, trang phục thường ngày với lễphục, khi chết và để tang, lúc đi làm ngoài đồng, ngoài nương rừng với khi ở nhà; mùa nóng bức với những tháng đông giá trong năm và hai độ tuổi vị thành niên với khi nhắm mắt xuôi tay” Riêng phụ nữ Thái Đen có khăn đội đầu (khăn piêu) thêu hoa văn nhiều màu; chưa có chồng thì búi tóc sau gáy, có chồng thì búi tóc ngược trên đỉnh đầu, góa chồng thí búi tóc ngược trước và trên trán
Người Thái ở nhà sàn do điều kiện cư trú thuộc vùng rừng núi, lắm côn trùng, thú
dữ Nhà sàn của người Thái là một thành tố văn hoá tiêu biểu, nhìn vào cấu trúc mái nhà người ta có thể phân biệt được nhà ở của các nhóm địa phương Nhà của người Thái đen
có kết cấu dạng mai rùa và thường trang trí ở hai đầu hồi của nóc nhà đôi khau cút (sừng cụt), nhà của người Thái trắng lại là nhà kiểu bốn mái Những ngôi nhà sàn thường được làm bằng các nguyên liệu sẵn có như gỗ, tre nứa lá lợp … tựa lưng vào núi và quay mặt
ra cánh đồng Ngôi nhà sàn là không gian cho một “cộng đồng nhà” với hai đến ba thế
hệ cùng sinh sống Nhiều nóc nhà tập trung thành bản, nhiều bản chung thành mường phân bố dọc theo các con suối và các thung lũng núi
Về văn hóa tinh thần, trong tín ngưỡng tâm linh, “tại các tổ chức xã hội mang tên Mường (…), người Thái theo một trong những tục thờ có nghi thức thờ nước (nặm) và đất (đin) gọi là cạn (bốc) Nước có biểu tượng thần chủ là con rồng (tô luông) mang tên chủ nước (chảu nặm); đất có biểu tượng thần chủ là loài chim, ở núi, mang tên chủ đất (chảu đin) Hai biểu tượng thần chủ là rồng – chim cũng là mẹ - cha của mường Tục thờ này nằm trong toàn bộ nghi lễ chung gọi là cúng mường Ngoài
ra họ còn thờ thần núi Thần Núi và linh hồn người làm cột trụ” Người Thái nhiều vùng ở nước ta còn thờ vật tổ là rắn như vùng Điện Biên, Yên Bái… vì ông tổ của họđược chính sử ghi là Lò Lẹt, hiệu là Ngưu Hống (phiên âm của từ ngu hău trong tiếng Thái có nghĩa là con rắn hổ mang) Cho đến ngày nay vẫn còn những dòng họ kiêng
ăn thịt rắn, thậm chí thịt lươn (như họ Vì ở Yên Bái ) vì họ coi đó là vật tổ của mình
Trang 11Trong quan niệm về thế giới, người Thái cho rằng có sự tồn tại của 3 mường: Mường Phạ (Mường Then) là mường của các vị then; Mường Lùm hay (Mường Lum) là Mường Người; Mường Boọc Đai (bọoc đai nghĩa là trong lòng đất) là mường Âm Phủ, mỗi mường trên đều có một chủ mường Then Luông là then đứng làm chủ cõi trời, dưới Mường Người có chẩu mường là cao nhất, trong khi đó Chẩu Nặm (thần thuồng luồng) làm chủ Mường Nước Quan niệm này chi phối toàn bộ thếgiới tâm linh và có thể coi là cội nguồn của các nghi thức, tín ngưỡng của tộc người.
Bên cạnh văn hóa tâm linh, Người Thái còn có nhiều sản phẩm văn hóa tinh thần phong phú Là một dân tộc có ngôn ngữ và văn tự từ rất lâu đời, tổ tiên họ đã ghi chép lại được rất nhiều những sự kiện lịch sử, văn hóa, xã hội trong các tập sách như
Kể chuyện bản mường (Quám tố mướng), sách ghi lại Những bước đường chinh chiến của ông cha (Táy pú xớc), Những lời răn dạy con người (Quám xon cốn), gia phả của các dòng họ hay những quy định mang tính chất luật tục của các mường (Tục lệ người Thái đen ở Thuận Châu…)
Không những thế, người Thái có một kho tàng văn học dân gian vô cùng phong phú Họ có rất nhiều các truyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, đặc biệt là tập hợp truyện thơ rất đồ sộ bao gồm những truyện thơ do các tác giả hữu danh, vô danh sáng tác Tồn tại cùng kho tàng văn học dân gian là các bộ môn nghệ thuật dân gian khác như múa (các điệu xòe), hát (các điệu khắp), các điệu sáo… Đặc biệt, người Thái trước kia có một hình thức sinh hoạt cộng đồng – sinh hoạt văn nghệ dân gian vô cùng đặc sắc là hạn khuống
Tiểu kết
Đặt ra vấn đề nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam trong bối cảnh văn hóa tộc người, chúng tôi xác định mục tiêu cốt yếu là đưa ra các kiến giải mới về lịch sử, văn hóa của người Thái từ góc độ truyện kể địa danh Bởi vậy nội dung của chương này chủ yếu tổng quát những vấn đề cốt yếu về lịch sử và văn hóa tộc người làm cơ sở cho những bước khảo sát tiếp theo Bên cạnh đó, những vấn đề
lý thuyết được tổng thuật cũng chính là những công cụ mà chúng tôi sử dụng trong quá trình tiếp cận vấn đề xuyên suốt toàn bộ luận án
Thực tế cho thấy, người Thái đã trải qua một quá trình thiên di- tụ cư – lan tỏa rất lâu dài, tuy vậy họ không những không đánh mất đi những đặc trưng văn hóa mà
Trang 12đến mỗi nơi đều bằng những cách thức riêng để gieo hạt mầm ấy, khiến chúng sinh sôi nảy nở trên những vùng đất mới từ đó hình thành nên một không gian văn hóa riêng, mang đậm màu sắc đặc trưng Việc nghiên cứu truyện kể dân gian nói chung
và truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam nói riêng trong bối cảnh văn hóa tộc người là công việc nhằm nỗ lực đưa truyện kể trở về với cái nôi sinh của nó là nền văn hóa đa dạng, nhiều màu vẻ, khắc phục phần nào lối phân tích văn bản đơn thuần,
“bứng rễ” sáng tác dân gian ra khỏi môi trường của nó Việc làm này đương nhiên đòi hỏi rất nhiều những nỗ lực công phu và nghiêm túc mà trong điều kiện hiện tại nghiên cứu này chưa thể đáp ứng trọn vẹn Những định hướng lý thuyết trình bày trên đây có thể cũng chưa phải là những giải pháp tối ưu để tiếp cận vấn đề, tuy vậy chúng tôi vẫn tạm đặt ra như một thử nghiệm cho vấn đề đang đặt ra
CHƯƠNG 2 TRUYỆN KỂ ĐI ̣A DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM:
KHÁI NIỆM, THỂ LOẠI VÀ NỘI DUNG 2.1 Về khái niệm truyện kể địa danh
Chúng tôi quan niệm truyện kể địa danh là nhóm truyện kể dân gian bao gồm
tất cả những truyện có yếu tố giải thích tên gọi của các sự vật tự nhiên (như đồi, núi,
sông, hồ, gò, đầm…) và những điểm dân cư (như làng, bản, thôn, xóm ) hoặc những công trình liên quan trực tiếp đến đời sống, sản xuất của nhân dân (như mương, phai, kênh, ruộng…) mà tên gọi đã được xác định cụ thể.
Theo cách hiểu trên, trong kho tàng truyện kể dân gian dân tộc Thái, những
truyện kể có yếu tố giải thích tên gọi của các sự vật tự nhiên ( đồi, núi, dốc, đèo,
sông, hồ, gò, đầm…) và những điểm dân cư ( mường, bản ) hoặc những công trình liên quan trực tiếp đến đời sống, sản xuất của nhân dân ( mương, phai, mó, ruộng…)
mà tên gọi đã được xác định trên các vùng lãnh thổ Việt Nam có dân cư Thái sinh sống được coi là truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam Những truyện kể
này chúng tôi tuyển chọn từ các công trình đã xuất bản kết hợp với nguồn tưu liệu điền dã và xếp chung trong một tập hợp Đó cũng là cơ sở để tiến hành khảo sát các phương diện của truyện kể cũng như tìm về với cội nguồn của văn hóa tộc người phía sau những lời thì thầm kể chuyện của dân gian
Trang 132.2 Thống kê, phân loại truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
Sau quá trình điền dã, sưu tầm và tuyển chọn tư liệu truyện kể, đến thời điểm hiện tại, số lượng truyện chúng tôi tập hợp được là 116 đơn vị trong đó 31/116 truyện do tác giả sưu tầm mới tại các vùng có cư dân Thái sinh sống So với công trình trước đây, sốlượng truyện kể đã được bổ sung thêm 60 truyện bao gồm cả tư liệu điền dã và tư liệu thu thập được từ các công trình đã xuất bản Số lượng này đương nhiên mới phản ánh một phần nào kho tàng truyện kể địa danh vô cùng phong phú của tộc người
2.3 Các phương diện nội dung của truyện kể địa danh Thái
2.3.1 Truyện kể ddiajd anh và vũ trụ quan, thế giới quan của tộc người
Mọi tộc người trên thế giới khi bắt đầu biết tư duy đều có cùng một câu hỏi về
sự khởi đầu của vũ trụ, vạn vật và của chính bản thân họ Và đáp án đầu tiên cho câu hỏi ấy chính là thần thoại sáng thế Đó là cũng lý do vì sao ngày nay nhân loại còn lưu giữ được vô vàn những thần thoại của các tộc người ở khắp các châu lục kể về sự hình thành của vũ trụ và con người Người Thái không nằm ngoài số đó Thần thoại cho thấy cách thức mà họ hình dung về sự ra đời của vũ trụ mà trong đó con người là tring tâm Các yếu tố địa danh xuất hiện trong truyện kể giống như mắt xích nối thế giới tưởng tượng của thần thoại với thế giới hiện thực Điều này cũng phần nào bộc lộ ý thức của tộc người trong việc khẳng định quyền sở hữu đối với đất đai, sông núi thông qua việc mượn vai trò của các vị thần linh, những người khổng lồ xuất hiện trong truyện cổ
2.3.2 Truyện kể địa danh và lịch sử tộc người
Từ góc đô ̣ truyê ̣n kể, kho tàng truyê ̣n kể địa danh không cung cấp thông tin nào
về lớp cư dân cổ nói trên nhưng về những cư dân đến sau (so với những chủ nhân cũ –các tộc người Môn - Khơ me) thì có khá nhiều chi tiết thú vị Đó là những câu chuyê ̣n giải thích nguồn gốc các địa danh thuộc hầu hết các đi ̣a bàn có cư dân Thái sinh sống thông qua hai phương diê ̣n: (1) quá trı̀nh thiên di của tô ̣c người và truyê ̣n kể về những cuộc chiến tranh giành đất, (2) quá trı̀nh đấu tranh xây dựng, bảo vê ̣ bản mường vàtruyê ̣n kể về những cuộc chiến tranh giữ đất
2.3.3 Truyện kể địa danh và những khát vọng nhân sinh
Trong tập hợp truyện kể địa danh Thái, truyện cổ tích có số lượng phong phú
nhất Nội dung truyện nổi lên mấy chủ đề lớn, đó là chủ đề đấu tranh cải tạo thiên