Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục: Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập

Luận văn tiến hành đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS với sự hỗ trợ của phiếu học tập và vận dụng vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT.

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG NGỌC QUANG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BÂO TOÀN” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ

CỦA PHIẾU HỌC TẬP

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số : 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS LÊ VĂN GIÁO

Thừa Thiên Huế, năm 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn này là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Đặng Ngọc Quang

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành tại trường Đại học Sư phạm Huế Để có được luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo Sau đại học và khoa Vật lí, trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo khoa Vật lí, trường Đại học Sư phạm Huế đã giảng dạy, truyền đạt cho tôi những kiến thức tốt nhất trong thời gian qua, đặc biệt là PGS.TS Lê Văn Giáo, khoa Vật lí, trường Đại học Sư phạm Huế đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và triển khai thực hiện đề tài

Tôi c ng xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, các đồng nghiệp trường THPT Nguy n Chí Thanh – Gia Lai đã tạo điều kiện tốt nhất trong thời gian tôi tham gia học tập, nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Thừa Thiên Huế, tháng 9 năm 2018

Tác giả

Đặng Ngọc Quang

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

3 Mục tiêu của đề tài 9

4 Giả thuyết khoa học 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 9

6 Đối tượng nghiên cứu 10

7 Phạm vi nghiên cứu 10

8 Phương pháp nghiên cứu 10

9 Những đóng góp mới của đề tài 11

10 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHIẾU HỌC TẬP 12

1.1 Dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác 12

1.1.1 Năng lực 12

1.1.2 Năng lực học sinh 13

1.1.3 Năng lực hợp tác 13

1.2 Sử dụng phiếu học tập trong dạy học vật lí theo hướng phát triển năng lực hợp tác 20

1.2.1 Khái niệm phiếu học tập 20

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.2 Vai trò của phiếu học tập trong dạy học vật lí 21

1.3 Biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh 23

1.4 Quy trình tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh với sự hỗ trợ của phiếu học tập 30

1.5 Thực trạng của dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh ở các trường Trung học phổ thông 31

1.6 Kết luận chương 1 34

Chương 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHIẾU HỌC TẬP 35

2.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 Trung học phổ thông 35

2.1.1 Đặc điểm 35

2.1.2 Chuẩn kiến thức kĩ năng 36

2.2 Phiếu học tập hỗ trợ dạy học chương “Các định luật bảo toàn” 37

2.2.1 Phiếu học tập bài: “Động lượng Định luật bảo toàn động lượng” 38

2.2.2 Phiếu học tập bài: “Công và công suất” 41

2.2.3 Phiếu học tập bài: “Động năng” 44

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 Trung học phổ thông 46

2.3.1 Giáo án 1 46

2.3.2 Giáo án 2 55

2.3.3 Giáo án 3 63

2.4 Kết luận chương 2 70

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích và đối tượng thực nghiệm 71

3.1.1 Mục đích 71

3.1.2 Đối tượng 71

3.2 Tổ chức thực nghiệm 71

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2.1 Chọn mẫu thực nghiệm 71

3.2.2 Nội dung thực nghiệm 72

3.3 Kết quả thực nghiệm 72

3.3.1 Đánh giá định tính 72

3.3.2 Thống kê định lượng 73

3.4 Nhận xét kết quả thực nghiệm 82

3.4.1 Kiểm định giả thiết thống kê 82

3.4.2 Nhận xét kết quả 83

3.5 Kết luận chương 3 84

KẾT LUẬN 85

1 Những kết quả đạt được 85

2 Một số kiến nghị 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ

Trang

BẢNG

Bảng 1.1 Biểu hiện năng lực hợp tác 15

Bảng 1.2 Tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác qua các hoạt động và qua sản phẩm 17 Bảng 1.3 Tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác qua các năng lực thành tố 18

Bảng 3.1 Thông tin các mẫu TNSP được chọn 72

Bảng 3.2 Thang đánh giá năng lực hợp tác 73

Bảng 3.3 Hệ số cho các phương pháp đánh giá 73

Bảng 3.4 Kết quả đánh giá năng lực hợp tác 76

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số điểm 79

Bảng 3.6 Bảng phân phối tần suất 79

Bảng 3.7 Bảng phân phối tần suất l y tích 80

Bảng 3.8 Các tham số thống kê 81

Bảng 3.9 Bảng phân loại học lực 81

BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Điểm trung bình năng lực hợp tác của hai nhóm 78

Biểu đồ 3.2 Phân bố điểm của hai nhóm 79

Biểu đồ 3.3 Phân bố tần suất l y tích 80

Biểu đồ 3.4 Phân loại học lực 82

ĐỒ THỊ Đồ thị 3.1 Điểm trung bình các tiêu chí của hai nhóm 78

Đồ thị 3.2 Phân phối tần suất điểm 80

Đồ thị 3.3 Phân phối tần suất l y tích 81

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nguồn nhân lực là nhân tố quyết định đối với sự phát triển của mỗi quốc gia

Vì vậy, các quốc gia trên thế giới trong xây dựng và phát triển đất nước luôn đề cao sự phát triển nguồn nhân lực Ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn khẳng định quan điểm coi con người là trung tâm của sự phát triển, của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Điều này đã đặt ra cho ngành Giáo dục nhiệm vụ và trách nhiệm rất nặng nề, đó

là đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong thời đại mới

Định hướng về phương pháp giáo dục đã được nêu rõ trong Luật Giáo dục sửa

đổi năm 2009, điều 28 đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính

tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện

kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" [24]

Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Ban chấp hành Trung ương 8 khóa XI

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo c ng đã khẳng định:

Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tích tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học [38]

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011- 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ tiếp tục khẳng định:

"Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo

hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học" [37]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trước những yêu cầu đòi hỏi Giáo dục phải đổi mới theo hướng chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực, cần phải có phương pháp dạy học phù

hợp Dạy học không phải chỉ để cho học sinh“biết cái gì?” mà phải là “làm được

cái gì từ cái đã biết?” Nghĩa là, phải bồi dưỡng và phát triển cho học sinh hệ thống

năng lực cần thiết

Trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, năng lực hợp tác đóng vai trò rất quan trọng khi chúng ta đang sống trong một môi trường, một không gian rộng

mở của quá trình hội nhập Bởi vậy, năng lực hợp tác là một trong những năng lực được nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam xác định là hệ thống các năng lực cốt lõi người học cần có ở thế kỉ XXI Năng lực hợp tác c ng được coi là một giá trị sống cần được hình thành và phát triển ở HS Do đó việc phát triển năng lực hợp tác cho

HS là một vấn đề quan trọng nhằm thực hiện mục tiêu phát triển nguồn nhân lực mới cho xã hội Tuy nhiên trong thực tế hiện nay khả năng hợp tác của HS còn nhiều hạn chế Cho nên, khi đứng trước những tình huống, những vấn đề cần có sự hợp tác với nhau, HS tỏ ra lúng túng không biết phải làm thế nào Vấn đề này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có nguyên nhân từ việc phát triển năng lực hợp tác cho HS chưa được quan tâm đúng mức

Môn Vật lí gắn liền với thực tế, kỹ thuật, sản xuất và đời sống Do đó, dạy học vật lí cần làm cho HS có ý thức và biết cách vận dụng các kiến thức khoa học vào cuộc sống, từ đó hình thành kĩ năng hoạt động thực ti n tìm tòi và phát hiện các tình huống có thể vận dụng kiến thức khoa học vào thực ti n, sản xuất và đời sống hàng ngày Trong dạy học, cần tạo điều kiện để HS hợp tác phối hợp cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ học tập thông qua các phương pháp dạy học mở, dạy học tích cực Vì vậy nếu vận dụng tốt các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học vật lí sẽ góp phần phát triển năng lực cho HS, đặc biệt qua phối hợp giải quyết các nhiệm vụ học tập có thể phát triển tốt năng lực hợp tác của HS giúp cho các em d hòa mình vào tập thể c ng như phối hợp tốt các công việc trong thực ti n cuộc sống sau này

Chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT là một trong những chương quan trọng của chương trình Vật lí THPT Kiến thức chương này có liên quan nhiều đến thực tế, kỹ thuật và rất gần g i với cuộc sống hàng ngày, hơn nữa

Demo Version - Select.Pdf SDK

HS đã có một số hiểu biết nhất định về một số đơn vị kiến thức của chương qua vật

lí ở THCS Đó là điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức dạy học theo hướng tăng cường sự hợp tác cho HS với sự hỗ trợ phiếu học tập của nhiều đơn vị kiến thức trong chương

Cho đến nay đã có một số đề tài nghiên cứu về dạy học theo hướng phát triển năng lực nói chung và năng lực hợp tác nói riêng Tuy nhiên, tổ chức dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 với sự hỗ trợ của phiếu học tập theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS chưa được tác giả nào nghiên cứu

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Phát triển

năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong nghiên cứu của Trịnh Văn Biều: “Dạy học hợp tác-một xu hướng mới của giáo dục thế kỉ XXI”, tác giả đã đưa ra khái niệm dạy học hợp tác, ưu điểm và hạn chế của dạy học hợp tác:

Dạy học hợp tác là một trong những xu hướng mới có nhiều ưu điểm và hiệu quả cao của giáo dục thế kỷ XXI Có thể coi dạy học hợp tác là một trong những phương pháp dạy học mang tính tập thể, trong đó có sự hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân và kết quả là người học tiếp thu được kiến thức thông qua các hoạt động tương tác khác nhau giữa người học với người học, giữa người học với người dạy, giữa người học và môi trường [35]

Trong luận án tiến sĩ giáo dục học của Lê Thị Minh Hoa: “Phát triển năng

lực hợp tác cho học sinh Trung học cơ sở qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp”, tác giả đã đề xuất các biện pháp nhằm phát triển năng lực hợp tác cho HS

thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp [14]

Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục học của Nguy n Thị Thanh Nga: “Sử

dụng thí nghiệm trong dạy học nhóm phần Nhiệt học Vật lí 10 theo định hướng phát triển năng lực”, tác giả đã đề xuất quy trình dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm

theo định hướng phát triển năng lực và vận dụng vào dạy học phần “Nhiệt học” Vật

lí 10 THPT [22]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Tác giả Nguy n Trung Tín trong luận văn thạc sĩ giáo dục học: “Tổ chức dạy

học nhóm chương Cảm ứng điện từ VL 11-THPT với sự hỗ trợ của thí nghiệm và phiếu học tập”, đã xây dựng được quy trình dạy học nhóm với sự hỗ trợ của thí

nghiệm và phiếu học tập [28] Và gần đây trong luận văn thạc sĩ giáo dục học với đề

tài: “Tổ chức hoạt động dạy học chương Các định luật bảo toàn Vật lí 10 THPT theo

định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh”, tác giả Đặng Quang

Hiển đã xây dựng quy trình tổ chức dạy học chương “Các định luật bảo toàn” theo

hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS [13] Tác giả Lê Thị Di m My

với đề tài: “Sử dụng thí nghiệm trong dạy học chương Chất khí Vật lí 10 THPT theo

định hướng phát triển năng lực hợp tác”, luận văn thạc sĩ giáo dục học, đã đề xuất

một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua việc sử dụng thí nghiệm [21]

Như vậy, việc sử dụng phiếu học tập như là một phương tiện hỗ trợ trong dạy học đã được nhiều tác giả quan tâm Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về phát triển năng lực hợp tác cho HS trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập

3 Mục tiêu của đề tài

Đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS với sự hỗ trợ của phiếu học tập và vận dụng vào dạy học chương

“Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS với sự hỗ trợ của phiếu học tập và vận dụng vào dạy học thì sẽ góp phần phát triển năng lực hợp tác cho HS, qua đó nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường phổ thông

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực ti n của việc dạy học vật lí theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS;

- Nghiên cứu đề xuất quy trình tổ chức dạy học vật lí theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS, với sự hỗ trợ của phiếu học tập;

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT;

- Thiết kế quy trình dạy học một số bài học trong chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT theo định hướng phát triển năng lực hợp tác với sự hỗ trợ của phiếu học tập;

- Tiến hành TNSP ở trường THPT để kiểm chứng giả thuyết khoa học và đánh giá hiệu quả của đề tài

6 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học theo hướng phát triển năng lực hợp tác của HS trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập

7 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 THPT, và tiến hành TNSP tại trường THPT Nguy n Chí Thanh, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu văn kiện của Đảng, Nhà nước cùng với các chỉ thị của Bộ Giáo dục

và đào tạo về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở các cấp, các bậc học;

- Nghiên cứu cơ sở lý luận tâm lí học, giáo dục học và lý luận dạy học bộ môn theo hướng phát triển năng lực nói chung và năng lực hợp tác nói riêng ở bộ môn Vật lí;

- Nghiên cứu nội dung, chương trình SGK Vật lí 10 THPT và các tài liệu liên quan

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra thông qua đàm thoại và phiếu điều tra thăm dò để nắm bắt về thực trạng của việc dạy học có sự hỗ trợ của phiếu học tập theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Dự giờ, quan sát hoạt động của GV và HS trong quá trình TNSP;

Demo Version - Select.Pdf SDK