Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong tác phẩm số đỏ, vỡ đê và giông tố của vũ trọng phụng​

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐỖ HUYỀN TRANG CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM SỐ ĐỎ, VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ HUYỀN TRANG

CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM SỐ ĐỎ,

VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ HUYỀN TRANG

CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM SỐ ĐỎ,

VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam

Mã số: 60.22.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TÚ QUYÊN

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2017

Tác giả luận văn

Đỗ Huyền Trang

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng đào tạo Sau đại học Trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, Ban giám hiệu và Khoa Ngữ Văn Trường Đại học Sư Phạm Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập

và hoàn thành luận văn này

Tôi xin đặc biệt bày tỏ lòng kính trọng và sâu sắc tới:

Tiến sĩ Nguyễn Tú Quyên - người cô giáo mẫu mực đã trực tiếp hướng dẫn tôi,

đã tận tình chỉ bảo cho tôi những kiến thức qúy báu không những trong chuyên môn

mà cả những kiến thức trong cuộc sống trong suốt quá trình tôi thực hiện đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, các Cô và các Bạn học viên trong lớp chuyên ngành Ngôn Ngữ Việt Nam K22 đã cho tôi những kiến thức và những góp ý chuyên môn quý báu trong suốt quá trình tôi học tập và làm đề tại tại bộ môn Đồng thời trân quý cảm ơn sự nhiệt tình của các thầy, các cô, các bạn đồng nghiệp trong lớp, trong khoa đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình tôi thực hiện đề tài này

Cuối cùng tôi xin được gửi lời cảm ơn tới những người thân trong gia đình, bạn

bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, khích lê và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

và hoàn thành luận văn này

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2017

Tác giả luận văn

Đỗ Huyền Trang

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Bố cục của luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

1.1 Khái quát về sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ 6

1.1.1 Khái quát về sở chỉ 6

1.1.2 Khái quát về hiện tượng đồng sở chỉ 16

1.2 Những vấn đề lý thuyết liên quan đến sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ trong tiếng Việt 17

1.2.1 Hoạt động giao tiếp và các nhân tố giao tiếp 17

1.2.2 Khái quát về đoản ngữ, danh ngữ trong tiếng Việt 20

1.3 Tiểu kết 23

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG SỐ ĐỎ, VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG 25

2.1 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng 25

2.1.1 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật qua việc dùng tên riêng 28

2.1.2 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật qua

việc dùng biểu thức miêu tả 34

2.1.3 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật qua việc dùng biểu thức chỉ xuất 40

2.2 Đặc điểm ngữ nghĩa của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng 46

2.2.1 Các biểu thức đồng sở chỉ là tên riêng 46

2.2.2 Các biểu thức đồng sở chỉ có nghĩa phi miêu tả 46

2.2.3 Các biểu thức đồng sở chỉ có nghĩa miêu tả 47

2.3 Tiểu kết 51

Chương 3: VAI TRÒ CỦA CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM SỐ ĐỎ, VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG 53

3.1 Bộc lộ đặc điểm giới tính và ngoại hình của nhân vật 53

3.1.1 Bộc lộ đặc điểm giới tính của nhân vật 53

3.1.2 Bộc lộ đặc điểm ngoại hình của nhân vật 56

3.2 Bộc lộ tính cách, thái độ của nhân vật 81

3.2.1 Bộc lộ tính cách của nhân vật: 81

3.2.2 Bộc lộ thái độ của nhân vật 89

3.3 Bộc lộ nghề nghiệp của nhân vật 102

3.3.1 Nghề dạy học 102

3.3.2 Học sinh, sinh viên 103

3.3.3 Nghề khám, chữa bệnh 103

3.3.4 Nghề buôn bán 105

3.3.5 Nghề đưa thư 106

3.3.6 Nghề nghiệp mang tính chất nghệ thuật 106

3.3.7 Nghề thợ may 107

3.3.8 Nghề bói toán 107

3.3.9 Nghề hoạt động trong lĩnh vực thể thao 108

3.3.10 Nghề đi tu theo đạo Phật ở chùa 109

3.3.11 Nghề nông 110

3.3.12 Nghề lái đò 111

3.3.13 Nghề làm thợ 111

3.4 Bộc lộ vị thế của nhân vật giao tiếp 112

3.4.1 Vị thế xã hội 112

3.4.2 Vị thế gia đình 122

3.5 Tiểu kết 127

KẾT LUẬN 129

TÀI LIỆU THAM KHẢO 129

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Tổng số các nhân vật, tổng số các biểu thức đồng sở chỉ và tần số xuất hiện của

các biểu thức trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng 25

Bảng 2.2 Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Số đỏ 26

Bảng 2.3: Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Vỡ đê 27

Bảng 2.4: Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Giông tố 28

Bảng 2.5 Số lượng và tần số xuất hiện của biểu thức tên riêng trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố 29

Bảng 2.6 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Số đỏ 29

Bảng 2.7 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Vỡ đê 30

Bảng 2.8 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Giông tố 30

Bảng 2.9 Đặc điểm cấu tạo của biểu thức tên riêng 34

Bảng 2.10 Số lượng và tần số xuất hiện của biểu thức miêu tả trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố 34

Bảng 2.11 Biểu thức miêu tả trong tác phẩm Số đỏ 34

Bảng 2.12 Biểu thức miêu tả trong tác phẩm Vỡ đê 35

Bảng 2.13 Biểu thức miêu tả trong tác phẩm Giông tố 36

Bảng 2.14 Số lượng và tần số xuất hiện của biểu thức chỉ xuất trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố 40

Bảng 2.15 Biểu thức chỉ xuất trong tác phẩm Số đỏ 40

Bảng 2.16: Biểu thức chỉ xuất trong tác phẩm Vỡ đê 41

Bảng 2.17: Biểu thức chỉ xuất trong tác phẩm Giông tố 42

MỞ ĐẦU

1 L ý do chọn đề tài

1.1 Lịch sử ngôn ngữ học trước những năm 70 của thế kỷ trước chủ yếu quan tâm

đến cấu trúc nội tại của ngôn ngữ Theo đó, những câu như Tôi đói, Hôm nay trời lạnh nhỉ

sẽ được xem là những câu đúng bởi chúng chuẩn về mặt ngữ pháp và logic về mặt ngữ nghĩa Tuy nhiên, khi ngôn ngữ phải thực hiện chức năng quan trọng nhất của nó - chức năng giao tiếp thì việc nghiên cứu câu dưới dạng “chất liệu cấu thành” đã bộc lộ những

hạn chế rõ rệt Tác giả Hoàng Cao Cương đã chỉ rõ: có ít nhất 7 lý do để tin rằng nếu dừng câu lại ở quan niệm cú pháp truyền thống thì sẽ không nhận được các giải thích đúng đắn ngay cả đối với cái định nghĩa về câu mà chúng ta đang sử dụng

Sang nửa cuối thế kỷ 20, sau khi nhận rõ những sai lầm của việc nghiên cứu câu chỉ trong địa hạt riêng của nó, các nhà ngôn ngữ học bắt đầu chuyển dần sang hướng tiếp cận mới, đó là nghiên cứu câu gắn với ngữ cảnh Hướng tiếp cận này đánh dấu sự

ra đời của chuyên ngành Ngữ dụng học Lúc này, ngôn ngữ bắt đầu “vận động theo quỹ đạo hồi quy đi từ mô tả triệt để các yếu tố trong khung lý thuyết hẹp sang mô tả các quá trình tương tác trong bối cảnh xã hội rộng lớn và toàn diện; từ thực thể ngôn ngữ sang biểu hiện của lời nói; từ các biểu diễn bề mặt hình thức sang biểu diễn ngữ nghĩa học; từ việc quên quyền lợi người dùng sang đề cao mặt dụng học của các biểu

Với vai trò quan trọng như vậy, vấn đề sở chỉ đã được tương đối nhiều các nhà

Việt ngữ học quan tâm nghiên cứu với những tên gọi khác nhau như chiếu vật, quy chiếu, tham chiếu, sở chỉ Nói điều này để thấy hiện tượng ngôn ngữ này không phải

là vấn đề nghiên cứu mới mẻ

1.3 Trong giao tiếp, để quy chiếu một đối tượng, người ta không dùng một biểu thức duy nhất mà sử dụng linh hoạt nhiều biểu thức Các biểu thức khác nhau quy chiếu vào một đối tượng như vậy được gọi là các biểu thức đồng sở chỉ

Nếu như vấn đề sở chỉ được nhiều nhà Việt ngữ học nghiên cứu thì hiện tượng đồng sở chỉ chưa được quan tâm một cách thỏa đáng Hiện nay, chúng tôi mới chỉ tìm

thấy có một công trình nghiên cứu về vấn đề này là Luận án Tiến sĩ “Sở chỉ và đồng sở chỉ trong tiếng Việt” của Nguyễn Tú Quyên Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra các

cơ sở tạo lập, thay thế, nhận diện các biểu thức đồng sở chỉ trong tiếng Việt cũng như vai trò của chúng Tuy nhiên, đây là công trình nghiên cứu hiện tượng đồng sở chỉ nói chung nên chưa chỉ ra được phong cách của nhà văn khi sử dụng các biểu thức này trong tác phẩm Điều này cho thấy, việc tìm hiểu hiện tượng đồng sở chỉ ở một tác giả

cụ thể là điều rất cần thiết

1.4 Ba tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng được nhiều nhà phê bình văn học đánh giá là bộ tam kiệt tiểu thuyết đồng sáng tác năm 1936 có nhiều giá trị to lớn Bộ tam kiệt tiểu thuyết này đề cập đến xã hội chuyển từ “phi ngã” sang khẳng định bằng mọi cách và mọi giá cá tính và bản ngã của mỗi cá nhân, cá thể con người Đó là một xã hội mà yêu cầu giải phóng cá nhân, cá tính được đặt lên hàng đầu (kể cả yêu cầu giải phóng bản năng, đề cao đời sống tình dục) Để thể hiện được nội dung tư tưởng này, tác giả sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật độc đáo trong đó có việc

sử dụng các biểu thức đồng sở chỉ Trong tác phẩm, các biểu thức này rất phong phú

và được thể hiện có chủ đích

Những điều trình bày ở trên phần nào cho thấy tính cấp thiết của việc nghiên cứu

vấn đề đồng sở chỉ trong tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

2 Lịch sử vấn đề:

2.1 Tình hình nghiên cứu sở chỉ và đồng sở chỉ trong tiếng Việt

Sở chỉ không phải là vấn đề mới mẻ trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học Sự ra đời của lý thuyết này gắn liền với sự hình thành và phát triển của Ngữ dụng học Trong các công trình nghiên cứu trong nước và trên thế giới, các tác giả đề cập đến hiện tượng

sở chỉ như một sự thừa nhận vai trò của nó trong việc hiểu giá trị chân thực của phát ngôn

Nếu như vấn đề sở chỉ, ở một mức độ nhất định, đã được các nhà ngôn ngữ học

đề cập đến thì hiện tượng đồng sở chỉ lại chưa được quan tâm một cách thỏa đáng Ở một vài công trình nghiên cứu, hiện tượng này mới chỉ được dưới hình thức lí giải một vài trường hợp cụ thể Điều này cho thấy hiện tượng đồng sở chỉ vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ cần được quan tâm hơn Xét thấy vấn đề nghiên cứu về hiện tượng

đồng sở chỉ mới chỉ có một tác giả tham gia nghiên cứu chuyên sâu, đó là tác giả Nguyễn Tú Quyên với Luận án Tiến sĩ “Sở chỉ và đồng sở chỉ trong tiếng Việt” (Trên

cơ sở về nhân vật trong tác phẩm văn học)

2.2 Tình hình nghiên cứu các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

Khi nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng đã có nhiều vấn đề xung quanh những tác phẩm của ông, khen cũng lắm mà chê cũng nhiều Đã nhiều người viết về tác phẩm của

Vũ Trọng Phụng, các ngòi bút tiểu luận đã khai thác sự tạo thành và mối tương quan giữa những nhân vật độc đáo của ông với hoàn cảnh lịch sử, xã hội Trong nghiên cứu phê bình văn học những năm gần đây, nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình

có tên tuổi đã thông qua nhiều phương tiện thông tin báo chí, phát thanh, phát biểu về tác phẩm và tác giả Vũ Trọng Phụng Đáng chú ý là Hội thảo khoa học kỷ niệm 50 năm ngày mất Vũ Trọng Phụng do Viện Văn học và Hội nhà văn Việt Nam tổ chức tháng

10 - 1989, tại Văn miếu Hà Nội Đã có hơn hai mươi bản tham luận của các Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sĩ, các nhà nghiên cứu phê bình Văn học đọc tại hội nghị, bước đầu nhận thức lại và khẳng định lại một lần nữa vị trí của nhà văn và tác phẩm trong văn học sử Việt Nam Qua việc nghiên cứu và tìm hiểu các tác giả đi trước chúng tôi nhận thấy các tác giả đã nghiên cứu khá toàn diện về Vũ Trọng Phụng và sự nghiệp văn chương của ông

Tuy nhiên, có thể thấy, trong các công trình nghiên cứu về tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, chưa có công trình nào nghiên cứu về đồng sở chỉ Đây chính là lý do

mà chúng tôi chọn vấn đề này làm đối tượng nghiên cứu trong đề tài của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặt ra ba mục đích sau:

3.1 Tìm hiểu các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông

tố xét từ phương diện cấu trúc để thấy được đặc điểm của các biểu thức này trong hành

vi sở chỉ

3.2 Tìm hiểu các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố xét từ phương diện ngữ nghĩa để thấy được căn cứ xây dựng các biểu thức của tác giả

3.3 Phân tích vai trò của các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích trên, đề tài này phải thực hiện những nhiệm vụ sau:

4.1 Trình bày cách hiểu về sở chỉ và đồng sở chỉ Tìm hiểu những vấn đề lý

thuyết có liên quan đến đối tượng nghiên cứu của đề tài

4.2 Thống kê, phân loại và miêu tả các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm

Số đỏ xét từ phương diện cấu trúc và ngữ nghĩa

4.3 Phân tích giá trị của các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các biểu thức thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật (các biểu thức chỉ cá thể nhân vật)

- Giá trị (vai trò của các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm)

6 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

6 1 Phương pháp điều tra ngôn ngữ

Phương pháp nghiên cứu này được dùng để thu thập các biểu thức ngôn ngữ được coi là đồng sở chỉ biểu thị nhân vật tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

6.2 Phương pháp thống kê - phân loại:

Phương pháp này được dùng khi khảo sát các ngữ liệu để tìm ra số lượt sử dụng của các cách gọi một nhân vật với những tên khác nhau trong bộ ba tác phẩm Số đỏ, Giông tố và Vỡ đê của Vũ Trọng Phụng

6.3 Phương pháp miêu tả cấu trúc

Phương pháp nghiên cứu này được vận dụng khi miêu tả cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ cũng như tìm hiểu các thành tố ngôn ngữ cấu thành nên biểu thức

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận

Chương 2 Đặc điểm của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

Chương 3: Vai trò của các biểu thức đồng sở chỉ trong tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê

và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN

Chương này trình bày hai vấn đề lớn, đó là:

- Khái quát về sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ trong tiếng Việt

- Những vấn đề lý thuyết liên quan đến sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ trong tiếng Việt

Những vấn đề lý thuyết trên là cơ sở cho việc nhận diện cũng như tìm hiểu đối tượng nghiên cứu ở các phương diện khác nhau

1.1 K hái quát về sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ

1.1.1 Khái quát về sở chỉ

Nghĩa của từ và những hiện tượng liên quan được bàn đến khá sơ sài trong

Cấu trúc luận, do chỗ chủ nghĩa này chủ trương mô tả hình thức ngôn ngữ thông qua

những thế đối lập và phân bố trong một hệ thống ngôn ngữ Từ và các hành động ngôn từ được bàn đến với một nội dung phong phú hơn, khi các nhà triết học ngữ nghĩa mà mở đầu là B Carnap (1939) và B Russell (1903) trong trào lưu triết học ngữ nghĩa thực chứng, quan niệm rằng hành vi quan trọng nhất của con người là dùng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày Và vì vậy, để hiểu nghĩa của từ phải thông qua các hành động ngôn từ (J.R Austin (1962) và J.R.Searle (1969)) Chính bằng cách đặt vấn đề như vậy, mặt chức năng của ngôn ngữ được chú trọng hơn theo một tiếp cận hoàn toàn mới: cấu trúc và các đặc điểm cấu trúc của từ hoặc của các cấu trúc lớn hơn từ, suy cho cùng chỉ là những phương tiện giúp người nói nhận diện ra được những sự vật có trong thực tế khách quan mà trong nội dung các thông điệp đã được nhắc tới Một câu có hình thức trần thuật vẫn có thể đảm đương nhiệm vụ của một câu nghi vấn hay một câu cầu khiến Vấn đề là câu đó được sử dụng vào lúc nào và chủ đích của người nói là hướng tới cái gì, đã sử dụng những phương tiện gì đi kèm hoặc kết hợp với câu đó khi biểu lộ những chủ đích này Nói cách khác, cái quan trọng chính là phát ngôn đó dùng để nói lên cái gì trong một hoàn cảnh cụ thể Đó chính là nghĩa của lời Nghĩa của lời quan trọng nhất chính là việc hướng tới các sự vật có trong thực tế khách quan mà nội dung mệnh đề muốn bàn luận tới Ngôn ngữ học trong thời hiện đại, nhất là ngữ nghĩa học quan tâm tới hành vi hướng tới thực tế

khách quan này của lời, cái thường được gọi là hành vi sở chỉ của hành động nói

năng

1.1.1.1 Quan niệm về sở chỉ (reference)

Không phải ngẫu nhiên mà A.Cruse lại nói rằng: “Chủ đề về sở chỉ là nguyên nhân tuôn tràn hàng tấn mực: một vài bộ óc triết học huyền ảo nhất đã giáp lá cà với

nó và các cuộc tranh luận dễ mất lòng chẳng bao giờ có hồi kết.” [77, tr.317]

Nhận định trên của A.Cruse trong Meaning in Language: An introduction to Semantics and Pragmatics(Nghĩa trong ngôn ngữ: Một nhập môn vào Ngữ nghĩa học

và Ngữ dụng học) đã cho thấy tính phức tạp của vấn đề sở chỉ Có thể nhận thấy sự

phức tạp này qua những quan niệm tiêu biểu trong và ngoài nước dưới đây:

a Quan niệm của các tác giả nước ngoài

Để xác định hiểu được nghĩa của phát ngôn, có một cách xuất phát là tìm hiểu quy luật tương ứng giữa các biểu thức ngôn ngữ với các sự vật có trong thực tế khách quan Nói cách khác, sở chỉ chính là hành vi của người nói nhằm đồng nhất hóa nội dung của một biểu thức ngôn ngữ với sự vật có trong thực tế Như M.Green trong

Pragmatics and Natural languages understanding (1989) đã phát biểu: “Thuật ngữ chiếu vật (sở chỉ) được dùng để chỉ cách mà người nói phát âm ra một biểu thức ngôn ngữ với hy vọng rằng biểu thức đó sẽ giúp cho người nghe của anh ta suy ra được một cách đúng đắn cái thực thể nào, đặc tính nào, sự kiện nào anh ta đang nói đến” [dẫn theo 79, tr.193]

Như vậy, M.Green quan niệm sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ mà từ hành vi này, một “thực thể”, một “đặc tính”, một “sự kiện” sẽ được người nghe nhận diện thông qua một biểu thức ngôn ngữ

Cùng quan điểm với M.Green, G Yule và A Cruse viết: “Chúng ta, tốt hơn hết

là cho rằng chiếu vật là một hành vi nhờ nó mà người nói và người viết dùng các hình thức ngôn ngữ nhằm làm cho người nghe hoặc người đọc biết được một sự vật nào đó” [dẫn theo 70, tr.194]

Và:

“Dưới cái đầu đề sở chỉ, chúng ta sẽ gặp một trong những bình diện cơ bản, sống còn nhất của ngôn ngữ và việc dùng ngôn ngữ, đó chính là mối quan hệ giữa ngôn ngữ như là phương tiện giao tiếp giữa con người và cái thế giới mà chúng ta giao tiếp về nó” [77, tr.137]; “Sở chỉ được quan tâm cùng với việc thể hiện các thực thể có trong thế giới nhờ các phương tiện ngôn ngữ học” [77, tr.137]

Thừa nhận sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ có nghĩa là các nhà ngôn ngữ học đã đồng thuận khi cho rằng: sở chỉ không phải là “việc làm tự thân của ngôn ngữ mà là

của con người” [13, tr.192] G Yule nhấn mạnh: “Chúng ta cần phải biết rằng từ ngữ

- ở đây là biểu thức chiếu vật - tự chúng không quy chiếu được với bất cứ một cái gì

cả Chỉ con người mới chiếu vật.” [dẫn theo 70, tr.192]

Từ sự khẳng định sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ quan tâm đến các yếu tố làm nên hành vi sở chỉ

Yếu tố thứ nhất rất dễ nhận diện, đó chính là “cái gì đó có trong thế giới” [77,

tr.17] Bởi suy cho cùng, mục đích của sự sở chỉ là thông qua ngôn ngữ làm nảy ra cái thực thể có trong thế giới và để cho người nghe xác định được thực thể đó Vậy yếu tố thứ hai là gì? A Cruse cho rằng, yếu tố thứ hai chính là biểu thức ngôn ngữ (linguistic expression) Một ví dụ được ông đưa ra để phân tích cho sự khẳng định này:

(1) Geoge Bush is to visit Ireland in May

(Tổng thống Geoge Bush sẽ đi thăm nước Ireland vào tháng 5)

Biểu thức Geoge Bush ở đây quy chiếu đến một vị tổng thống Hòa Kỳ Người nghe xác định được điều này bởi vì người nghe nhận ra được mối quan hệ giữa các yếu

tố làm nên hành vi sở chỉ, đó là một cá nhân trong thực tế (yếu tố thứ nhất) và biểu thức

ngôn ngữ Geoge Bush (yếu tố thứ hai) Tuy nhiên, ông cũng nhất mạnh: “Không có

một quan hệ một đối một đặc quyền nào giữa biểu thức Geoge Bush và ông Geoge Bush đang là tổng thống Hoa Kì Không nghi ngờ gì có hàng trăm (là ít nhất) các ông Geoge Bush trên thế giới Sở dĩ Geoge Bush quy chiếu với ông tổng thống đương nhiệm của Hoa Kì chỉ là bởi vì có một người nói nào đó định dùng biểu thức này cho cái mục đích ở một dịp đặc biệt nào đó” [77, tr.318] Như vậy, để có thể nhận diện được mối quan hệ giữa hai yếu tố trên, người nghe cần phải xác định được chủ đích của người nói trong việc tạo lập ra phát ngôn

Tóm lại, khi nói về sở chỉ, các nhà ngôn ngữ học đều thừa nhận: sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ và sở chỉ thể hiện mối quan hệ giữa đối tượng, sự vật trong thế giới khách quan với một hình thức biểu đạt là phương tiện ngôn ngữ

b Quan niệm của các tác giả Việt Nam

Cũng bàn về vấn đề sở chỉ, ở Việt Nam, có hai nhà ngôn ngữ học không thể không nhắc tới, đó là Cao Xuân Hạo và Đỗ Hữu Châu

- Quan niệm của Cao Xuân Hạo:

Cần phải nói ngay rằng, Cao Xuân Hạo đã dùng thuật ngữ sở chỉ để chỉ cả hành động sở chỉ (reference) lẫn vật sở chỉ (referent) Trong công trình nghiên cứu của mình,

ông không đưa ra quan niệm cụ thể về sở chỉ như một hành động mà chỉ thể hiện quan niệm này qua cách định nghĩa về vật sở chỉ Chính vì vậy, những trích dẫn dưới đây

của ông về sở chỉ phải được hiểu là vật sở chỉ (referent)

+ Cao Xuân Hạo cho rằng: “Sở chỉ là một sự vật cụ thể hay một tập hợp xác

định gồm những đối tượng cụ thể” [31, tr.104] Sở chỉ của từ chỉ xác định được khi từ nằm trong câu (phát ngôn) Nói khác đi, “Trong câu nói các từ ngữ mới có thể có sở chỉ (referent)” [33, tr.105]

Chẳng hạn, một danh từ riêng như Hương chỉ có thể xác định được sở chỉ của

nó khi danh từ này nằm trong phát ngôn, kiểu như:

(2) Hương lớp 7A học rất giỏi

Nhờ định ngữ lớp 7A mà sở chỉ của từ Hương trong trường hợp này được xác

định (với điều kiện lớp 7A chỉ có một người tên là Hương, còn nếu lớp 2A có hai người tên là Hương thì phải thêm các điều kiện khác) Đó là một con người cụ thể, phân biệt với tất cả những người cụ thể khác (cũng có tên là Hương hoặc không có tên là Hương)

Tách từ Hương ra khỏi phát ngôn, Hương vẫn là một danh từ riêng nhưng chúng ta

không thể xác định được nghĩa sở chỉ của từ này, tức là không thể xác định được từ Hương ở đây chỉ ai, tức chỉ đối tượng cụ thể nào

+ Về khái niệm nghĩa sở chỉ, Cao Xuân Hạo nói rõ: Nghĩa sở chỉ của từ ngữ “là

mối liên hệ giữa từ ngữ và thế giới hiện thực” [31, tr.104] Chẳng hạn:

(3) Cái bút ở trên bàn là của bạn Trang

Cái bút trong trường hợp này đã xác định được sở chỉ bởi ta biết nó quy chiếu

đến đối tượng nào trong thực tế Đây là một cái bút cụ thể của một nhân vật cụ thể Tuy nhiên, để hiểu được nghĩa sở chỉ của từ (cái) bút, người nghe phải có sự liên hệ với thực tế khách quan, tức là phải biết được một vật như thế nào được gọi là (cái) bút, nói khác đi là phải hiểu được nghĩa biểu vật của từ bút

Cao Xuân Hạo còn nói thêm: “Việc xác định sở chỉ của từ ngữ không thuộc bình diện nghĩa mà thuộc bình diện dụng pháp” [33, tr.54] Tức là chỉ xác định được nghĩa

sở chỉ của từ ngữ khi chúng đi vào hoạt động

Ví dụ:

(4) Tôi đói quá!

Khi phát ngôn này tồn tại ở dạng tĩnh tại, người nghe sẽ không thể xác định

được nghĩa sở chỉ của từ tôi bởi không biết tôi ở đây quy chiếu vào ai Nhưng nếu câu

này phát ra bởi chủ thể A, tại thời điểm t, khi mà A vừa đi làm về và chưa ăn gì thì

người nghe sẽ dễ dàng xác định được nghĩa sở chỉ của từ tôi

Tóm lại, theo cách hiểu của Cao Xuân Hạo thì sở chỉ là đối tượng cụ thể, xác

định, tồn tại trong một thế giới khả hữu (một thế giới có thể có thực và có thể không

có thực) Còn nghĩa sở chỉ của từ là mối liên hệ giữa từ với đối tượng mà từ phản ánh Khi chưa được sử dụng, từ không có nghĩa sở chỉ

- Quan niệm của Đỗ Hữu Châu:

Đỗ Hữu Châu không dùng thuật ngữ sở chỉ để chỉ cả hành động sở chỉ

(reference) và vật sở chỉ (referent) như Cao Xuân Hạo mà dùng thuật ngữchiếu vật

vàvật quy chiếu

Ông quan niệm:

+ “Chiếu vật (reference) là quan hệ giữa phát ngôn - cũng tức là giữa biểu thức chiếu vật - với các bộ phận trong ngữ cảnh của nó” [13, tr.192]

Vật quy chiếu (referent) là sự vật, hiện tượng tồn tại trong một thế giới khả hữu

- hệ quy chiếu Điều này có nghĩa là bất cứ sự vật, hiện tượng nào cũng có thể trở thành

vật quy chiếu nếu nó tồn tại trong một thế giới khả hữu nhất định Ví dụ:

(5) Nai Nhỏ xin phép cha được đi chơi xa cùng bạn

Đặt trong thế giới hiện thực mà ta đang sống, phát ngôn trên sẽ là sai bởi Nai

chỉ là một loài động vật bậc thấp, không biết nói để có thể “xin phép cha” đi chơi Tuy nhiên, sẽ là bình thường nếu phát ngôn trên được đặt trong hệ quy chiếu là thế giới truyện cổ tích của trẻ em Điều này cho thấy, ở thế giới hiện thực này, có vật quy chiếu được chấp nhận, nhưng nếu đem sang thế giới hiện thực khác, tức hệ quy chiếu khác,

nó lại trở nên vô nghĩa

Đỗ Hữu Châu đã có cùng quan điểm với các tác giả nước ngoài khi chỉ rõ: “Tự bản thân mình, từ ngữ không có chiếu vật Chỉ có con người mới thực hiện hành vi chiếu vật (sở chỉ) Bằng hành vi chiếu vật, người nói đưa sự vật hiện tượng mình định nói tới vào diễn ngôn của mình bằng các từ ngữ, bằng câu” [12, tr.61] Điều này có

nghĩa chỉ xác định được vật quy chiếu của từ ngữ khi chúng đi vào hoạt động

Chẳng hạn, từ hôm nay khi đứng độc lập vẫn có nghĩa nhưng ta không thể biết

nó quy chiếu vào thời gian nào trong thực tế Nhưng khi ta đưa nó vào diễn ngôn, kiểu

như “Hôm nay tôi đi Hà Nội” và diễn ngôn này được phát bởi chủ thể A, tại thời điểm

t thì ta dễ dàng xác định được hôm nay là thời gian cụ thể nào, tức là xác định được vật quy chiếu của từ hôm nay

Tóm lại, cách hiểu về chiếu vật và vật quy chiếu (sở chỉ) của Đỗ Hữu Châu

không có gì khác so với cách hiểu của Cao Xuân Hạo

+ Về khái niệm nghĩa sở chỉ, Đỗ Hữu Châu không gọi là nghĩa sở chỉ mà gọi là nghĩa chiếu vật

Theo ông, có thể hiểu về nghĩa chiếu vật (nghĩa sở chỉ) như sau:

Nghĩa chiếu vật là sự tương ứng giữa sự vật với một biểu thức chiếu vật Biểu

thức chiếu vật là kết cấu ngôn ngữ (từ, cụm từ, câu) được dùng để chiếu vật Ví dụ:

(6) Con mèo nhà tôi rất thích bắt chuột

Trong phát ngôn trên, con mèo nhà tôi là một biểu thức chiếu vật và biểu thức

chiếu vật này được cấu tạo bởi một cụm từ Ở đây, con mèo nhà tôi có nghĩa chiếu vật

là chỉ một con mèo trong thực tế, đã được xác định, phân biệt với những sinh vật khác

cũng được gọi là mèo

Nằm trong hệ thống, các từ có nghĩa biểu vật (và nghĩa biểu niệm) Nghĩa của

từ ghi trong từ điển là nghĩa biểu vật Khi được sử dụng, nghĩa biểu vật của từ chuyển

hoá thành nghĩa chiếu vật Ví dụ, từ mẹ khi chưa sử dụng (trong từ điển) có nghĩa biểu vật là “người đàn bà có con, trong quan hệ với con” [71, tr.604] Nhưng khi chúng ta

nói:

(7) a Mẹ Hương là bác sĩ

b Mẹ Trang vừa đi chợ về

c Mẹ Minh đang buồn

thì ba từ mẹ ở trong ví dụ (7) có nghĩa chiếu vật không giống nhau bởi nó chỉ ba

đối tượng khác nhau (ba bà mẹ cụ thể, khác nhau)

Như vậy, tương tự như cách hiểu về sở chỉ, cách hiểu về nghĩa sở chỉ (nghĩa

chiếu vật) của Đỗ Hữu Châu cũng đồng nhất với cách hiểu của Cao Xuân Hạo về khái niệm này

1.1.1.2 Khái niệm về sở chỉ

Chúng tôi hoàn toàn tán đồng với quan điểm của các nhà nghiên cứu đi trước

khi cho rằng sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ và sở chỉ đề cập đến mối quan hệ giữa đối tượng, sự vật trong thế giới khách quan với một hình thức biểu đạt là phương tiện ngôn ngữ như đã phân tích ở trên Theo đó, sở chỉ (reference) được chúng tôi định nghĩa như

sau:

“Sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ mà nhờ nó, đối tượng/ sự vật trong thế giới khả hữu được người nghe/ đọc nhận diện thông qua một biểu thức ngôn ngữ (còn gọi là

biểu thức sở chỉ)”

1.1.1.3 Các phương thức sở chỉ

Theo Đỗ Hữu Châu, “Phương thức chiếu vật (sở chỉ) là cách thức mà con người

sử dụng để thực hiện hành vi chiếu vật Chúng cũng là những con đường mà người nghe tìm ra nghĩa chiếu vật (nghĩa sở chỉ) từ các biểu thức chiếu vật nghe (đọc) được” [12, tr.64]

Đỗ Hữu Châu đã chỉ ra 3 phương thức lớn để xác định nghĩa chiếu vật (nghĩa

sở chỉ), đó là 1) Dùng tên riêng, 2) Dùng biểu thức miêu tả và 3) Dùng chỉ xuất

a Phương thức dùng tên riêng

- Tên riêng là tên đặt cho từng cá thể sự vật Tên riêng có chức năng cơ bản là chỉ cá thể sự vật đúng với phạm trù của cá thể được gọi tên bằng tên riêng đó Chẳng hạn, tên riêng chỉ người có chức năng cơ bản là chỉ cá thể người trong phạm trù người, tên riêng của sông, núi có chức năng cơ bản là chỉ cá thể núi, sông trong phạm trù vật thể tự nhiên, v.v Chính vì thế, thông thường, trong những hoàn cảnh cụ thể, cứ dùng tên riêng là ta biết tên riêng đó sẽ ứng với người, vật hay địa danh nào Ví dụ, trong

một hoàn cảnh nhất định, khi ta nói: “Đà Nẵng thật giàu và đẹp” Hay: “Hương có mái tóc thật dài” là ta biết ngay Đà Nẵng là tỉnh nào và Hương là ai

- Tên riêng có thể trùng nhau Có thể nói, trùng tên gọi là hiện tượng rất phổ biến, đặc biệt là ở Việt Nam Việc trùng tên riêng sẽ dẫn đến việc mơ hồ về nghĩa sở chỉ và làm cho người đọc khó nhận diện được đối tượng được đề cập đến

Có hai trường hợp trùng tên riêng có thể xảy ra:

+ Các tên riêng trùng nhau nằm trong một phạm trù sự vật

VD: Thủy là tên của nhiều người Khi đó, để nhận diện hai đối tượng này, người ta

thường thêm tiểu danh vào sau tên riêng, kiểu như: Thủy cận, Thủy kều, v.v…

+ Các tên riêng trùng nhau không nằm trong một phạm trù sự vật

VD: Hương Giang có thể là tên của một cô gái, có thể là tên của một dòng sông,

có thể là tên của một khách sạn Để phân biệt 3 đối tượng này, người ta sẽ thêm danh

từ chung vào trước tên riêng, kiểu như: sông Hương Giang, khách sạn Hương Giang,

côHương Giang

Tóm lại, dùng tên riêng là một trong những phương thức sở chỉ

b Phương thức dùng biểu thức miêu tả

Không phải sự vật, đối tượng nào trong hiện thực khách quan cũng có tên riêng Nói cách khác, không phải sự vật, đối tượng nào cũng đặt được tên riêng cho nó Người

ta không thể đặt tên cho từng cái bút, cái cây, từng ngôi nhà bởi số lượng của chúng

trong hiện thực là vô số Song các sự vật, đối tượng này nếu được đưa vào phát ngôn (dưới hình thức tên chung), chúng phải được người nghe (đọc) xác định đó là sự vật, đối tượng cụ thể nào

Để người nghe (đọc) hiểu được nghĩa sở chỉ của những từ ngữ không phải là tên

riêng đó, ngoài ngữ cảnh cụ thể, người ta còn thường dùng yếu tố miêu tả đi kèm với

tên chung và nhờ yếu tố miêu tả này mà ta tách được sự vật - nghĩa sở chỉ (nghĩa chiếu

vật) ra khỏi các sự vật cùng loại

Chẳng hạn:

Đứng trước vài cái váy trong đó có một cái váy màu tím, A nói:

(9) “Cái váy đẹp quá!”

Trong trường hợp này, ta chưa xác định được nghĩa sở chỉ của váy vì chưa biết

A muốn chỉ cái váy cụ thể nào

Nhưng khi A nói:

(10) “Cái váy màu tím đẹp quá”

Ở đây, ta đã xác định được nghĩa sở chỉ của váy, bởi biểu thức (cái váy) màu tím

đã tách được một cái váy cụ thể ra khỏi số váy đứng trước mặt

Như vậy, dùng biểu thức miêu tả là “ghép các yếu tố phụ vào một tên chung, nhờ các yếu tố phụ mà tách được sự vật - nghĩa chiếu vật ra khỏi các sự vật khác cùng loại với chúng” [12, tr.67] Với cách quy chiếu này, biểu thức miêu tả sẽ tương đương với một tên riêng vì nó “đã thu hẹp phạm vi chiếu vật của tên chung đến cực tiểu: Nghĩa chiếu vật của một biểu thức miêu tả chỉ còn là một cá thể như nghĩa chiếu vật của tên riêng” [12, tr.67]

Biểu thức miêu tả được chia ra thành hai loại: biểu thức miêu tả xác định và biểu thức miêu tả không xác định

- Biểu thức miêu tả xác định

Ở các ngôn ngữ có mạo từ, biểu thức miêu tả xác định bao giờ cũng được

đánh dấu bằng những mạo từ xác định (như the trong tiếng Anh, le/ les trong tiếng

Pháp) Tiếng Việt do không có mạo từ cho nên biểu thức miêu tả thường được nhận diện qua các yếu tố miêu tả Theo đó, một biểu thức miêu tả xác định trong tiếng Việt thường có hình thức là danh từ chung + yếu tố miêu tả, trong đó danh từ chung đóng vai trò chỉ dẫn sở chỉ, “chỉ ra thế giới khả hữu - hệ quy chiếu tương thích với biểu thức đó” [13, tr.225], còn yếu tố miêu tả sẽ giúp cho việc “tách sự vật ra khỏi

sự vật đồng loại khác trong thế giới khả hữu được chỉ dẫn bởi danh từ chung” [13,

tr.225] Ví dụ:

(11) Người mặc áo tím là bạn của tôi

Người mặc áo tím trong ví dụ trên là một biểu thức miêu tả xác định Trong biểu thức này, danh từ chung người có tác dụng chỉ ra thế giới khả hữu - hệ quy chiếu của biểu thức, yếu tố miêu tả mặc áo tím có tác dụng tách đối tượng ra khỏi những đối

tượng khác đang cùng xuất hiện Do đó, trong một ngữ cảnh cụ thể, nghe phát ngôn trên, người nghe sẽ dễ dàng nhận diện được đối tượng mà người nói muốn quy chiếu đến là đối tượng nào

Cần phải nói thêm rằng, một biểu thức miêu tả được coi là xác định khi biểu thức đó có tính duy nhất trong thế giới khả hữu - hệ quy chiếu Chẳng hạn như để phát ngôn (11) thực hiện được chức năng quy chiếu hoàn hảo, chỉ một đối tượng được có

đặc điểm mặc áo tím Nếu trong bối cảnh, có hai đối tượng cùng có đặc điểm này, rõ

ràng biểu thức sẽ không giúp cho người nghe xác định được đối tượng mà biểu thức quy chiếu

- Biểu thức miêu tả không xác định:

Khi nghĩa sở chỉ của một biểu thức chưa được người nói và người nghe biết thì biểu thức đó sẽ là biểu thức miêu tả không xác định

Biểu thức miêu tả không xác định được đánh dấu bằng mạo từ a/ un trong tiếng Anh và une/ des trong tiếng Pháp Trong tiếng Việt, “biểu thức miêu tả không xác định

thường bắt đầu bằng một với danh từ có hoặc không có loại từ ở giữa” [13, tr.223] Theo

đó, một cái bút, một người đàn bà, một quyển sách sẽ được coi là những biểu thức miêu

tả không xác định

Do nghĩa sở chỉ của biểu thức miêu tả không xác định chưa được người nói và người nghe biết cho nên biểu thức này thường có vai trò dẫn nhập Thông qua biểu thức, sự vật/ đối tượng lần đầu tiên được đưa vào diễn ngôn Sau lần đầu tiên này, sự vật/đối tượng sẽ được biểu thị bằng các biểu thức miêu tả xác định

c Phương thức dùng chỉ xuất

Chỉ xuất là phương thức xác định nghĩa sở chỉ bằng ngôn ngữ dựa trên hành

động chỉ trỏ Ví dụ, ta có phát ngôn sau đây:

(12) Ngôi nhà này mới xây

Từ này trong ví dụ trên đã tách được Ngôi nhà ra khỏi một tập hợp các ngôi nhà

khác để ta có thể xác định được đó là ngôi nhà nào

Khác với các biểu thức miêu tả, các biểu thức chỉ xuất thực hiện hành vi sở chỉ thông qua chức năng định vị, có nghĩa là “chiếu vật (sở chỉ) thông qua việc xác định vị

trí của vật được nói tới, phân biệt nó với tất cả các vật khác theo quan hệ không gian, thời gian và các quan hệ khác” [12, tr.72-73]

Trong ví dụ (12), khi nói ngôi nhà này tức là người nói đã xác định vị trí của

ngôi nhà với cái mốc là địa điểm mà người nói phát ra câu nói đó

Trong ngôn ngữ, có ba phạm trù chỉ xuất truyền thống, đó là: phạm trù chỉ xuất nhân xưng, phạm trù chỉ xuất không gian và phạm trù chỉ xuất thời gian Ngoài ba phạm trù trên còn có phạm trù chỉ xuất diễn ngôn và phạm trù chỉ xuất xã hội Tuy

nhiên, chúng tôi chỉ trình bày ba phạm trù liên quan đến đối tượng tượng nghiên cứu

của luận văn, đó là: phạm trù chỉ xuất nhân xưng, phạm trù chỉ xuất không gian và phạm trù chỉ xuất thời gian

- Phạm trù chỉ xuất nhân xưng:

+ Chỉ xuất nhân xưng chính là việc định vị vai nói/ nghe trong giao tiếp Khi giao tiếp, người nói bao giờ cũng dùng những biểu thức sở chỉ để tự quy chiếu mình,

tự đưa mình và đưa người giao tiếp với mình vào diễn ngôn

+ Các ngôn ngữ khác cũng như tiếng Việt có hệ thống từ dùng để xưng hô theo các ngôi thứ nhất, thứ hai và thứ ba Chẳng hạn, trong tiếng Việt:

Ngôi thứ nhất có các từ như: tôi, tớ, tao, chúng tớ, chúng tao,…

Ngôi thứ hai có các từ như: mày, chúng mày,…

Ngôi thứ ba có các từ như: nó, chúng nó, ông ấy, bà ấy,…và các bán đại từ (theo quan điểm của tác giả Đỗ Hữu Châu trong [13, tr.306]) như: ông ấy, con ấy, ông ta, bà ta…

Ngoài các đại từ dùng để xưng hô, trong tiếng Việt còn dùng cả tên riêng, các danh từ thân tộc hay các từ chỉ chức nghiệp

• Dùng tên riêng để xưng hô:

(13) Hương ơi, mai Hà đến nhé!

Hà là tên riêng dùng để thay các đại từ xưng hô ngôi thứ nhất (tôi, tao, tớ…), còn Hương là tên riêng dùng để thay cho đại từ xưng hô ngôi thứ hai (mày, cậu…)

• Dùng danh từ thân tộc để xưng hô:

(14) Con đi học đây bố ạ

Con là danh từ thân tộc được dùng để chỉ ngôi thứ nhất Bố là danh từ thân tộc

được dùng để chỉ ngôi thứ hai

• Dùng danh từ chỉ các chức vụ hoặc nghề nghiệp để xưng hô Ví dụ:

(15) Cho tôi gặp hiệu trưởng được không ạ?

Hiệu trưởng là từ chỉ chức vụ được dùng để chỉ ngôi thứ ba

(16) Thưa cô giáo, tôi là phụ huynh của em Hương ạ

Cô giáolà danh từ nghề nghiệp được dùng để chỉ ngôi thứ hai

- Phạm trù chỉ xuất không gian:

“Chỉ xuất không gian là phương thức chiếu vật (sở chỉ) bằng cách định vị sự vật

- nghĩa chiếu vật (nghĩa sở chỉ) (sự vật được nói tới trong diễn ngôn) theo quan hệ không gian với sự vật mốc” [26, tr.310]

Một ví dụ của Đỗ Hữu Châu:

(17) Cuốn sách này rất thú vị

Trong biểu thức cuốn sách này, danh từ ở vị trí trung tâm (cuốn sách) biểu thị

sự vật được định vị; từ này định vị cuốn sách trong tương quan với người nói

- Phạm trù chỉ xuất thời gian:

“Chỉ xuất thời gian là phương thức chiếu vật (sở chỉ) thời gian bằng cách định

vị thời gian - nghĩa chiếu vật (nghĩa sở chỉ) theo quan hệ thời gian với một thời gian mốc (thời gian trung tâm chỉ xuất)” [13, tr.329]

Ví dụ:

(18) Người lúc nãy là bạn của tôi

Người lúc nãy là một biểu thức chỉ xuất thời gian và để xác định được nghĩa sở chỉ của biểu thức này, người nghe phải dựa vào mốc định vị thời gian là lúc nãy

Tóm lại, muốn hiểu được nghĩa của phát ngôn, phải nắm được nghĩa sở chỉ của

biểu thức sở chỉ trong phát ngôn đó Có ba phương thức sở chỉ, đó là dùng tên riêng, dùng biểu thức miêu tả và dùng chỉ xuất Dựa vào 3 phương thức này mà người

nghe/đọc xác định được nghĩa sở chỉ của các biểu thức

1.1.2 Khái quát về hiện tượng đồng sở chỉ

Trong thực tế giao tiếp cũng như trong tác phẩm văn chương, chúng ta thường thấy một đối tượng hay một tập hợp các đối tượng có giới hạn cụ thể có nhiều biểu thức

R.E.Asher trong [72, tr.769] cũng chỉ ra rằng: “Mối quan hê ̣ đồng sở chỉ có giữa

2 biểu thức nếu và chỉ nếu khi chúng biểu thị cùng một cá thể Chẳng ha ̣n, cái tên Mont

Blanc và the highest mountain in Europe (ngọn núi cao nhất châu Âu) là đồng sở chỉ”

và “Hai danh ngữ tiếng Anh A và B đều biểu thị một cá thể thì chúng sẽ có tính đồng

sở chỉ nếu và chỉ nếu A là B là đúng”

Ví dụ:

(21) Obama is the President of UnitedState (+)

(Obama là Tổng thống của nước Mỹ)

và:

(22) The President of United State is Obama (+)

(Tổng thống của nước Mỹ là Obama)

Khi đó, the President of United State và Obama là hai biểu thức có quan hệ đồng

sở chỉ

Như vậy, có thể hiểu một cách đơn giản: hiện tượng đồng sở chỉ là hiện tượng dùng những biểu thức ngôn ngữ khác nhau để chỉ một đối tượng hay một tập hợp các đối tượng có giới hạn cụ thể

Xin nói thêm, cơ sở để chúng tôi xác định các biểu thức đồng sở chỉ là việc xác định biểu thức sở chỉ gốc Theo chúng tôi, biểu thức sở chỉ gốc chính là tên riêng của các nhân vật Mỗi tên riêng đều ứng với một cá thể nhân vật ( nghĩa sở chỉ) Tất cả các biểu thức ngôn ngữ khác được dùng để chỉ cá thể nhân vật đó cùng với biểu thức tên riêng tạo nên các biểu thức đồng sở chỉ

Có thể khái quát hiện tượng đồng sở chỉ như sau:

1.2 N hững vấn đề lý thuyết liên quan đến sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ trong tiếng Việt

1.2.1 Hoạt động giao tiếp và các nhân tố giao tiếp

1.2.1.1 Khái niệm hoạt động giao tiếp

Theo Đỗ Việt Hùng, “Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ là sự tiếp xúc giữa con người (nhóm người), trong đó diễn ra sự trao đổi thông tin (hiểu rộng), đồng thời

thể hiện thái độ, cách đánh giá, cách ứng xử của các nhân vật giao tiếp đối với nội dung giao tiếp và giữa các nhân vật giao tiếp với nhau” [17, tr.480]

Như vậy, giao tiếp là một hoạt động xã hội Nó đòi hỏi phải có những nhân tố

tham gia như ngữ cảnh, ngôn ngữ và diễn ngôn

1.2.1.2 Các nhân tố giao tiếp

Một hoạt động giao tiếp được thực hiện dưới sự tham gia của các nhân tố chủ yếu như đã nói ở trên Luận văn này trình bày nhân tố quan trọng liên quan trực tiếp

đến đối tượng nghiên cứu của luận văn, đó là ngữ cảnh

a Khái niệm ngữ cảnh

“Ngữ cảnh (situtional context, context of situation; contexte de situation) là bối cảnh ngoài ngôn ngữ của một phát ngôn hay những thông tin ngoài ngôn ngữ góp phần tạo nên nghĩa (của phát ngôn)” [dẫn theo 13, tr.97]

b Các bộ phận của ngữ cảnh

- Nhân vật giao tiếp (còn gọi là đối ngôn)

Nhân vật giao tiếp được hiểu là những người tham gia vào hoạt động giao tiếp Đây là nhân tố không thể thiếu trong một hoạt động giao tiếp, tức là không có nhân vật giao tiếp thì không có hoạt động giao tiếp

Nói đến nhân vật giao tiếp là nói đến sự phân vai giao tiếp và mối quan hệ liên

cá nhân.

+ Vai giao tiếp

Trong một cuộc giao tiếp, các nhân vật giao tiếp có sự phân vai giữa người nói

và người nghe (còn gọi là vai nói và vai nghe)

Vai nói là vai phát ra phát ngôn/ diễn ngôn Còn vai nghe là vai tiếp nhận phát ngôn/ diễn ngôn do vai nói phát ra

Có nhiều vấn đề khi bàn về vai nói và vai nghe nhưng điều cần nói ở đây là vai nói, vai nghe sẽ chi phối việc lựa chọn từ ngữ xưng hô của các nhân vật giao tiếp sao cho phù hợp trong một cuộc giao tiếp

+ Mối quan hệ liên cá nhân giữa các nhân vật giao tiếp

Mối quan hệ liên cá nhân giữa các nhân vật giao tiếp được thể hiện ở vị thế xã hội, vị thế giao tiếp và quan hệ thân cận

• Vị thế xã hội của nhân vật giao tiếp:

Vị thế xã hội được hiểu là quan hệ trên/ dưới, cao/ thấp giữa các nhân vật giao tiếp Quan hệ trên/ dưới, cao/ thấp này thể hiện ở địa vị xã hội hay ở sự chia ngôi thứ trong gia đình, họ hàng…

• Vị thế giao tiếp:

Vị thế giao tiếp thể hiện ở quyền chủ động hay bị động của các nhân vật giao tiếp trong một cuộc hội thoại Người nào nắm quyền chủ động nêu đề tài diễn ngôn, điều hành việc nói năng của những người cùng giao tiếp với mình, người đó sẽ ở vị thế giao tiếp mạnh Ai ngược lại sẽ ở vị thế giao tiếp yếu

Cũng như vị thế xã hội, vị thế giao tiếp cũng chi phối các nhân vật giao tiếp lựa chọn từ ngữ, cách nói năng cho hợp lý

Tóm lại, vị thế xã hội, vị thế giao tiếp và mức độ thân cận là những mối quan

hệ liên cá nhân không chỉ chi phối quá trình giao tiếp mà còn chi phối cả nội dung và hình thức của diễn ngôn Đặc biệt, xưng hô chịu áp lực rất mạnh của quan hệ liên cá nhân Qua xưng hô mà ta xác định được vị thế và quan hệ thân cận của các nhân vật giao tiếp Chính bởi quan hệ liên cá nhân chi phối mạnh cách xưng hô nên việc sử dụng

từ xưng hô là một chiến lược thiết lập quan hệ liên cá nhân trong hội thoại

- Hiện thực ngoài diễn ngôn

Theo Đỗ Hữu Châu, “Loại trừ diễn ngôn, loại trừ các đối ngôn, tất cả những cái tạo thành môi trường cho một cuộc giao tiếp được gọi chung là hiện thực ngoài diễn ngôn” [13, tr.106]

Như vậy, hiện thực ngoài diễn ngôn gồm các hợp phần như: hoàn cảnh giao tiếp, hiện thực đề tài; hệ quy chiếu, thế giới khả hữu và ngữ huống Ở đây, chúng tôi xin đề cập đến hai hợp phần liên quan trực tiếp đến đối tượng nghiên cứu của đề tài, đó là

hoàn cảnh giao tiếp và hệ quy chiếu, thế giới khả hữu

+ Hoàn cảnh giao tiếp:

Có hoàn cảnh giao tiếp rộng và hoàn cảnh giao tiếp hẹp

Hoàn cảnh giao tiếp rộng (hay còn được gọi là tiền giả định bách khoa) bao gồm

“tổng thể các nhân tố chính trị, địa lý, kinh tế, văn hóa, lịch sử với các tư tưởng, các chuẩn mực về đạo đức, ứng xử, với các thiết chế các công trình, các tổ chức tương ứng, tạo nên cái gọi là môi trường xã hội - văn hóa - địa lý cho các cuộc giao tiếp” [13, tr.111]

Hoàn cảnh giao tiếp hẹp (còn gọi là thoại trường) là không gian, thời gian, điều kiện, v.v… cụ thể ở đó cuộc giao tiếp diễn ra

Về hoàn cảnh giao tiếp, xin xem thêm [13, tr.110-112] Điều cần nói ở đây là, cũng như các nhân tố giao tiếp khác, hoàn cảnh giao tiếp (bao gồm cả hoàn cảnh giao tiếp rộng, hoàn cảnh giao tiếp hẹp) chi phối mạnh đến cách thức sử dụng ngôn ngữ Nghĩa là, ở hoàn cảnh giao tiếp này, người ta phải nói năng, xử sự khác với hoàn cảnh giao tiếp khác

+ Hệ quy chiếu, thế giới khả hữu

Hệ quy chiếu của diễn ngôn là “cái mảng, cái phần của hoàn cảnh giao tiếp rộng

mà một hoặc một số bộ phận của nó được người nói lựa chọn làm đề tài diễn ngôn và người nghe đối chiếu với nó để giải thuyết nghĩa của diễn ngôn nhận được” [13, tr.115]

Một ví dụ được Đỗ Hữu Châu đưa ra làm ví dụ, đó là:

(35) Làn da tư duy và tìm cách biểu hiện

Khi cánh tay nói, khi cặp chân suy nghĩ, khi các ngón tay trò chuyện với nhau không cần mọi thứ trung gian [13, tr.115]

Những phát ngôn sẽ trở nên phi lý nếu như chúng ta căn cứ vào nội dung ngữ nghĩa mà từng phương tiện ngôn ngữ thể hiện Tuy nhiên, khi chúng ta biết hệ quy chiếu của những phát ngôn ấy là nghệ thuật vũ ba lê thì rõ ràng, nghĩa của chúng trở nên dễ hiểu, hấp dẫn

Như vậy, có thể nói vấn đề hệ quy chiếu là “địa bàn để thực hiện sự chiếu vật (sự sở chỉ - reference) - vấn đề đầu tiên của ngữ dụng học” [13, tr.117]

Liên quan tới vấn đề hệ quy chiếu là vấn đề thế giới khả hữu (possible world;

monde possible)

Thuật ngữ thế giới khả hữu được các nhà triết học sử dụng để chỉ các thế giới được lấy làm hệ quy chiếu cho các diễn ngôn Và “Thế giới khả hữu không phải là nơi chốn mà là một cách thức có thể tồn tại hay đã từng tồn tại của thế giới Có vô số thế giới khả hữu.” [dẫn theo 12, tr.21]

Như vậy, thế giới khả hữu không phải chỉ là thế giới thực tại Nó có thể là thế giới ảo mà con người đã tưởng tượng ra như thế giới truyện cổ tích, thế giới của khoa học viễn tưởng và thậm chí là thế giới của những người đã khuất

Tóm lại, vấn đề hoạt động giao tiếp và các nhân tố giao tiếp liên quan chặt chẽ đến việc sử dụng cũng như việc giải nghĩa các biểu thức sở chỉ và đồng sở chỉ trong tiếng Việt Về vấn đề này, xin sẽ trình bày cụ thể trong quá trình triển khai đề tài

1.2.2 Khái quát về đoản ngữ, danh ngữ trong tiếng Việt

b Các loại thành tố trong danh ngữ

Nguyễn Tài Cẩn trong [8] đã chỉ rõ, cấu thành nên danh ngữ có 2 loại thành tố: thành tố trung tâm (Trt) và thành tố phụ (P)

- Thành tố trung tâm của danh ngữ

Thành tố Trt của danh ngữ do danh từ đảm nhiệm, “chiếm vị trí nằm ngay giữa lòng đoản ngữ” [8, tr.203]

Thành tố Trt có thể xuất hiện ở hai dạng:

+ Dạng đơn:

Ví dụ: (39) gạch hoa, dép mới, nhà cũ…

+ Dạng ghép: Gồm Trt1 và Trt2 trong đó Trt1 có ý nghĩa chỉ đơn vị đo lường, đóng vai trò là trung tâm về mặt ngữ pháp, Trt2có ý nghĩa chỉ sự vật được đem ra tính toán đo lường, đóng vai trò là trung tâm về mặt ý nghĩa từ vựng

Ví dụ: (40) cuốn sách hay, con chim nhỏ…

Trt1 Trt2 Trt1 Trt2

- Thành tố phụ của danh ngữ

Thành tố P của DN gồm 2 bộ phận: bộ phận đứng ở vị trí trước Trt gọi là thành

tố phụ trước (Pht) và bộ phận đứng sau Trt gọi là thành tố phụ sau (Phs)

+ Thành tố phụ trước của danh ngữ

Về mặt số lượng cũng như ý nghĩa, thành tố Pht của danh ngữ có 3 loại định

tố (ĐT):

• ĐT cái, ví dụ: Cái cậu học sinh ấy

• ĐT chỉ số lượng, ví dụ: Mấy cái cậu học sinh ấy

• ĐT chỉ ý nghĩa toàn bộ, ví dụ: Tất cả mấy cái cậu học sinh ấy

Mỗi ĐT trên sẽ chiếm một vị trí cố định trong thành tố Pht Cụ thể:

Thành tố phụ trước

- 3 -2 -1 Tất cả mấy cái

Đương nhiên, 3 loại ĐT này không phải bao giờ cũng đồng thời xuất hiện Về điều này xin xem [8, tr.236]

+ Thành tố phụ sau của danh ngữ

Về mặt số lượng, không thể đưa ra được con số cụ thể về các ĐT của thành tố Phs Các ĐT này nhiều hay ít phụ thuộc vào mục đích người nói và sự hiểu biết của người nghe về sự vật được nêu ở DN Chẳng hạn:

(41) Cái áo kia (1 ĐT)

(42) Cái áo trắng kia (2 ĐT)

(43) Cái áo trắng đang treo trên móc kia (3 ĐT)

(44) Cái áo trắng (mà) cổ tròn đang treo trên móc kia (4 ĐT)

v.v…

Tuy nhiên, dù thành tố Phs có số lượng là bao nhiêu ĐT đi chăng nữa thì các

ĐT này luôn quy về 2 loại ý nghĩa khái quát: ý nghĩa đặc trưng của sự vật được nêu

trong DN (như trắng, cổ tròn, đang treo trên móc) và ý nghĩa chỉ định (như kia)

c Các dạng xuất hiện của danh ngữ

Danh ngữ có thể xuất hiện ở 2 dạng: dạng đầy đủ và dạng không đầy đủ

+ Chỉ có phần phụ trước và phần phụ sau

DN ngoài các dạng xuất hiện như đã nói ở trên còn có một dạng xuất hiện khác nhưng chưa được tác giả Nguyễn Tài Cẩn lý giải trong công trình nghiên cứu của mình,

đó là trường hợp: anh sinh viên, người đàn bà, cuốn sách, …Có thể nhận thấy đây là

những tổ hợp có cấu tạo gồm hai thành tố Trt (Trt1 và Trt2) như đã nói ở trên Vấn đề đặt ra ở đây là nếu coi chúng là DN thì những DN này thiếu thành tố phụ (điều kiện tiên quyết để một tổ hợp được xếp vào loại đoản ngữ)

Để tiện cho việc phân tích nguồn ngữ liệu nghiên cứu, ở đây chúng tôi vẫn xếp các tổ hợp trên vào loại DN xuất hiện ở dạng không đầy đủ và coi đây là những DN có kiểu cấu tạo đặc biệt (chỉ xuất hiện thành tố trung tâm và ẩn đi thành tố phụ)

Như vậy, xuất hiện ở dạng không đầy đủ, DN có thêm trường hợp thứ tư: chỉ xuất hiện Trt1 và Trt2.

Đối với hiện tượng đồng sở chỉ, việc nhận diện nó chưa được sự thống nhất giữa các nhà ngôn ngữ học:

Quan niệm của các tác giả nước ngoài:

Khi nói về sở chỉ, các nhà ngôn ngữ học đều thừa nhận: sở chỉ là một hành vi ngôn ngữ và sở chỉ thể hiện mối quan hệ giữa đối tượng, sự vật trong thế giới khách quan với một hình thức biểu đạt là phương tiện ngôn ngữ

Quan niệm của các tác giả Việt Nam:

Cũng bàn về vấn đề sở chỉ, ở Việt Nam, có hai nhà ngôn ngữ học không thể không nhắc tới, đó là Cao Xuân Hạo và Đỗ Hữu Châu

- Quan niệm của Cao Xuân Hạo:

Cần phải nói ngay rằng, Cao Xuân Hạo đã dùng thuật ngữ sở chỉ để chỉ cả hành động sở chỉ (reference) lẫn vật sở chỉ (referent) Trong công trình nghiên cứu của mình,

ông không đưa ra quan niệm cụ thể về sở chỉ như một hành động mà chỉ thể hiện quan niệm này qua cách định nghĩa về vật sở chỉ Chính vì vậy, những trích dẫn của ông về

sở chỉ phải được hiểu là vật sở chỉ (referent)

- Quan niệm của Đỗ Hữu Châu:

Đỗ Hữu Châu không dùng thuật ngữ sở chỉ để chỉ cả hành động sở chỉ

(reference) và vật sở chỉ (referent) như Cao Xuân Hạo mà dùng thuật ngữ chiếu vật và vật quy chiếu

Đỗ Hữu Châu đã có cùng quan điểm với các tác giả nước ngoài khi chỉ rõ: “Tự bản thân mình, từ ngữ không có chiếu vật Chỉ có con người mới thực hiện hành vi chiếu vật (sở chỉ) Bằng hành vi chiếu vật, người nói đưa sự vật hiện tượng mình định nói tới vào diễn ngôn của mình bằng các từ ngữ, bằng câu” [12, tr.61] Điều này có

nghĩa chỉ xác định được vật quy chiếu của từ ngữ khi chúng đi vào hoạt động

Như vậy, tương tự như cách hiểu về sở chỉ, cách hiểu về nghĩa sở chỉ (nghĩa

chiếu vật) của Đỗ Hữu Châu cũng đồng nhất với cách hiểu của Cao Xuân Hạo về khái niệm này

Để nghiên cứu vấn đề sở chỉ và hiện tượng đồng sở chỉ một cách toàn diện

và sâu sắc, chúng tôi cũng đã trình bày những vấn đề lý thuyết liên quan trực tiếp

đến đối tượng nghiên cứu, đó là: Giao tiếp và các nhân tố giao tiếp; khái quát về đoản ngữ và danh ngữ tiếng Việt Những vấn đề lý thuyết này là cơ sở cho việc

nghiên cứu các biểu thức sở chỉ và biểu thức đồng sở chỉ về phương diện hình thức

và ngữ nghĩa

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC BIỂU THỨC ĐỒNG SỞ CHỈ BIỂU THỊ NHÂN VẬT TRONG SỐ ĐỎ, VỠ ĐÊ VÀ GIÔNG TỐ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố được coi là bộ tam kiệt tiểu thuyết đồng sáng tác năm

1936 của Vũ Trọng Phụng Chương 2 sẽ dành cho việc tìm hiểu đặc điểm của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong bộ tam kiệt tiểu thuyết này ở hai phương diện: cấu trúc và ngữ nghĩa

2.1 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Số

đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

Theo tư liệu đã thống kê, có 81 nhân vật được xuất hiện trong ba tiểu thuyết Số

đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng 81 nhân vật này được quy chiếu bằng 2080 biểu thức khác nhau và 2080 biểu thức này có tần số xuất hiện là 14821 lần Điều này cho thấy, 81 nhân vật trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng đã được ông gọi bằng rất nhiều các cách gọi khác nhau và sự lặp lại của các cách gọi này cũng tương đối lớn

Có thể hình dung tổng số các nhân vật và tổng số các biểu thức đồng sở chỉ cũng như tần số xuất hiện của các biểu thức trong 3 tiểu thuyết Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của

Bảng 2.2 Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Số đỏ

Bảng 2.3: Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Vỡ đê

Bảng 2.4: Các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật trong Giông tố

2.1.1 Đặc điểm cấu trúc của các biểu thức đồng sở chỉ biểu thị nhân vật qua việc dùng tên riêng

2.1.1.1 Số lượng và tần số xuất hiện

Xuân, cụ cố Hồng, bà Phó Đoan… là những biểu thức sở chỉ được dùng theo

phương thức dùng tên riêng Theo tư liệu đã thống kê, trong số 81 nhân vật, có 56 nhân vật có tên riêng và 25 nhân vật không được quy chiếu bằng tên riêng 56 nhân vật này được quy chiếu bằng 308 biểu thức, với tần số xuất hiện là 4824 lần Có thể hình dung

về số lượng biểu thức tên riêng cũng như tần số xuất hiện của 308 biểu thức này thông qua bảng tổng kết dưới đây:

Bảng 2.5 Số lượng và tần số xuất hiện của biểu thức tên riêng

trong Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố

Nhìn vào bảng tổng kết trên, có thể nhận thấy Số đỏ có số lượng các nhân vật

được gọi bằng các biểu thức tên riêng nhiều nhất Lí do là vì tác phẩm này có số lượng nhân vật nhiều hơn hai tác phẩm kia Hơn nữa, đặc điểm tính cách của các nhân vật trong Số đỏ cũng tương đối phong phú nên các tên riêng để gọi những nhân vật trong

tác phẩm cũng đa dạng Điều này sẽ được chúng tôi phân tích cụ thể trong chương 3 của luận văn

Dưới đây là bảng tổng kết về các nhân vật được quy chiếu bằng biểu thức tên riêng trong 3 tác phẩm Số đỏ, Vỡ đê và Giông tố của Vũ Trọng Phụng

Bảng 2.6 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Số đỏ

Bảng 2.7 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Vỡ đê

Bảng 2.8 Biểu thức tên riêng trong tác phẩm Giông tố

14 Cung Văn 2 5

2.1.1.2 Cấu tạo của biểu thức tên riêng

Theo tư liệu đã thống kê, biểu thức tên riêng mà Vũ Trọng Phụng sử dụng có thể có cấu tạo là từ hoặc cụm từ

a Biểu thức tên riêng có cấu tạo là từ

Theo tư liệu đã thống kê, trong số 308 biểu thức tên riêng, có 33 biểu thức có

cấu tạo là từ, chiếm tỉ lệ 10,7% (33/308) Đây là các biểu thức hoặc là tên riêng, tên

riêng + tên đệm hay họ + tên đệm + tên riêng

Ví dụ:

(1) Cô Tuyết kính thờ nó vì Xuân được cụ bà kính thờ [NNL1, tr.78]

(2) Những câu nói như thế có một hiệu lực làm cho Văn Minh ở cấp tiến mà

muốn quay hẳn về bảo thủ [NNL1, tr.122]

(3) Người phó tổng mặt tái xám, run lẩy bẩy, để cho Kim Dung đứng sau lung

bố bịt mồm cả cười một cách rất đỗi ngây thơ [NNL3, tr.51]

(4) Bốn hôm trước, Tạ Đình Hách, trước khi ra đi vào lúc đêm khuya, có nói

với mấy người rằng sẽ không có mặt ở ấp độ một tuần lễ…[NNL2, tr.138]

Có thể nhận thấy các biểu thức Xuân, Văn Minh, Kim Dung, Tạ Đình Hách hoàn toàn là tên đặt cho cá thể sự vật mà không đi kèm với yếu tố nào khác Trong đó, Xuân

là tên riêng, Văn Minh, Kim Dung là tên đệm + tên riêng, Tạ Đình Hách là họ + tên đệm

+ tên riêng (Xin nói thêm, hiện nay có ý kiến cho rằng họ, tên đệm, tên riêng không phải

là một từ nhưng cũng có ý kiến gọi chung cả ba yếu tố là danh từ riêng, tức là từ Trong

lúc các ý kiến còn chưa ngã ngũ, chúng tôi tạm theo quan điểm thứ hai)

b Biểu thức tên riêng có cấu tạo là cụm từ

Tư liệu của chúng tôi cho thấy, có 275 biểu thức tên riêng có cấu tạo là cụm từ, chiếm tỉ lệ 89,3% (275/308) Đó là các trường hợp như:

(5) Khi đi ngang qua chợ Đồng Xuân, Long đã thoáng nom thấy ông đồ Uẩn

ngồi vắt vẻo trên chiếc xe nhà mà Tú Anh đã tậu cho Mịch [NNL2, tr.357]

(6) Bà nghị ạ, đây là ông khóa Hiền…[NNL3, tr.415]

(7) Thưa cậu, đây là giấy của bác Khoát, lúc ra đi có viết lại mấy chữ và bảo

con đưa cho cậu [NNL3, tr.113]