Khảo sát kiến thức về phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày tá tràng tại bệnh viện đa khoa tỉnh nam định năm 2021

Thực trạng kiến thức phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày - tá tràng đang điều trị tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định .... Thực trạng mức độ kiến thức c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Giảng viên hướng dẫn: Ths Đỗ Thu Tình

NAM ĐỊNH – 2021

bộ môn Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định Em xin cảm ơn đến các thầy giáo,

cô giáo Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định đã giảng dạy và giúp em hoàn thành

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô Đỗ Thu Tình, người đã trực tiếp hướng dẫn em làm khóa luận này Với sự nhiệt tình giảng dạy, theo dõi sát sao, chu đáo trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài, cô đã truyền đạt kinh nghiệm, động viên em hoàn thành khóa luận một cách tốt nhất

Cuối cùng, em xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đã quan tâm, động viên, khích lệ, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho em trong quãng thời gian học tập và thực hiện đề tài khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Phạm Thị Kim Anh

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài khóa luận:

“Khảo sát kiến thức về phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật

Em xin cam đoan đã thực hiện khóa luận này một cách trung thực và nghiêm túc Các số liệu sử dụng trong khóa luận được điều tra tại khoa Ngoại Tổng hợp Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định Trong quá trình học tập và làm đề tài khóa luận, các tài liệu tham khảo được sử dụng đã trích dẫn và chú thích rõ ràng

Nam Định, ngày 06 tháng 06 năm 2021

Sinh viên

Phạm Thị Kim Anh

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ vii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC TIỄN 3

1.1 Cơ sở lý luận 3

1.1.1 Giải phẫu học và sinh lý hệ tiêu hóa 3

1.1.2 Bệnh học viêm loét dạ dày – tá tràng 5

1.1.3 Điều trị loét dạ dày – tá tràng 9

1.1.4 Chăm sóc, phòng bệnh và phòng tái phát bệnh loét dạ dày – tá tràng 10

1.2 Cơ sở thực tiễn 13

1.2.1 Các nghiên cứu về bệnh loét dạ dày – tá tràng trên thế giới 13

1.2.2 Các nghiên cứu về bệnh viêm loét dạ dày – tá tràng tại Việt Nam 14

Chương 2: LIÊN HỆ THỰC TIỄN 16

2.1 Thực trạng kiến thức phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày - tá tràng đang điều trị tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định 16

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.1.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 16

2.1.3 Phương pháp nghiên cứu 16

2.1.4 Mẫu và phương pháp chọn mẫu 16

2.1.5 Phương pháp và công cụ thu thập số liệu 16

2.1.6 Xử lý và phân tích số liệu 18

2.1.7 Đạo đức của nghiên cứu 18

2.1.8 Kết quả nghiên cứu 19

2.2 Nguyên nhân các việc đã thực hiện được và chưa thực hiện được 29

2.2.1 Nguyên nhân của các việc đã thực hiện được 29

2.2.2 Nguyên nhân của các việc chưa thực hiện được 29

Chương 3: KHUYẾN NGHỊ VÀ CÁC GIẢI PHÁP 31

3.1 Đối với bệnh viện 31

3.2 Đối với nhân viên y tế 31

3.3 Đối với người bệnh, gia đình người bệnh 32

Chương 4: KẾT LUẬN 33

4.1 Thực trạng kiến thức phòng loét tái phát 33

4.2 Một số yếu tố liên quan đến kiến thức phòng loét tái phát 34 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phụ lục 1: DANH SÁCH NGƯỜI BỆNH

Phụ lục 2: PHIẾU ĐIỀU TRA

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu 19

Bảng 2.2 Nguời bệnh tiếp nhận thông tin tư vấn 21

Bảng 2.3 Nguồn thông tin chính người bệnh nhận được 21

Bảng 2.4 Kiến thức chế độ uống 23

Bảng 2.5 Kiến thức chế độ ăn 24

Bảng 2.6 Kiến thức về phòng lây nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori 24

Bảng 2.7 Kiến thức về chế độ nghỉ ngơi 25

Bảng 2.8 Kiến thức về chế độ lao động cần tránh 25

Bảng 2.9 Kiến thức về sử dụng thuốc 26

Bảng 2.10 Điểm trung bình kiến thức về phòng tái phát sau phẫu thuật 26

Bảng 2.11 Thực trạng mức độ kiến thức của người bệnh về phòng loét tái phát sau phẫu thuật thủng dạ dày - tá tràng 27

Bảng 2.12 Mối liên quan giữa kiến thức phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng dạ dày - tá tràng với giới tính, nơi cư trú, tiếp nhận thông tin giáo dục sức khỏe 27

Bảng 2.13 Mối liên quan giữa kiến thức phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng dạ dày - tá tràng với tuổi, nghề nghiệp, trình độ học vấn , tiền sử 28

DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ

Hình ảnh 1.1: Hình ảnh dạ dày bình thường 3

Hình ảnh 1.2: Hình ảnh loét dạ dày – tá tràng 5

Biểu đồ 2.1 Tiền sử bản thân 20

Biểu đồ 2.2 Kiến thức về giới hay mắc bệnh loét dạ dày - tá tràng 22

Biểu đồ 2.3 Kiến thức về độ tuổi hay mắc bệnh loét dạ dày - tá tràng 22

Biểu đồ 2.4 Kiến thức về đối tượng hay mắc bệnh loét dạ dày - tá tràng 23

Biểu đồ 2.5 Kiến thức về đường lây vi khuẩn Helicobacter pylori 24

Biểu đồ 2.6 Kiến thức về tái khám 25

ĐẶT VẤN ĐỀ

Loét dạ dày – tá tràng là một trong những chứng bệnh hay gặp nhất của đau

dạ dày Theo mô học thì bệnh viêm loét dạ dày – tá tràng được coi là hiện tượng hoại tử niêm mạc dạ dày với mức độ tổn thương và kích thích vết loét lớn hơn hoặc bằng 0.5cm [13] Bệnh loét dạ dày – tá tràng đã và đang là vấn đề thời sự trong nền

y học trên thế giới bởi tính phổ biến và những hậu quả mà nó gây ra Bệnh có đặc điểm mạn tính, thường hay tái phát, bệnh còn để lại những biến chứng và hậu quả nặng nề như: xuất huyết tiêu hóa, loét xuyên thấu vào cơ quan kế cận, thủng ổ loét, hẹp môn vị và có thể ung thư hóa [2], [5], [11] Trong đó, thủng ổ loét dạ dày tá tràng là một biến chứng thường gặp của bệnh loét dạ dày – tá tràng, chiếm từ 5 – 10% [11], [15], đứng hàng thứ ba trong cấp cứu bụng ngoại khoa, đứng thứ hai trong viêm phúc mạc thứ phát sau viêm ruột thừa [9]

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số người mắc bệnh loét dạ dày – tá tràng chiếm khoảng 5 – 10% dân số, chúng khiến 301.000 người chết trong năm 2013 Tỷ lệ mắc bệnh ở Anh và ở Úc là 5,2 – 9,9% Ở Mỹ, hàng năm có thêm khoảng 500.000 trường hợp mắc bệnh và 4 triệu trường hợp tái phát loét Các ổ loét thường xảy ra ở tá tràng nhiều hơn 5 lần, trong đó hơn 95% ở hành tá tràng hoặc môn vị [18], [21] Bệnh loét dạ dày – tá tràng ảnh hưởng đến 4 triệu người trên thế giới hàng năm, trong số 10 – 20% người bệnh gặp các biến chứng thì có 2 – 14% người bệnh gặp biến chứng thủng ổ loét dạ dày – tá tràng [21] Tỷ lệ người bệnh bị loét tái phát sau phẫu thuật khâu lỗ thủng dạ dày – tá tràng chiếm 42 – 70% [20] Theo khảo sát của Bộ Y tế Việt Nam, phần lớn các trường hợp thì loét sẽ tự lành sẹo sau 2 – 3 tháng nhưng tỉ lệ tái phát bệnh trong 2 năm đầu tương đối cao chiếm trên 50% các trường hợp [12] Theo Đỗ Đức Vân, trong thời gian 30 năm (1960 – 1990), tại bệnh viện Việt Đức có 2.480 trường hợp thủng loét dạ dày tá tràng [17], bình quân mỗi năm có trên 80 trường hợp thủng ổ loét dạ dày tá tràng Tại bệnh viện Nhân Dân Gia Định, Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 5/1996 đến tháng 5/1997 có 109 trường hợp thủng ổ loét dạ dày tá tràng [1] Có đến 20 – 65%

tỷ lệ người bệnh bị loét tái phát sau phẫu thuật và có 20 – 39% người bệnh phải phẫu thuật lại [2] Riêng tại Nam Định, số trường hợp thủng ổ loét dạ dày tá tràng khoảng trên dưới 100 trường hợp hàng năm

Lối sống và thói quen không lành mạnh, thất bại trong đối phó với các căng thẳng tinh thần đã được chứng minh làm tăng nguy cơ xuất hiện loét tái phát loét dạ dày – tá tràng Hạn chế sử dụng thuốc giảm đau hoặc sử dụng đúng cách các thuốc giảm đau chống viêm không steroid, đảm bảo vệ sinh môi trường, có chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thể thao thường xuyên, tránh căng thẳng thần kinh, ngủ nghỉ đúng giờ là rất cần thiết giúp phòng ngừa và hạn chế loét tái phát Người bệnh đóng vai trò rất quan trọng trong phòng tái phát bệnh [3], [4], [9] Trước đây đã có nhiều nghiên cứu về loét dạ dày – tá tràng nhưng phần lớn các đề tài tập trung vào nghiên cứu các phác đồ, thuốc điều trị ổ loét, kết quả phẫu thuật nội soi, … nhưng chưa có nhiều khảo sát về kiến thức phòng ngừa loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày – tá tràng

Xuất phát từ thực tế đó, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát kiến thức

về phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày – tá tràng tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định năm 2021” với hai mục tiêu sau:

1 Mô tả thực trạng kiến thức về phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày – tá tràng tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định năm 2021

2 Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức về phòng loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét tái phát của người bệnh sau phẫu thuật thủng ổ loét dạ dày – tá tràng tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định năm 2021

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Giải phẫu học và sinh lý hệ tiêu hóa

1.1.1.1 Giải phẫu dạ dày

Dạ dày là phần rộng nhất của đường tiêu hóa, một tạng rỗng, một đoạn ống tiêu hóa có thể phình ra to nhất so với các bộ phận khác trong hệ tiêu hóa, nối giữa thực quản ở phía trên và tá tràng ở phía dưới, nằm sát dưới vòm hoành trái, ở cung sườn và vùng thượng vị trái Dạ dày rất co dãn, có thể tích từ 2 lít đến 2,5 lít hoặc hơn nữa [6], [10]

Dạ dày có hình giống chữ J, có hai mặt trước và sau, phân cách nhau bởi hai

bờ cong bé và bờ cong lớn Các phần của dạ dày là phần tâm vị, đáy vị, thân vị, môn vị [11], [13]

Hình ảnh 1.1: Hình ảnh dạ dày bình thường 1.1.1.2 Giải phẫu tá tràng

Tá tràng là phần đầu tiên của tiểu tràng đi từ môn vị đến góc tá hỗng tràng, tá tràng nằm sát thành bụng sau, trước cột sống và các mạch máu trước cột sống Góc

tá tràng được treo vào thành bụng sau bởi một nếp phúc mạc có chứa các sợi cơ gọi

là cơ treo tá tràng hoặc dây chằng treo tá tràng (dây chằng Treitz), tá tràng có hình chữ C, nằm kế bên đầu tụy, dài khoảng 20 – 25 cm, nằm trên rốn, lòng ống của nó

là rộng nhất của toàn bộ ruột non Tá tràng không có mạc treo và ngược lại với dạ dày phần lớn được phúc mạc bọc ở phần trước Tá tràng là đoạn ống tiêu hóa quan trọng vì là nơi ống mật chủ và ống tụy đổ vào ruột non Tá tràng được chia thành bốn phần: phần trên, phần xuống, phần dưới (phần ngang) và phần lên Cũng như dạ

dày, thần kinh chi phối tá tràng thuộc hệ thống thần kinh giao cảm và phó giao cảm các sợi thần kinh phó giao cảm đi từ nhánh gan của thần kinh phế vị trước và thần kinh mạc treo Đám rối Meissner và Auerbach tận cùng trong thành tá tràng [13]

1.1.1.3 Sinh lý hệ tiêu hóa

Sinh lý bài tiết của dạ dày tá tràng:

- Bài tiết chất nhầy (mucus) tiết ra một lượng lớn chất nhầy để bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi tổn thương dưới tác dụng của acid và pepsin

- Tế bào thành bài tiết acid nằm trong tuyến acid, liền kề với các thành phần tế bào khác như tế bào ELC (Enterochromaffine-like), tế bào D có tầm quan trọng trong tiến trình bài tiết dạ dày Đây cũng là tế bào duy nhất bài tiết nội Tế bào thành còn có những thụ thể gắn kết với những chất có khả năng gây ức chế sản xuất acid (somatostain, prostaglandin, EGF: Epidermal Growth Factor)

- Các tế bào D trong các tế bào nội tiết giải phóng samatostatin ức chế sản xuất acid theo cơ chế trực tiếp đối với tế bào thành và gián tiếp bằng sự giảm giải phóng histamine từ tế bào ECL và gastrin từ tế bào D

- Pepsinogen sau khi được tổng hợp ở tế bào chính và tế bào tiết chế nhầy, phần lớn pepsinogen được tiết vào lòng dạ dày và chuyển thành pepsin hoạt động, chỉ một lượng nhỏ được lưu hành trong máu

- Yếu tố nội tại được bài tiết cùng vơi acid HCl (acid clohydric) tại tế bào thành và nó giúp cho sự hấp thu B12 ở hỗng tràng, trong trường hợp thiếu yếu tố nội tại như trong viêm dạ dày mạn type B tự miễn sẽ gây ra thiếu máu do thiếu yếu

tố nội tại nên không hấp thu được vitamin B12

- Cơ chế thần kinh: Đám rối thần kinh Meissner có các nhánh thần kinh phế vị

đi vào và nối với các tuyến dạ dày và các tế bào nội tiết ở niêm mạc hang vị bài tiết gastrin Khi bị kích thích, các tận cùng hậu hạch dây X giải phóng acetylcholine gắn với thụ thể ở các tế bào tuyến tăng bài tiết dịch vị acid clohydrid và pepsinogen Các tín hiệu kích thích xuất phát từ trong dạ dày do căng lên bởi thức ăn gọi là kích thích tiết cơ học sau khi ăn, hoặc những kích thích hóa học khi thức ăn vào miệng tiếp xúc với lưỡi và khi vào đến dạ dày, hoặc xuất phát từ hệ thần kinh trung ương Vùng dưới đồi, hệ viền đồi theo dây X đến dạ dày theo kích thích thị giác, khứu giác và phản xạ Parlov

- Cơ chế hormone: Các hormone tham gia vào cơ chế điều hòa bài tiết dịch vị bao gồm các hormone giải phóng từ niêm mạc dạ dày tá tràng (gastrin, histamine),

từ tủy thượng thận (andrenalin, norandrenalin) và từ vỏ thượng thận (glucocorticoide, mineralo corticoide) [13]

1.1.2 Bệnh học viêm loét dạ dày – tá tràng

1.1.2.1 Định nghĩa loét dạ dày – tá tràng

Bệnh viêm loét dạ dày – tá tràng (DD – TT) là một trong những chứng bệnh của đau dạ dày Khi dạ dày viêm loét sẽ xuất hiện các lớp niêm mạc dạ dày bị tổn thương do hiệu ứng ăn da của các acid và pepsin bên trong lòng dạ dày Theo mô học thì bệnh viêm loét DD – TT được coi là hiện tượng hoại tử niêm mạc dạ dày với mức độ tổn thương và kích thích vết loét lớn hơn hoặc bằng 0.5cm [13]

Hình ảnh 1.2: Hình ảnh loét dạ dày – tá tràng 1.1.2.2 Nguyên nhân và cơ chế sinh loét dạ dày – tá tràng

Bệnh loét DD – TT có nhiều nguyên nhân tác động như: nhiễm Helicobacter Pylori (HP), loét do tự miễn, loét do stress, do sử dụng các thuốc kích ứng và kích thích tiết pepsinogen và acid clohydrid dạ dày như thuốc lá, corticoids, theophylline, caffeine, đặc biệt là các thuốc kháng viêm non-steroid, hội chứng Zolinger-Ellison, điều trị hóa chất Mặc dù có nhiều nguyên nhân gây loét DD –

TT nhưng thực tế trên lâm sàng có 3 nguyên nhân chính: nhiễm Helicobacter Pylori, các thuốc kháng viêm non-steroid, căng thẳng kéo dài

- Loét do HP: là nguyên nhân chủ yếu gây loét DD – TT 90% trường hợp loét dạ dày và 95% trường hợp loét tá tràng có sự hiện diện của HP

- Các thuốc kháng viêm non-steroid: hiện là một trong những nhóm thuốc dùng hết sức phổ biến Người bệnh sử dụng các thuốc này có thể bị loét cấp tính và thường có nhiều ổ

- Loét do căng thẳng kéo dài: thường gặp ở người bệnh nằm cấp cứu như: bỏng, thở máy, suy gan… Những người bệnh này có tỉ lệ xuất huyết tiêu hóa dao động từ 10 – 20% và những biến chứng này làm tăng thêm bệnh chính và làm tăng thêm tỉ lệ tử vong [16]

Ngày nay người ta cho rằng bệnh loét DD – TT là do mất cân bằng giữa hai nhóm yếu tố: yếu tố gây loét và yếu tố bảo vệ

- Yếu tố gây loét:

+ Acid clohydric và pepsin dịch vị

+ Vai trò gây bệnh của HP

+ Thuốc chống viêm không steroid và steroid

+ Vai trò của thuốc lá, rượu

- Yếu tố bảo vệ:

+ Vai trò kháng acid của muối kiềm bicacbonat

+ Vai trò của chất nhày mucin để bảo vệ niêm mạc

+ Mạng lưới mao mạch của niêm mạc dạ dày

+ Sự toàn vẹn và tái tạo của tế bào biểu mô và bề mặt niêm mạc DD – TT

Sự phá vỡ cân bằng giữa 2 nhóm yếu tố xảy ra khi nhóm yếu tố gây loét tăng cường hoạt động mà không củng cố đúng mức hệ thống bảo vệ, ngược lại hệ thống bảo vệ suy kém nhưng yếu tố tấn công gây loét lại không giảm tương ứng

- Bên cạnh đó còn có một số yếu tố thúc đẩy loét tiến triển:

+ Căng thẳng về thần kinh, tâm lý, chấn thương về tình cảm, tinh thần

+ Rối loạn chức năng nội tiết

+ Rối loạn tính chất và nhịp điệu bữa ăn: ăn không đúng giờ, ăn nhiều vị cay chua, dùng các chất kích thích…

+ Những đặc điểm về thể trạng, di truyền trong đó có tăng số lượng tế bào mang tính chất gia đình

+ Ảnh hưởng của môi trường: độ ẩm, nhiệt độ, thay đổi thời tiết

+ Bệnh lý của một số cơ quan kèm theo: xơ gan, viên gan, u tụy…

1.1.2.3 Dịch tễ học loét dạ dày – tá tràng

- Bệnh loét DD – TT chiếm gần 10% dân số với tỷ lệ mắc bệnh là 3/100.000 người Tỷ lệ loét tá tràng so với dạ dày là 4/1 và khuynh hướng xảy ra ở người trẻ Loét tá tràng thường gặp theo tỷ lệ giới tính 3 nam/1 nữ Mỗi năm có từ 60.000 đến 80.000 bệnh loét tá tràng mới, trong khi đó loét dạ dày vào khoảng 200.000 – 400.000 người/năm [17]

- Ở các nước phương Tây, loét tá tràng có tần xuất gấp 4 lần so với loét dạ dày Ở Mỹ, hàng năm có khoảng 500.000 trường hợp bệnh mới và 4 triệu trường hợp tái phát loét Các ổ loét thường xảy ra ở tá tràng nhiều hơn 5 lần, trong đó hơn 95% ở hàng tá tràng hoặc môn vị [17] Loét tá tràng thường gặp ở người trẻ tuổi, thường gặp ở tuổi 30 – 55 Tần suất mắc bệnh của loét DD – TT ước tính 2 đến 3 phần ngàn dân số, là một bệnh mạn tính và tái diễn, ước tính 6 – 15 dân số thế giới mắc bệnh [7]

- Tỷ lệ mắc bệnh ở Anh và ở Úc là 5,2 – 9,9%, ở Mỹ là 5 – 10% Mỗi năm ở

Mỹ có gần 500.000 người mắc bệnh mới Ước tính 4.500 bệnh nhân ở Anh và 15.000 bệnh nhân ở Mỹ chết mỗi năm do biến chứng loét DD – TT [17]

- Ở miền Bắc Việt Nam 5,6% dân số có triệu chứng bệnh, tại khoa nội một số bệnh viện có từ 26 – 30% bệnh nhân vào viện vì bệnh loét DD – TT Theo điều tra dịch tễ của Bộ Y tế cho thấy loét DD – TT đứng hàng đầu các bệnh tiêu hoá [17]

1.1.2.4 Triệu chứng loét dạ dày – tá tràng

Thể điển hình:

Đau bụng vùng thượng vị là triệu chứng nổi trội với những đặc điểm:

- Đau âm ỉ, không đau dữ dội Đau có tính chất chu kì trong những ngày và trong năm thường đau vào mùa hoặc tháng nhất định, thí dụ: thường đau vào mùa rét hoặc nóng

- Đau theo liên quan đến bữa ăn, thí dụ đau khi đói thường gặp trong loét tá tràng, đau sau khi ăn thường gặp trong loét dạ dày

- Đau có thể lan ra sau lưng hoặc lên trên ngực

- Đau kéo dài trong vòng 1 – 3 tuần rồi tự nhiên hết đau Càng về sau tính chất chu kì càng mất dần đi, cường độ đau mạnh hơn, thời gian mỗi đợt đau kéo dài hơn

Các biểu hiện kèm theo:

- Có thể nôn hoặc buồn nôn, ợ hơi, ợ dịch chua, ăn kém, hoặc không dám ăn

vì sợ đau, gầy sút cân

- Đại tiện phân táo hoặc lỏng, thay đổi tính tình trở nên khó tính [8]

- Nội soi DD – TT bằng ống soi mềm: là thăm dò tốt nhất, nhìn thấy trực tiếp

ổ loét, đánh giá đúng kích thước, vị trí của ổ loét và các tổn thương khác kèm theo

- Tìm vi khuẩn Helicobacter pylori trong mảnh sinh thiết niêm mạc dạ dày qua nội soi Xét nghiệm dịch vị: độ acid thường tăng trong loét tá tràng [8]

1.1.2.5 Biến chứng loét dạ dày – tá tràng

Loét ăn sâu vào thành dạ dày hay tá tràng có thể gây thủng Đây là biến chứng đứng thứ nhì sau chảy máu (6%), đàn ông nhiều hơn phụ nữ Loét mặt trước hoặc bờ cong nhỏ thì thủng vào xoang phúc mạc lớn, loét mặt sau thì thủng vào cơ quan kế cận hoặc hậu cung mạc nối [16]

Thường là tụy, mạc nối nhỏ, đường mật, gan, mạc nối lớn, mạc treo đại

tràng, đại tràng ngang thường gặp là loét mặt sau hoặc loét bờ cong lớn Các loét này thường đau dữ dội ít đáp ứng với điều trị, loét xuyên vào tụy thường đau ra sau lưng hoặc biểu hiện viêm tụy cấp, loét thủng vào đường mật chụp đường mật hoặc siêu âm có hơi trong đường mật hoặc barite vào đường mật Nếu dò dạ dày đại tràng gây đi chảy phân sống và kém hấp thu, cần điều trị phẫu thuật [16]

Thường gặp nhất khi ổ loét nằm gần môn vị Gây ra do loét dạ dày hoặc tá tràng hoặc phản ứng co thắt môn vị trong loét dạ dày nằm gần môn vị, hẹp có thể do viêm phù nề môn vị [13]

e) Ung thư hóa

Tỉ lệ loét ung thư hóa thấp 5 – 10% và thời gian loét kéo dài trên 10 năm Hiện nay người ta thấy rằng viêm mạn hang vị nhất là thể teo, thường đưa đến ung thư hóa nhiều hơn 30%, còn loét tá tràng rất hiếm khi bị ung thư hóa [7]

1.1.3 Điều trị loét dạ dày – tá tràng

1.1.3.1 Điều trị nội khoa

- Chế độ ăn uống: tránh tiết axit dịch vị và điều chỉnh hoạt động hệ tiêu hóa Trong đợt sau, ăn lỏng (sữa, nước cháo) hoặc mềm (súp, cháo, bột) Ngoài đợt đau

ăn uống bình thường Không nên uống rượu, hút thuốc lá, uống cà phê, chè đặc, không ăn gia vị cay nóng, không ăn thức ăn hoặc đồ uống quá nóng hoặc quá lạnh

+ Thuốc kháng thụ thể H2: Cimetidin, Ranitidin, Famotidin ức chế rất mạnh

sự bài tiết axit trong dạ dày

+ Thuốc ức chế bơm proton: omeprazole

+ Thuốc băng se niêm mạc dạ dày: Gastripulgite, Sucrafat uống trước ăn + Kháng sinh diệt HP: Amoxicilin, Klion, Claritromycin…[8]

1.1.3.2 Điều trị ngoại khoa

Khi xảy ra các biến chứng như thủng dạ dày, hẹp môn vị, ung thư, loét xuyên thấu dính cơ quan kế cận… cần can thiệp phẫu thuật

1.1.4 Chăm sóc, phòng bệnh và phòng tái phát bệnh loét dạ dày – tá tràng

1.1.4.1 Chăm sóc người bệnh loét dạ dày – tá tràng

- Giảm đau cho bệnh nhân viêm loét DD – TT:

+ Cho bệnh nhân nghỉ ngơi khi đau nhiều, khi đỡ đau thì đi lại nhẹ nhàng + Có thể chườm ấm vùng thượng vị nếu chắc chắn không có dấu hiệu của xuất huyết tiêu hóa

+ Cho bệnh nhân dùng thuốc theo y lệnh

+ Khuyên bệnh nhân uống nhiều nước chín nếu không có chống chỉ định + Ăn nhẹ nếu đã được chẩn đoán là loét tá tràng

- Chế độ ăn uống nghỉ ngơi của bệnh nhân viêm loét DD – TT:

+ Nghỉ ngơi: cần chú ý cho người bệnh nghỉ ngơi về cả thể xác và tinh thần trong đợt đau cấp

- Chế độ ăn uống của bệnh nhân viêm loét DD – TT:

+ Sau khi bệnh nhân có trung tiện, nhu động ruột dần dần trở lại bình thường, bắt đầu cho bệnh nhân ăn chất lỏng như uống sữa, nước súp thịt, rau, uống nước trà đường… Ngày thứ 5 – 6 sau mổ cho bệnh nhân ăn súp nghiền (thịt rau), cho thêm vitamin loại B chia làm nhiều bữa trong ngày, không cho bệnh nhân ăn no mỗi lần Từ ngày thứ 9 đến ngày thứ 14 cho bệnh nhân ăn cháo hầm với thịt và rau,

ăn thêm hoa quả tươi chín để có thêm vitamin, có lợi cho sự tiêu hoá các chất Từ ngày thứ 15 cho bệnh nhân ăn cơm nát với các thức ăn nấu nhừ, ăn hoa quả tươi Khối lượng thức ăn trong ngày tuỳ theo cân nặng và nhu cầu của từng người bệnh, chia ra làm nhiều bữa, ví dụ mỗi ngày cho ăn 5 – 6 lần theo đúng giờ giấc quy định Bữa tối nên ăn nhẹ hoặc uống ít nước quả tươi hoặc ít nước đường Khi ăn cần phải nhai kỹ để bớt gánh nặng cho công việc của dạ dày hay của phần dạ dày còn lại sau khi mổ cắt hai phần ba dạ dày Các chế độ trên cần được thực hiện nghiêm chỉnh trong thời gian ít nhất là 6 tháng sau khi mổ [5]

+ Quan niệm trước đây chỉ toàn cho ăn sữa nay không còn phù hợp vì do khả năng trung hòa mạnh của nó sau đó gây tiết, mạnh hơn cả trà và cà phê Hơn nữa nó chứa kiềm – sữa (milk alkali syndrom) Thực tế minh chứng thức ăn ít quan trọng chỉ cần ăn đều tránh nhịn đói gây tăng tiết acid Ăn phụ ban đêm hoặc trước lúc đi ngủ gây tăng tiết acid, chậm lành sẹo và làm tăng tái phát

+ Kiêng rượu, cà phê, chè đặc, thuốc lá, các loại gia vị, thức ăn quá chua vì

sẽ kích thích niêm mạc dạ dày gây đau

+ Tạo không khí thư giãn, khuyến khích bệnh nhân ăn [13]

1.1.4.2 Phòng bệnh và phòng tái phát bệnh loét dạ dày – tá tràng

Loét DD – TT nếu không tuân thủ điều trị sẽ dẫn đến những biến chứng vô cùng nguy hiểm Vì vậy dựa vào cơ chế sinh bệnh, người bệnh nên thay đổi thói quen sinh hoạt, thói quen ăn uống, tránh các yếu tố có hại cho dạ dày để phòng bệnh

và cải thiện các triệu chứng, tránh các biến chứng nguy hiểm Dưới dây là một số lưu ý để phòng bệnh và phòng tái phát bệnh loét DD – TT:

- Tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ (đặc biệt là đối với viêm do vi khuẩn Helicobacter pylori)

- Thay đổi hành vi trong sinh hoạt: Loại bỏ các nguyên nhân gây ra bệnh trong quá trình điều trị Chế độ làm việc và yếu tố thần kinh tâm lý: Cần chú ý đến chỗ làm việc hợp lý, tránh công việc quá sức, căng thẳng thần kinh, stress tâm lý,

- Thay đổi thói quen ăn uống: Người bệnh nên tập thói quen ăn uống lành mạnh, ăn chậm, nhai kĩ, ăn uống đúng giờ, tránh bỏ bữa nhất là bữa sáng, không nên để quá đói hoặc ăn quá no, cần bổ sung vitamin A, D, K, B12, acid folic, canxi,

Fe, Zn, … trứng, sữa giúp trung hòa acid dạ dày tốt hơn Người bệnh cần tránh ăn những thức ăn và đồ uống gây hại cho niêm mạc dạ dày như: rượu, bia, các gia vị như hạt tiêu, ớt, đồ ăn chua, chát , Không sử dụng các chất kích thích như: thuốc

lá, thuốc lào,…

- Khuyên người bệnh uống nhiều nước trong ngày, không nên ăn các thức

ăn quá nóng, quá lạnh để tránh gây kích thích dạ dày

- Tăng cường các hoạt động vận động, tập thể dục, thể thao, giải trí nhẹ nhàng phù hợp với quỹ thời gian của mỗi người

- Hạn chế sử dụng các thuốc kháng sinh, kháng viêm, các thuốc giảm đau, khi cần dùng nên tham khảo ý kiến của bác sỹ để được sử dụng các thuốc ít ảnh hưởng đến niêm mạc dạ dày hoặc sử dụng thêm các thuốc hỗ trợ dạ dày

- Hướng dẫn người bệnh sau khi ra viện tiếp tục dùng thuốc đúng và đủ các thuốc điều trị củng cố theo đơn, không tự ý thôi thuốc hoặc lạm dụng thuốc

- Hướng dẫn người bệnh cách theo dõi và phát hiện sớm những biến chứng xảy ra:

+ Xuất huyết tiêu hóa: bênh nhân nôn ra máu, đại tiện phân đen, mạch nhanh, huyết áp tụt, khó thở, vật vã,…

+ Thủng ổ loét: bệnh nhân đau vùng thượng vị dữ dội, đau như dao đâm, khám bụng thấy cứng như gỗ, các biểu hiện về sốc xuất hiện Đây là một cấp cứu ngoại khoa cần được can thiệp phẫu thuật

+ Hẹp môn vị: bệnh nhân chán ăn, ăn không tiêu, buồn nôn, nôn ra thức ăn của bữa ăn trước hoặc ngày hôm trước, có mùi đặc biệt hoặc đã lên men

+ Ung thư hóa (chỉ gặp ở loét dạ dày đơn thuần): người bệnh đau nhiều, không có tính chất chu kì, kèm theo có nôn, thể trạng gầy sút nhiều

- Tái khám đúng hẹn, khi đi khám mang theo kết quả và sổ khám bệnh cũ

- Sử dụng bài thuốc dân gian: Phổ biến nhất là các cách chữa viêm loét dạ dày bằng mật ong kết hợp với nghệ vàng, nước ép bắp cải, … giúp làm giảm các triệu chứng của bệnh Các cách này khá đơn giản, dễ áp dụng và có thể giảm được triệu chứng bệnh nhanh chóng nhưng lại không phải là giải pháp điều trị tận gốc căn bệnh

- Sử dụng thực phẩm chức năng: Các thực phẩm chức năng có thể giúp cải thiện việc phòng chống vết loét lan rộng cũng như làm lành các tổn thương niêm mạc bị loét giúp phòng chống bệnh tái phát Điển hình hiện nay là những sản phẩm chứa Nano Curcumin chiết xuất từ củ nghệ tươi Một trong những sản phẩm hàng đầu về Nano Curcumin là CumarGold CumarGold có chứa Nano Curcumin được chuyển giao từ đề tài nghiên cứu của các nhà khoa học tại Viện Hàn lâm Khoa học

và Công nghệ Việt Nam sản xuất mang lại hiệu quả cao hơn hẳn so với tinh nghệ thường Uống bổ sung CumarGold hàng ngày giúp ức chế sự phát triển của vi khuẩn HP, bảo vệ niêm mạc dạ dày, lành nhanh những ổ loét, ngăn ngừa viêm loét

dạ dày tái phát

- Tâm lí liệu pháp: cần giải thích để bệnh nhân yên tâm và hợp tác trong điều trị Nếu bệnh nhân quá lo lắng có thể cho thêm an thần hoặc thuốc giải lo âu Thông thường là dùng nhóm benzodiazepine, tetrazepam, cholodazepat

- Người bệnh có chế độ nghỉ ngơi, làm việc phù hợp với bệnh, kiểm tra sức khỏe định kì để phát hiện sớm và điều trị kịp thời

6 điều cần ghi nhớ để phòng loét dạ dày – tá tràng tái phát

- Kị ăn uống không điều độ

Cần ăn uống đúng giờ giấc, tránh ăn quá no hoặc quá ít cho dạ dày không bao giờ quá tải, làm lượng dịch vị luôn trung hòa, giảm sự kích thích của dịch vị với chỗ loét

- Kị ăn đồ cay và uống rượu

Ớt và rượu kích thích mạnh tới chỗ loét và niêm mạc thành dạ dày, làm tăng nồng độ dịch vị

Nếu tinh thần quá căng thẳng hoặc mệt mỏi sẽ làm rối loạn chức năng tiêu hóa

- Nên ăn chuối tiêu

Chuối tiêu có tác dụng tốt trong điều trị bệnh loét dày [14]

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Các nghiên cứu về bệnh loét dạ dày – tá tràng trên thế giới

Loét DD – TT là một bệnh khá phổ biến trên thế giới, có thể chiếm tới 10% dân số Tần số mắc bệnh tiến triển theo thời gian và thay đổi tùy theo nước hoặc là theo khu vực Cuối thế kỉ 19 ở Châu Âu, loét dạ dày tá tràng thường gặp hơn và chủ yếu gặp ở phụ nữ Giữa thế kỉ 20, tần suất loét dà dày không thay đổi nhưng loét tá tràng có xu hướng tăng hiện nay tỉ lệ loét dạ dày/loét tá tràng là 2/1 và đa số gặp ở nam giới [17], [20]

Viêm loét dạ dày tá tràng do nhiễm Helicobacter pylori là một trong những bệnh nhiễm trùng thường gặp nhất ở người và khoảng phần nửa dân số thế giới mang loại vi khuẩn này trong người Ở các nước phát triển nới có vệ sinh phòng bệnh tốt có khoảng 20% người dưới 40 tuổi và 50% người trên 60 tuổi bị nhiễm HP

và cũng thường gặp ở thiếu niên và rất hiếm phát hiện ở trẻ em Ở các nước đang phát triển thì phần lớn người lớn 50 – 60% bị nhiễm HP và ước lượng có khoảng 10% trẻ em từ 2 – 8 tuổi bị nhiễm HP, tỷ lệ này gia tăng theo tuổi, trên 60 tuổi là 60% [13]

Theo nghiên cứu của Seo tại Hàn Quốc (2016) "Long-Term Recurrence

Rates of Peptic Ulcers without Helicobacter pylori US National Library of

xác suất tích lũy 5 năm của tái phát loét dạ dày tá tràng là 36,4% ở nhóm âm tính với HP và 43,8% ở nhóm không được điều trị triệt để với HP Tỉ lệ nam giới mắc bệnh chiếm 60% Trong nhóm âm tính với HP có 24,8% bệnh nhân trải qua 1 lần tái phát và 2,5% bệnh nhân trải qua hơn 2 lần tái phát Nghiên cứu chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến sự tái phát bệnh là người cao tuổi, nam giới, hút thuốc, uống rượu,

ma tuý và người mắc bệnh mạn tính đi kèm (tim mạch, mạch máu não, thận, gan, phổi); các loại thuốc được coi là yếu tố nguy cơ là Aspirin, thuốc kháng tiểu cầu, steroid, NSAIDs [20]

Theo nghiên cứu của Musyoka K (2013) “Factor associatiated with peptic

ulcers among adult patient attending St Michael digestive diseases and medical

độ học vấn tốt nghiệp đại học là 57,5%, tốt nghiệp trung học là 30%, tỉ lệ nam giới chiếm 62,5%, và thời gian điều trị kéo dài 7 – 14 ngày Nghiên cứu này cũng chỉ ra các yếu tố gây loét là vai trò của vi khuẩn HP, hút thuốc lá, uống rượu và sử dụng thuốc giảm đau NSAIDs Bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra yếu tố giúp nhanh lành vết loét và phòng tái phát loét là có chế độ ăn uống hợp lý, không sử dụng các chất kích thích, tập thể dục Nghiên cứu đề nghị xây dựng chương trình giáo dục sức khỏe cho người bệnh loét DD – TT trong bệnh viện để tạo ra và nâng cao nhận thức về các yếu tố liên quan đến dinh dưỡng và các biện pháp phòng ngừa tái phát bệnh [19]

1.2.2 Các nghiên cứu về bệnh viêm loét dạ dày – tá tràng tại Việt Nam

Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Lệ, Ngô Huy Hoàng (2019)“Thay đổi nhận

thức về phòng tái phát bệnh của người bệnh loét dạ dày – tá tràng sau can thiệp

tổng số 64 người bệnh tham gia nghiên cứu có 42 người bệnh là nam chiếm 65,5%,

có 50% người bệnh trên 60 tuổi và có 6,2% người bệnh dưới 20 tuổi Nghiên cứu cũng cho thấy người bệnh trong nghiên cứu có thời gian mắc bệnh khá lâu trên 5 năm chiếm 37,5% và đã từng điều trị bệnh từ trên 3 lần chiếm 48,4% Nghiên cứu cũng chỉ ra lối sống và những thói quen không lành mạnh, thất bại tròn đối phó với

các căng thẳng tinh thần làm tăng nguy cơ xuất hiện loét và gây tái phát loét Việc thay đổi lối sống và những thói quen hướng tới có lợi cho sức khoẻ giúp phòng tái phát bệnh là một quá trình lâu dài [4]

Theo nghiên cứu Nguyễn Thị Lệ Thuỷ (2017) “Đánh giá sự thay đổi nhận

quả tuổi trung bình của các đối tượng nghiên cứu là 58.68 ± 15.96, trong đó nhóm tuổi từ 60 trở lên có tỷ lệ cao nhất 52% Tỷ lệ mắc bệnh thủng DD – TT ở nam (86%) cao hơn so với tỷ lệ mắc bệnh ở nữ (14%), có 20% đối tượng nghiên cứu có tiền sử phẫu thuật khâu lỗ thủng DD – TT Nghiên cứu cũng cho thấy những thay đổi về nhận thức của người bệnh sau khi can thiệp: trước GDSK hầu hết NB (88%) không nhận thức được đối tượng hay gặp nhất loét DD – TT, sau GDSK NB không biết được đối tượng hay gặp nhất loét DD – TT chỉ còn 8%; trước GDSK NB nhận thức được trong chế độ ăn tránh ăn thức ăn quá cứng (64%), tránh ăn thức ăn quá chua (84%) và tránh ăn thức ăn quá cay (82%), sau GDSK hầu hết NB đã nhận thức được cần phải tránh ăn thức ăn quá cứng, chua, cay (100%),trước GDSK tỷ lệ NB nhận thức đúng là theo con đường tiêu hóa (6%), sau GDSK có đến 92% NB nhận thức đúng là theo con đường tiêu hóa Nghiên cứu đã đưa ra kiến nghị: đối với người bệnh trong thời gian nằm điều trị tại khoa cần được tuyên truyền để nâng cao nhận thức về chế độ ăn, uống, chế độ vệ sinh, lao động, nghỉ ngơi và sử dụng thuốc

để phòng loét DD – TT tái phát; đối với điều dưỡng phải nâng cao hiệu quả thông tin - giáo dục - truyền thông nhằm tạo sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức, trang bị kiến thức để người bệnh có thể chủ động phòng loét DD – TT tái phát [14]

Theo nghiên cứu của Đỗ Đức Vân (1995), "Kết quả điều trị phẫu thuật ổ loét tá

1990), tại bệnh viện Việt Đức có 2.480 trường hợp thủng ổ loét dạ dày tá tràng, bình quân mỗi năm có trên 80 trường hợp thủng ổ loét dạ dày tá tràng Nghiên cứu cũng cho thấy tỉ lệ loét dạ dày – tá tràng nam/ nữ là 15/1 trong những năm 1960 – 1990, đối tượng thủng ổ loét dạ dày từ 13 – 98 tuổi, thường xảy ra thủng với những bệnh nhân có nghề nghiệp liên quan đến công việc tay chân nặng nhọc Trên 2481 trường hợp loét có 26% thủng ổ loét non và 74% là xơ chai và được tiến hành phẫu thuật khâu lỗ thủng đơn thuần chiếm 67%, tiền sử đau do viêm loét dạ dày – tá tràng là 65% [17]