TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực
Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước
Cơ sở lý luận
2.1.1 Ngân sách nhà nước và hệ thống ngân sách nhà nước
2.1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước, quản lý ngân sách nhà nước a Ngân sách nhà nước
NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước (Luật Ngân sách Nhà nước, 2015)
Thu NSNN là việc Nhà nước sử dụng quyền lực của mình để huy động, tập trung một phần nguồn lực tài chính quốc gia để hình thành quỹ tiền tệ cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước
Chi ngân sách nhà nước là quá trı̀nh phân phối và sử du ̣ng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn toàn trả trực tiếp nhằm trang trải cho chi phı́ bô ̣ máy nhà nước và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hô ̣i của nhà nước b Quản lý ngân sách nhà nước
Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý bằng một hệ thống phương pháp nhằm thay đổi trạng thái của đối tượng quản lý, hướng đến mục tiêu cuối cùng mà chủ thể quản lý theo đuổi Quản lý là hoạt động có mục đích của chủ thể tuân theo những nguyên tắc nhất định và là quá trình thực hiện đồng thời hàng loạt các chức năng liên kết hữu cơ liên kết với nhau từ kế hoạch – tổ chức thực hiện – động viên phối hợp – điều chỉnh – kiểm tra
Quản lý nói chung được hiểu là sự tác động của chủ thể quản lý tác động đến đối tượng quản lý thông qua việc sử dụng công cụ và phương pháp thích hợp nhằm đạt được những mục tiêu đã định
Như vâ ̣y, quản lý NSNN là quá trình tác động của chủ thể quản lý NSNN thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của NSNN nhằm đạt được mục tiêu đã định.(Phạm Văn Thịnh, 2011)
Quản lý thu NSNN là quá trình nhà nước sử dụng hệ thống các công cụ chính sách, pháp luật để tiến hành quản lý thu thuế và các khoản thu ngoài thuế vào NSNN nhằm đảm bảo tính công bằng khuyến khích sản xuất kinh doanh phát triển Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính chất cưỡng bức, do đó đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ để bắt buộc chủ thể kinh tế phải tuân thủ thực hiện theo pháp luật
Quản lý chi NSNN là quá trı̀nh phân phối lại quỹ tiền tê ̣ tâ ̣p trung mô ̣t cách có hiê ̣u quả nhằm thực hiê ̣n chức năng của nhà nước trên cơ sở sử du ̣ng hê ̣ thống chính sách, pháp luâ ̣t
Quản lý ngân sách phải được thực hiện ở tất cả các khâu của chu trình ngân sách (từ lập dự toán – chấp hành ngân sách – quyết toán ngân sách); phải đảm bảo tính thống nhất trong thực hiện và quản lý thu, chi ngân sách trong hệ thống ngân sách các cấp; phải đảm bảo tính cân đối của ngân sách; quản lý rành mạch, công khai để mọi đối tượng biết trong suốt chu trình ngân sách và phải được áp dụng cho tất cả các cơ quan tham gia vào chu trình ngân sách (gồm cả cơ quan quản lý và các cơ quan, đối tượng thụ hưởng), tạo tiền đề cho mọi đối tượng có thể nhìn nhận được hiệu quả các chương trình hành động của chính quyền các cấp trên các cơ sở các chính sách tài chính quốc gia
2.1.1.2 Nguyên tắc cơ bản về quản lý ngân sách nhà nước
Theo quy định của Luật NSNN, quản lý ngân sách nói chung và ngân sách địa phương nói riêng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của quản lý NSNN Nội dung của nguyên tắc này là: Mọi khoản thu, chi của Nhà nước đều phải phản ánh đầy đủ, rõ ràng trong dự toán NSNN để cơ quan lập pháp thông qua mà không được phép bù trừ giữa các khoản thu, chi hay dành chuyên một khoản thu nào đó để trang trải cho một khoản chi nhất định; mọi khoản chi phải được vào sổ và quyết toán một cách rõ ràng Chỉ có kế hoạch ngân sách đầy đủ, trọn vẹn mới phản ánh đúng mục đích, chính sách và đảm bảo tính minh bạch của các khoản thu, chi
Nguyên tắc quản lý này nghiêm cấm các cấp, các tổ chức Nhà nước lập và sử dụng quỹ đen Điều này có ý nghĩa rằng mọi khoản thu chi của NSNN đều phải đưa vào kế hoạch ngân sách để Quốc hội, HĐND các cấp phê chuẩn, nếu không việc phê chuẩn ngân sách của Quốc hội sẽ không có cơ sở và căn cứ đầy đủ, không có giá trị
- Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN
Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN bắt nguồn từ yêu cầu tăng cường sức mạnh vật chất của Nhà nước Biểu hiện cụ thể sức mạnh vật chất của Nhà nước là thông qua các hoạt động thu, chi của NSNN Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN được thể hiện:
Mọi khoản thu, chi của NSNN phải tuân thủ theo những quy định của Luật NSNN, phải được đưa vào dự toán hàng năm và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt
Tất cả các khâu trong chu trình NSNN khi triển khai thực hiện phải đặt dưới sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực, ở trung ương là Quốc hội, ở địa phương là HĐND
Hoạt động NSNN đòi hỏi phải có sự thống nhất với các hoạt động kinh tế, hoạt động xã hội của quốc gia Hoạt động kinh tế, xã hội của quốc gia là nền tảng của hoạt động NSNN Hoạt động NSNN phục vụ cho hoạt động kinh tế, xã hội, đồng thời là hoạt động mang tính chất kiểm chứng đối với hoạt động kinh tế xã hội
- Nguyên tắc cân đối ngân sách
Cơ sở thực tiễn
2.2.1 Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước mô ̣t số đơn vi ̣ a Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định
Tại huyện Tuy Phước, khi được UBND huyện giao dự toán các cơ quan tham mưu xác định và quản lý nguồn thu là nhiệm vụ quan trọng giúp cho địa phương đảm bảo nguồn chi Thành lập Hội đồng đấu giá đất ở,xây dựng lực lượng ủy nhiệm thu thuế cho UBND xã, thực hiện công khai quy trình thu tại trụ sở UBND, đài truyền thanh về số hộ kinh doanh, mức thuế để dân biết tham gia giám sát bảo đảm đóng góp công bằng, động viên, nhắc nhở các hộ nộp thuế, coi đó là tiêu chuẩn thi đua ghi nhận khen thưởng danh hiệu đơn vị, thôn xóm và gia đình văn hóa Nhờ đó huyện Tuy Phước vượt thu hàng năm
Trong điều hành chi ngân sách, cấp ủy, chính quyền các cấp đã chỉ đạo sát sao, chặt chẽ và các cơ quan chuyên môn tăng cường hướng dẫn, kiểm tra, giám sát chi bám sát dự toán, bảo đảm cân đối tích cực Chi đầu tư phát triển được đảm bảo tiến độ thực hiện dự án; chi thường xuyên tiết kiệm, hiệu quả của huyện và cơ sở, đáp ứng chi đột xuất của huyện, cơ sở, tạo điều kiện cho các cấp hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao
Kho bạc huyện tích cực kết hợp với các ngành thuộc khối tài chính quản lý chặt chẽ NSNN, thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ quản lý, điều hành ngân sách trên địa bàn huyện Đưa công nghệ thông tin vào việc hạch toán kế toán quản lý thu-chi đáp ứng yêu cầu quản lý ngân sách (Huỳnh Thị Cẩm Liên, 2011) b Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Cô Tô, tỉnh Quảng Ninh
Dưới sự lãnh đạo của Huyện ủy, Hội đồng nhân dân và công tác điều hành của Uỷ ban nhân dân huyện 6 tháng đầu năm 2015, tuy gặp nhiều khó khăn, song kinh tế - xã hội, tài chính ngân sách toàn huyện cơ bản vẫn ổn định, tình hình thực hiện dự toán ngân sách 6 tháng đầu năm 2015 vẫn đạt kết quả cao:
- Thu ngân sách trên địa bàn thực hiện là 5.675 triệu đồng đạt 81,08% dự toán tỉnh giao và bằng 73,7% dự toán Hội đồng nhân dân huyện giao, so với cùng kỳ tăng 67% Thu từ bổ sung từ ngân sách tỉnh thực hiện 82.184 triệu đồng đạt 73,1% dự toán năm, so với cùng kỳ tăng 34,6% Thu chuyển nguồn ngân sách năm trước sang: 23.390 triệu
- Tổng chi ngân sách trên địa bàn huyện 6 tháng đầu năm 2015 thực hiện 66.619 triệu đồng đạt 56,27% dự toán năm, tăng so cùng kỳ 12,3%, trong đó: chi đầu tư phát triển: 27.483 triệu đồng, đạt 152,18% KH, chi thường xuyên thực hiện 38.848 triệu đồng, đạt 40,09% KH Mặc dù năm 2015 có nhiều yếu tố bất lợi tác động trực tiếp đến công tác thu, chi và điều hành ngân sách Song các ngành, các cấp đã chủ động tăng cường trong công tác phối hợp, tập trung chỉ đạo ngay từ những tháng đầu năm kế hoạch Quán triệt và tổ chức tốt các giải pháp chỉ đạo, điều hành kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán năm 2015
- Về thu ngân sách: Đạt được kết quả thu ngân sách địa phương như trên là do có sự chỉ đạo chặt chẽ cương quyết, kịp thời của cấp uỷ, chính quyền địa phương từ huyện tới xã trong công tác chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ thu NSNN Sự nỗ lực tham mưu thực hiện của các cơ quan, đơn vị đảm nhận nhiệm vụ thu như: Chi cục thuế, các đội quản lý thu tại các xã, thị trấn Công tác lập dự toán thu ngân sách đã được xác định cụ thể cho từng nguồn thu, từng sắc thuế phát sinh trên địa bàn, trên cơ sở tích cực chủ động khai thác tốt mọi nguồn thu nhằm tăng thu cho NSNN Chỉ tiêu thu được HĐND huyện khoá IV kỳ họp thứ 18 thảo luận ban hành Nghị quyết giao cho UBND huyện chỉ đạo thực hiện tăng thu tối thiểu 10% kế hoạch tỉnh giao Các ngành, các xã, thị trấn đã triển khai các giải pháp tăng thu ngân sách, chống thất thu, nợ đọng thuế Các xã, thị trấn phối hợp với cơ quan Thuế thu thuế đối với hoạt động chế biến sứa huy động kịp thời nguồn thu vào ngân sách nhà nước Các chỉ tiêu có số thu đạt và vượt dự toán như thuế GTGT đạt 122,57% kế hoạch tỉnh giao; thuế thu nhập cá nhân đạt 87% kế hoạch; tiền cho thuê đất đạt 189% kế hoạch; lệ phí trước bạ đạt 83,62% kế hoạch; thu khác ngân sách đạt 109,5% kế hoạch Các chỉ tiêu có số thu thấp đạt thấp như thuế thu nhập doanh nghiệp, phí và lệ phí, thu tiền sử dụng đất
- Về chi ngân sách: công tác điều hành và quản lý chi ngân sách 6 tháng đầu năm 2015 của các đơn vị, địa phương đã bám sát dự toán được giao, đáp ứng được các nhiệm vụ và kế hoạch đề ra Các nhiệm vụ chi ngân sách về cơ bản đều đạt dự toán, đã góp phần hoàn thành các chỉ tiêu kinh tế - xã hội của huyện Ngoài nhiệm vụ chi thường xuyên, huyện đã chủ động bố trí kinh phí thực hiện các nhiệm vụ đột xuất phát sinh như; đảm bảo an sinh - xã hội, phòng chống dịch bệnh, phòng chống bão lũ, tìm kiếm cứu nạn và những nhiệm vụ chính trị lớn của địa phương Chủ động cân đối nguồn lực để thanh toán nợ đọng các công trình XDCB trên địa bàn theo Chỉ thị của Chính phủ và Ủy ban nhân dân tỉnh Thường xuyên chỉ đạo các ngành chức năng tăng cường công tác giám sát, kiểm tra, kiểm soát chi trong quá trình chấp hành ngân sách, phát hiện và uốn nắn kịp thời, xử lý nghiêm những trường hợp chi sai, vượt chế độ và định mức quy định hiện hành Thực hiện nghiêm túc Chỉ thị của Chính phủ và của Tỉnh trong chỉ đạo, điều hành nhiệm vụ tài chính - ngân sách nhà nước năm 2015 (Báo cáo số 77/BC- UBND, Cô Tô 16/7/2015, tỉnh Quảng Ninh)
2.2.3 Bài học kinh nghiệm rút ra cho quản lý thu chi ngân sách nhà nước cấp huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang
- Một là: huyện cần tuân thủ và thực hiện quản lý NSNN theo luật và các văn bản hướng dẫn
- Hai là: Các huyện khác nhau có quá trình phát triển kinh tế - xã hội khác nhau nhưng đều phải coi trọng cải cách hành chính trong lĩnh vực quản lý ngân sách như cải cách chủ thể, cơ chế thu- chi cho phù hợp với tiến trình phát triển chung, cải tiến quy trình, thủ tục hành chính và tinh giản bộ máy quản lý thu, khai thác có hiệu quả nguồn thu ngân sách, huy động các nguồn lực trong dân và các tổ chức trong và ngoài nước cho đầu tư phát triển, hướng việc quản lý chi ngân sách cho kết quả đầu ra
- Ba là: Ngay từ chính quyền cấp huyện cũng cần coi trọng vai trò công tác phân tích, dự báo kinh tế phục vụ cho việc lập dự toán ngân sách, hoạch định chính sách kinh tế và các chính sách liên quan đến thu- chi ngân sách nhằm phát triển KT-XH một cách toàn diện và vững chắc; vì NSNN liên quan đến nhiều tổ chức, đối tượng, chịu sự tác động của nhiều nhân tố ảnh hưởng
- Bốn là: Mạnh dạn phân cấp quản lý NS cho các cấp chính quyền địa phương trên cơ sở thống nhất chính sách, chế độ theo quy định
- Năm là: Thực hiện các biện pháp quản lý chặt chẽ thu, chi ngân sách xuyên suốt chu trình quản lý NS ngay từ lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm tra, thanh tra số liệu báo cáo quyết toán ngân sách hàng năm
- Sáu là: Thực hiện nguyên tắc trung thực, mọi nghiệp vụ phát sinh đều được thể hiện chính xác, đầy đủ, đúng với nghiệp vụ kinh tế phát sinh Mọi khoản thu- chi đều được quản lý qua ngân sách, không có tình trạng để ngoài sổ sách
- Bảy là: Thực hiện nguyên tắc công khai, chính quyền các cấp đều phải công bố công khai ngân sách trên các phương tiện thông tin đại chúng
2.2.4 Các công trình nghiên cứu liên quan
- Luận văn Thạc sĩ quản lý Kinh tế “Quản lý ngân sách nhà nước huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An” của tác giả Nguyễn Thanh Minh năm, 2015 Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đi sâu nghiên cứu về thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Con Cuông, tỉnh nghệ An Trên cơ sở đó tác giả đã đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý ngân sách cấp huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An bao gồm: đổi mới phương thức lập và phê duyệt dự toán ngân sách nhà nước, hoàn thiện công tác chấp hành dự toán, hoàn thiện công tác quyết toán, hoàn thiện hệ thống kế toán nhà nước trên cơ sở hiện đại hóa công nghệ thông tin
- Luận văn Thạc sĩ kinh tế tại Trường Đại học kinh tế - ĐHQGHN về
“Quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương” của tác giả Nguyễn Văn Vạn(2014) Luân văn tập trung nghiên cứu hoạt động chi thường xuyên NSNN trên địa bàn huyện Kinh Môn, trong đó đã chỉ ra ba bất cập chính trong quản lý ngân sách của huyện Kinh Môn trong lập dự toán, phê duyệt và chấp hành dự toán NSNN Luận văn đã đề ra các giải pháp về phân cấp đổi mới việc lập và phân bổ dự toán