Luận văn Thạc sĩ Hồ Chí Minh: Giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Trên cơ sở hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục lối sống cho thanh niên, luận văn phân tích làm rõ nội dung và giải pháp chủ yếu nhằm góp phần nâng cao hiệu quả công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I. Mời các bạn tham khảo chi tiết nội dung luận văn này.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MÃ SỐ: 60.31.02.04

Người hướng dẫn: PGS.TS Bùi Đình Phong

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân,

được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Bùi Đình Phong

Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Đỗ Thị Hà

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 12

1.1 Một số khái niệm cơ bản 12

1.1.1 Khái niệm lối sống và giáo dục lối sống 12

1.1.2 Khái niệm nếp sống 16

1.1.3 Khái niệm lẽ sống 17

1.1.4 Khái niệm phong cách sống 18

1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên và giáo dục lối sống cho thanh niên 18

1.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên 18

1.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục lối sống cho thanh niên 25

1.2.3 Phương pháp giáo dục lối sống cho thanh niên 34

Tiểu kết chương 1 42

Chương 2 VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC GIÁO DỤC LỐI SỐNG CHO HỌC VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG CẢNH SÁT NHÂN DÂN I 43

2.1 Thực trạng và yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 43

2.1.1 Thực trạng lối sống và công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 43

2.1.2 Tình hình đất nước và ngành Công an đòi hỏi phải giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 66

2.2 Nội dung và giải pháp giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 71

2.2.1 Nội dung giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 71

2.2.2 Giải pháp giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I 80

2

2.2.3 Phát huy vai trò các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ nhà trường

trong công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học viên 84

Tiểu kết chương 2 92

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

LLCT, KHXH&NV Lý luận chính trị, khoa học xã hội và nhân văn

4

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà văn hóa kiệt xuất đồng thời cũng là nhà giáo dục vĩ đại của dân tộc Việt Nam Cuộc đời Người là tấm gương sáng cho thế hệ trẻ muôn đời sau noi theo Tư tưởng của người có vai trò, ý nghĩa và tác dụng to lớn đối với cách mạng Việt Nam Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

IX của Đảng khẳng định: “Đảng và nhân dân ta quyết tâm xây dựng nước Việt Nam theo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh” [10, tr.88]

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho thế hệ trẻ và để lại cho thanh niên Việt Nam những tình cảm quí báu và những lời dạy thiết thực đối với lớp con cháu Người

đã viết: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ

là mùa xuân của xã hội” Là một lãnh tụ có tầm nhìn xa, trông rộng, hơn ai hết Người thấu hiểu vai trò vô cùng quan trọng to lớn của lực lượng thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, trong công cuộc xây dựng và bảo vệ, kiến thiết nước nhà Để phát huy vai trò và sức mạnh của tuổi trẻ thì phải tiến hành giáo dục thanh niên một cách toàn diện và chu đáo Hiểu sâu sắc tầm quan trọng của vấn

đề này, trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hết sức quan tâm dìu dắt thế hệ trẻ

Đối với việc chăm lo đào tạo, giáo dục và bồi dưỡng thanh niên trong đó

có lớp thanh niên trí thức - những thanh niên, học viên đang được đào tạo từ các trường đại học, cao đẳng được Bác dành sự quan tâm đặc biệt Bác yêu cầu học viên: “Phải hiểu rõ học thế nào? Học cái gì? Học để làm gì?” Bác chỉ rõ: “Học tập nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học kỹ thuật và quân sự” và “Học

để phụng sự ai? Để phụng sự tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu nước mạnh, tức là để làm tròn nhiệm vụ người chủ của nước nhà” Từ đó có thể thấy, nhiệm vụ của thanh niên trí thức thời đại mới không chỉ là ra sức học tập

để làm chủ được tri thức, công nghệ mới, mà còn phải xác lập được cho mình lý tưởng cộng sản đúng đắn đây chính là vũ khí sắc bén trong đấu tranh chống lại

Công tác giáo dục lối sống cho học sinh viên hiện nay đã có nhiều tiến bộ,

Đa số họ có tinh thần yêu quê hương đất nước, tin tưởng, chấp hành đường lối, chủ trương, sự lãnh đạo của Đảng và pháp luật của nhà nước, xác định được mục tiêu sống, có lý tưởng phấn đấu ràng với động cơ học tập nghiêm túc; tích cực tham gia các hoạt động, các phong trào “xung kích, sáng tạo, tình nguyện vì cộng đồng…”, biết chia sẻ, hỗ trợ những người có hoàn cảnh khó khăn

Bên cạnh những biểu hiện tích cực vẫn còn một bộ phận không nhỏ học sinh sinh viên có ý thức phấn đấu chưa cao, thờ ơ với các vấn đề chính trị - xã hội, phai nhạt lý tưởng cách mạng, không xác định được mục tiêu, lí tưởng cuộc sống; có biểu hiện suy thoái về đạo đức lối sống, mắc tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật Một số học sinh sinh viên đề cao lối sống thực dụng, ích kỉ, thích hưởng thụ, đua đòi, xa hoa lãng phí, xem nhẹ giá trị tinh thần Không quan tâm đến cộng đồng, người xung quanh, ít tham gia các hoạt động tình nguyện, hoạt động xã hội và cộng đồng, người xung quanh, ít tham gia các hoạt động tình nguyện, hoạt động xã hội và cộng đồng, sống khép mình, đề cao chủ nghĩa cá nhân, xa rời tập thể, có một số học sinh sinh viên vi phạm pháp luật nghiêm trọng gây bức xúc trong nhân dân

Với vai trò là trường trọng điểm về đào tạo cán bộ chiến sĩ Công an, nhiệm vụ đặt ra đối với Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I là đào tạo, cung

6

cấp cho đất nước đội ngũ cán bộ chiến sĩ không chỉ giỏi về chuyên môn nghiệp

vụ mà còn phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, có phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống lành mạnh Để thực hiện được mục tiêu đó, vấn đề giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I vừa là đòi hỏi tất yếu khách quan vừa là nhiệm vụ quan trọng của trường trong giai đoạn hiện nay Trong xu thế chung của sinh viên cả nước, đa số học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I đều chấp hành tốt nội quy của trường, phấn đấu học tập không ngừng để trở thành những cán bộ có ích phụng sự cho tổ quốc cho nhân dân Tuy nhiên, bên cạnh đó còn một bộ phận không nhỏ có những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức như: xác định động cơ học tập không đúng, mục đích học tập không có sự cố gắng mà là nhằm chống đối với gia đình và thầy cô, chỉ muốn qua môn học không có ý thức phấn đấu, cá biệt còn một số sinh viên có hành động quay cóp trong thi cử, một số sinh viên còn vi phạm điều lệnh CAND, một số em còn thơ ơ với các vấn đề chính trị, các hoạt động xã hội, còn

mơ hồ về lý tưởng cách mạng, ham ăn chơi đua đòi, chạy theo lối sống thực dụng, buông thả, tiếp thu lối sống văn hóa phương Tây không có chọn lọc, quá coi trọng giá trị vật chất, xem nhẹ giá trị tinh thần, sùng bái đồng tiền

Đứng trước yêu cầu và đòi hỏi của sự nghiệp đổi mới toàn diện, đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, công cuộc hội nhập quốc tế, diễn biến của tình hình thế giới ngày một phức tạp, đã đặt

ra cho các thế hệ sinh viên nhất là học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân

I sẽ gánh vác những trọng trách to lớn nhưng vô cùng khó khăn phức tạp Vì vậy, việc giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I

là yêu cầu khách quan và cấp bách hơn bao giờ hết bởi đây là nội dung quan trọng hàng đầu trong việc rèn luyện nhân cách tuổi trẻ, là sự chuẩn bị quan trọng

để những cán bộ chiến sĩ công an trẻ bước vào đời

Với lý do trên, tác giả chọn đề tài: “Giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh”

làm luận văn tốt nghiệp cao học chuyên ngành Hồ Chí Minh học

7

1 Tình hình nghiên cứu có liên quan

Vấn đề giáo dục lối sống cho sinh viên được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu theo nhiều khía cạnh, cách tiếp cận khác nhau Điển hình là những công trình sau:

2.1 Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục cho thanh niên

+ “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội” do Huỳnh

Khái Vinh chủ biên đã cho thấy lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội là những yếu tố cơ bản trong đời sống xã hội của mỗi con người và mỗi nền văn hóa, gắn liền với các cơ sở kinh tế, chính trị, tư tưởng về mọi mặt đời sống vật chất, tinh thần của toàn xã hội Trong đó, đạo đức về cơ bản đóng vai trò là lẽ sống; còn lối sống là mà hạt nhân là các khuôn mẫu ứng xử và thể chế xã hội mang biểu trưng văn hóa điển hình và đóng vai trò định hình, định tính văn hóa

và con người Dưới sự tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội và xu hướng chuyển đổi lối sống đạo đức, chuẩn giá trị xã hội trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa Từ thực trạng lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới, tác giẩ đưa ra phương hướng, quan điểm và giải pháp xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới

+ “Giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin và Chủ nghĩa

xã hội khoa học” của GS.TS Hoàng Chí Bảo (NXB Chính trị Quốc gia, 2012)

Tác phẩm đã trình bày về phát triển xã hội của Mác - Ăngghen và Lênin, quan điểm của các nhà kinh điển về chế độ xã hội, quyền con người và quyền công dân, tuyên ngôn của Đảng Cộng Sản và sự chín muồi của chủ nghĩa Mác, giá trị bền vững và sức sống của Chủ nghĩa xã hội khoa học trong thời đại ngày nay

+ “Tìm hiểu ý nghĩa khoa học cách mạng, thực tiễn trong Sáu điều dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Công an nhân dân” do Nguyễn Quý, Lê

Xuân Trường, Nguyễn Hữu Lê (Hà Nội, Công an nhân dân, 1983) Tác phẩm phân tích, giải thích, minh họa nội dung sáu điều Bác dạy đối với Công an nhân dân Việt Nam, nêu nhiều gương hy sinh và truyền thống tốt đẹp của lực lượng Công an nhân dân

8

+ “Sáu điều dạy của Bác Hồ kính yêu đối với Công an nhân dân” (Hà

Bắc: Phòng tổ chức cán bộ và công tác chính trị, 1983) đã nghiên cứu, phân tích nội dung Sáu điều Bác dạy đối với Công an nhân dân Việt Nam

2.2 Các công trình nghiên cứu sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giáo dục lối sống cho sinh viên

+ Mạc Văn Trang: “Đặc điểm lối sống sinh viên hiện nay và những phương hướng, biện pháp giáo dục”, Đề tài cấp Bộ, mã số B94 -38 - 24, Bộ

Giáo dục và đào tạo, Viện nghiên cứu phát triển giáo dục năm 1995 Công trình này đã xác định khái niệm lối sống sinh viên và nêu ra một hệ thống những đặc điểm chủ yếu của lối sống sinh viên được biểu hiện qua định hướng giá trị, trong các hoạt động cụ thể, trong hành vi giao tiếp và ứng xử của cá nhân Đặc biệt, tác giả đã tiến hành điều tra, khảo sát, thống kê số liệu để phân tích các biểu hiện tích cực và tiêu cực trong lối sống của sinh viên Từ đó, đưa ra phương hướng và những giải pháp nhằm giáo dục lối sống cho sinh viên Có thể thấy tác giả đã tránh chỉ trình bày lý luận về lối sống sinh viên mà tiếp cận lối sống sinh viên bằng những phương pháp nghiên cứu cụ thể, mô tả các biểu hiện cụ thể của lối

sống sinh viên trong cuộc sống hiện thực của họ

+ Phạm Tấn Xuân Tước: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức, lối sống cho thanh niên và vận dụng vào việc giáo dục sinh viên các trường đại học ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay”, Luận văn Thạc sĩ Hồ Chí Minh học,

2006, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Luận văn đã nêu ra tư tưởng

Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng, lối sống mới cho thanh niên, thưc trạng và nội dung, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho sinh viên trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh

+ Giáp Văn Thông: “Vấn đề nâng cao đạo đức cách mạng cho cán bộ, chiến sĩ Công an trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ triết học, Học viện Chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh, 2004 Đề tài đã nêu ra tầm quan trọng và yêu cầu của việc nâng cao đạo đức cách mạng cho cán bộ, chiến sĩ Công an ở Việt Nam hiện nay Từ

đó nêu ra thực trạng, đề xuất và giải pháp

9

+ Nguyễn Thị Thanh Hà: “Giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Triết học, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2014

Luận án đã nêu ra tầm quan trọng của việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên hiện nay, những vấn đề tác động đến công tác xây dựng lối sống cho sinh viên Thực trạng, phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống dân tộc đối với việc xây dưng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Những tài liệu trên đã đề cập rất nhiều đến vấn đề giáo dục đạo đức lối sống nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu, giải quyết vấn đề giáo dục lối sống cho học viên Cảnh sát nhân dân nói chung và trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân nói riêng Vì vậy, đề tài không trùng lặp với các công trình trước đó Những tài liệu trên là nguồn tư liệu quý để tác giả tham khảo và kế thừa, làm định hướng cho luận văn của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Trên cơ sở hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục lối sống cho thanh niên, luận văn phân tích làm rõ nội dung và giải pháp chủ yếu nhằm góp phần nâng cao hiệu quả công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

10

+ Sự vận dụng Tư tưởng Hồ Chí Minh vào công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I

4.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục lối sống cho thanh niên

+ Lối sống và công tác giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng cảnh sát nhân dân I hiện nay

+ Thời gian khảo sát: từ năm 2010 đến năm 2015

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách giáo dục pháp luật của Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các văn bản quy định của Bộ giáo dục và đào tạo, Bộ Công an có liên quan đến giáo dục lý luận chính trị, lối sống trong các trường Đại học, Cao đẳng và trong các trường Công an nhân dân

5.2 Phương pháp nghiên cứu

+ Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã sử dụng các phương pháp cụ thể sau:

Phân tích - tổng hợp: Sử dụng phương pháp này nhằm phân tích làm rõ các nguồn tài liệu, số liệu về đội ngũ cán bộ, giảng viên và học viên Đưa ra các kết luận về công tác giáo dục lối sống cho học viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Thống kê - so sánh: Thu thập các số liệu về đội ngũ cán bộ, giảng viên và học viên để phân tích, đánh giá thực trạng đạo đức, lối sống học viên và công tác giáo dục lối sống cho học viên trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I tạo cơ sở cho việc so sánh, đánh giá khoa học

Phương pháp điều tra xã hội học: xây dựng bảng hỏi tạo điều kiện cho học viên thể hiện được quan điểm của mình về các vấn đề liên quan đến lối sống

và công tác giáo dục lối sống Thông qua đó, xử lý các số liệu để nhận được các thông tin cần thiết phục vụ yêu cầu của đề tài nghiên cứu

11

Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Phỏng vấn, trưng cầu ý kiến của các chuyên gia để đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I

+ Đề tài cũng tiến hành kế thừa những giá trị, những thành tựu của một số công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài

6 Đóng góp của luận văn

+ Hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục lối sống cho thanh niên + Đề xuất một số nội dung, giải pháp giáo dục lối sống cho học viên Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I

+ Luận văn cung cấp thêm những luận cứ khoa học giúp cho Đoàn trường, Hội học viên, Phòng Quản lý học viên trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện các chương trình hành động của mình

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm 2 chương 4 tiết

12

Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC LỐI SỐNG

CHO THANH NIÊN - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm lối sống và giáo dục lối sống

Lối sống là khái niệm vẫn đang còn nhiều ý kiến tranh luận khác nhau Từ lâu, khái niệm này đã được các nhà triết học, văn hóa, xã hội học đề cập từ lối sống được dịch từ “mode de vie” trong tiếng Pháp, “Lebensweise” trong tiếng Đức, “Obraz zhizni” trong tiếng Nga, và “Mode of life” trong tiếng Anh Vào những năm 60-80 của thế kỷ XX ở liên Xô cũ và các nước Đông Âu có hơn 50 định nghĩa về lối sống, nhưng đến nay vẫn chưa thể nêu lên một định nghĩa tương đối thống nhất về nội dung và ý nghĩa của nó

Giải thích phạm trù lối sống, học thuyết Mác đi từ phương thức hoạt động sản xuất của con người Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng: “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ” [33, tr.30]

Như vậy, Mác đã khẳng định, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại của

cá nhân và phương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con người,

là phương thức sinh sống của con người, là mặt cơ bản của lối sống Theo Mác, lối sống chính là phương thức là dạng hoạt động của con người, nó chịu sự quyết định của phương thức sản xuất Tuy chịu sự quyết định của phương thức sản xuất, nhưng lối sống không phải là sản phẩm thụ động của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và những điều kiện sống khác Bởi lẽ, phạm vi của lối sống rộng hơn phương thức sản xuất Ngoài những hoạt động vật chất của con người còn có các hoạt động chính trị, xã hội, nghệ thuật…Phạm vi của lối sống tương ứng với hình thái kinh tế- xã hội Tuy nhiên hai khái niệm ấy không đồng nhất với nhau Hình thái kinh tế- xã hội gắn liền với hoạt động sản xuất vật chất

13

của con người, đó là một tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người Ngược lại, lối sống phản ánh hoạt động chủ thể bao gồm: nhận thức, tình cảm, động cơ, hành vi, ứng xử, thể chế xã hội…và cả những mối liên hệ giữa chúng

Ở Việt Nam, “lối sống” là một danh từ ghép Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh học của con người và xã hội Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Lối sống là toàn bộ những hình thức hoạt động sống của con người trong một xã hội nhất định được xem xét thống nhất với các điều kiện kinh tế xã hội nhất định”[61, tr.742]

Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác- lênin và những giá trị truyền thống dân tộc về lối sống Hồ Chí Minh xem lối sống là hình thức biểu hiện của văn hóa - văn hóa đời sống Người quan niệm văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội và bộ mặt đó được thể hiện trong cuộc sống hàng ngày của mỗi người Điều này được Người chỉ ra khi nói về nội dung của đời sống mới, cũng như cách thức xây dựng đời sống mới ở một nước Việt Nam độc lập

Theo Hồ Chí Minh, lối sống bộc lộ thông qua các hoạt động của con người trong cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc Lối sống vừa

có các giá trị của văn minh nhân loại vừa có các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Bên cạnh các giá trị vĩnh cửu, lối sống cũng chứa đựng các giá trị phù hợp với điều kiện lịch sử của từng thời kỳ nhất định; có các khía cạnh tiến bộ và

cả những khía cạnh tiêu cực Có thể nói, lối sống bộc lộ nhân cách của con người trong một điều kiện hoàn cảnh cụ thể nhất định Con người phản ánh qua lối sống phần nào diện mạo văn hóa thời đại thông qua năng lực trí tuệ, quan hệ ứng xử và khả năng đồng hóa thẩm mỹ hiện thực của mình trong nhiều phương diện khác nhau

Với Hồ Chí Minh, lối sống bao gồm lối sống riêng của từng cá nhân và lối sống chung của từng nhóm người, rộng hơn là toàn xã hội

Lối sống cá nhân là toàn bộ những hoạt động sống của cá nhân trong một

xã hội nhất định, đồng thời là sự phản ánh kết quả nhận thức của cá nhân về các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội.Vì thế, lối sống cá nhân luôn mang đậm dấu ấn cá nhân và có tính phong phú đa dạng Mặt khác được hình thành từ

14

một điều kiện kinh tế xã hội nhất định nên lối sống của các cá nhân lại có những điểm chung tương đồng tạo nên lối sống chung của toàn xã hội Chúng không có

sự tách rời biệt lập mà trái lại luôn thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau

Hồ Chí Minh quan niệm xã hội là do nhiều cá nhân hợp lại mà thành, chính vì thế, lối sống cá nhân tích cực thì góp phần tạo nên lối sống tiến bộ của

xã hội Lối sống văn minh, cao đẹp của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành mẫu mực cho toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta học tập và noi theo Ngược lại, lối sống xã hội có tác dụng định hướng cho lối sống cá nhân, giúp mỗi cá nhân điều chỉnh lối sống của bản thân

Khái niệm “lối sống” được đảng ta đề cập lần đầu tiên trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng Các đại hội sau đó Đảng ta đều đề cập vấn đề lối sống Hiện nay, vấn đề lối sống đã được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ta quan tâm nhiều hơn và nghiên cứu sâu hơn

Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin vê lối sống, Giáo sư Vũ Khiêu trong tác phẩm “Văn hóa Việt Nam, xã hội và con người” đã quan niệm lối sống theo nghĩa rất rộng: “ Lối sống là phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động của các dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa”[24, tr.514]

Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Huy khẳng định, “Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống điển hình của con người trong điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định”[13, tr.353]

Ở góc độ xem xét tổng hòa các mặt cơ bản, khắc họa những đặc điểm cá nhân, tập thể, giai cấp và cộng đồng, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên cho rằng: “Lối sống là tổ hợp toàn bộ các mô hình, cách thức và phong thái sống của con người thể hiện trong mọi phương thức cũng như lĩnh vực hoạt động, từ sản xuất, tiêu dùng, sinh hoạt đến thái độ hành vi, cách tư duy, lối ứng xử giữa con người với con người, giữa chủ thể với đối tượng, giữa điều kiện với phương tiện

và mục đích sống”[19, tr.29]

15

Như vậy, trên cơ sở những quan điểm mà các tác giả đưa ra khi định nghĩa về lối sống, chúng ta có thể nhận thấy có những điểm tương đồng khi cho rằng: lối sống là sự khái quát hay tổng hòa toàn bộ hoạt động sống của con người trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định và biểu hiện trên mọi lĩnh vực của đời sống từ lao động, trong sinh hoạt vật chất đến tinh thần, trong quan hệ giữa người và người

Từ đó chúng ta có thể đưa ra một số đặc điểm cơ bản của lối sống:

Thứ nhất, nói đến lối sống là nói đến tổng hòa các hoạt động sống ổn định của con người gắn liền với dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội và các cá nhân trong cộng đồng

Thứ hai, lối sống chịu sự quy định của phương thức sản xuất và các điều kiện sống của con người

Thứ ba, đặc trưng bản chất của lối sống trong toàn bộ hoạt động sống là hoạt động lao động sản xuất, bởi nó là hoạt động có tính chất nền tảng, có tính người trong việc sáng tạo các giá trị vật chất cũng như giá trị tinh thần

Thứ tư, tổng hòa các khuôn mẫu ững xử, các thể chế xã hội được vận hành theo một bảng giá trị xã hội nào đó trong những điều kiện kinh tế- xã hội nhất định, đó chính là nội dung và phạm vi của lối sống

Thứ năm, lối sống nói chung mang tính văn hóa, bởi vì trong các hành động xã hội, thể chế xã hội, khuôn mẫu ứng xử…trong lối sống đều mang ý nghĩa văn hóa, hướng tới cái đúng, cái tốt và cái đẹp

Như vậy có thể nói lối sống là toàn bộ những hoạt động của con người được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao động, sản xuất, và hoạt động giao tiếp hàng ngày, trong một chế độ xã hội nhất định

Từ khái niệm trên về lối sống, có thể hiểu giáo dục lối sống là quá trình trang bị những kiến thức và kỹ năng cần thiết cho chủ thể được giáo dục để những hoạt động của họ biểu hiện trong các lĩnh vực của đời sống phù hợp với những chuẩn mực chung trong một chế độ xã hội nhất định

Lối sống là một hệ thống những hành vi của con người, trong lao động cũng như trong quan hệ xã hội khác Những hành vi được lặp đi lặp lại nhiều lần thành một quy định, nền nếp, thói quen, phong tục, tập quán, lễ nghi…được gọi

là nếp sống

Giáo sư Vũ Khiêu quan niệm: “Nếp sống là toàn bộ những thói quen được hình thành trong cuộc sống hằng ngày, những thói quen đã trở thành nếp sống trong sản xuất, chiến đấu, trong mọi quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tư của mỗi con người Những thói quen ấy được gọi là tập quán”[24, tr.135]

Nếp sống là sự biểu hiện sinh động của lối sống, do đó, nó không phải là cái bất biến, vĩnh hằng mà nó vẫn biến đổi Nhưng chỉ khi nếp sống thay đổi đến một chừng mực nhất định thì lối sống với biến đổi Điều này cho thấy, lối sống

và nếp sống không thể tách rời nhau, nhưng nó không phải là một Đảng ta đã từng khẳng định sự khác nhau này: “Kiên trì xây dựng nếp sống mới lành mạnh, khoa học, tiết kiệm và giản dị; bảo vệ và phát triển các giá trị tinh thần Kiên quyết bài trừ hủ tục, mê tín dị đoan; tiếp tục đấu tranh quét sạch băn hóa thực dân mới và ảnh hưởng của văn hóa phản động, đồi trụy khác Tất cả những việc

đó nhằm làm cho tư tưởng, tình cảm, lối sống mới thật sự chiếm ưu thế trong đời sống nhân dân” [10, tr.104 – 105]

Nếu như lối sống là toàn bộ hoạt động của con người thì nếp sống là mặt

ổn định của lối sống Nếp sống bao gồm những cách thức, những quy ước đã trở thành thói quen trong sản xuất, trong sinh hoạt, trong tổ chức đời sống xã hội Nếp sống làm cho đời sống được ổn định

17

1.1.3 Khái niệm lẽ sống

Lẽ sống là thuật ngữ triết học, đạo đức, tâm lý phản ánh mặt ý thức của lối sống Nó chính là sự lựa chọn chủ quan của con người về lối sống Sự lựa chọn này thể hiện sự khẳng định của cá nhân hay một dân tộc đối với lối sống

Lẽ sống là một trong những vấn đề trung tâm của đời sống con người, đây là nền tảng tinh thần của con người Nó chi phối và liên quan mật thiết đến những định hướng sống của con người hết sức cơ bản như lý tưởng, niềm tin, thái độ sống, các quan niệm về hạnh phúc, thiện, ác…Lẽ sống có chức năng định hướng cho lối sống, bởi nó như là thế giới quan, nhân sinh quan của con người Vai trò của lẽ sống đối với lối sống giống như “kim chỉ nam” cho cá nhân điều chỉnh hành vi của mình, vì hạnh phúc cá nhân, vì cộng đồng xã hội Con người có lẽ sống tốt đẹp sẽ có khả năng vượt qua mọi khó khăn vượt qua mọi khó khăn để vươn lên trong cuộc sống Ngược lại, sự khủng hoảng về quan niệm lẽ sống có thể dẫn con người tới đổ vỡ niềm tin, chao đảo tinh thần, lệch hướng trong cuộc sống, rối loạn trong hành động dẫn tới những hậu quả khó lường Một người có lẽ sống đúng đắn sẽ góp phần hình thành lối sống tốt đẹp

Do vậy, có thể nói, lẽ sống là mặt lý tưởng của lối sống, là nhân lõi của lối sống

Lẽ sống có hai loại:

Lẽ sống tầm thường được nảy sinh và giới hạn bởi những ham muốn cụ thể và ít liên quan đến trách nhiệm của mình đối với người khác và xã hội

Lẽ sống đạo đức là một quan niệm sống của con người mà nội dung chính

là mối quan hệ giữa hạnh phúc và nghĩa vụ Nói cách khác, lẽ sống đạo đức chính là ý nghĩa cuộc sống mà con người tự nhận thức được, tự giác hành động

vì một lý tưởng đạo đức cao đẹp dựa trên một quan niệm nhân sinh tiến bộ

Lẽ sống đạo đức khác lẽ sống tầm thường ở chỗ con người nhận ra ý nghĩa cuộc sống của mình hướng tới những giá trị đích thực, tự nguyện, tự giác làm điều lợi vì hạnh phúc của xã hội, tự giác sống vì người khác dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào đều có ý thức giữ gìn nhân cách, phẩm giá của mình

18

Lẽ sống là phạm trù trung tâm của đạo đức học vì nó quan trọng và quyết định nội dung, tính chất của các phạm trù khác Xác định lẽ sống đúng đắn tạo thành một lối sống, một quan niệm đúng đắn

1.1.4 Khái niệm phong cách sống

Phong cách sống là thuật ngữ tâm lý - xã hội dùng để chỉ thái độ, hành vi ứng xử và định hướng giá trị trong đời sống hàng ngày của cá nhân và các nhóm

xã hội Phong cách sống chính là hình thức biểu hiện của lối sống trong sinh hoạt, trong các hoạt động xã hội của cá nhân, của các nhóm xã hội

Phong cách sống là lề lối sinh hoạt riêng, là thói quen của mỗi người, đây

là dấu ấn riêng của từng người

Phong cách sống của con người không chỉ phụ thuộc vào trình độ hiểu biết mà còn chịu ảnh hưởng không ít đến ý thức đạo đức, tác phong, thái độ của từng người

1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên và giáo dục lối sống cho thanh niên

1.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên

1.2.1.1 Thanh niên là lực lượng to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc

Theo học thuyết Mác- Lênin, cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, nhân dân là người làm ra lịch sử Quán triệt quan điểm trên, Hồ Chí Minh xác định đúng đắn lực lượng cách mạng Việt Nam Đó là toàn thể quần chúng bị áp bức và những người tiến bộ Người khẳng định cách mạng là việc chung của dân chúng chứ không phải việc của một hai người, trong đó công nông là gốc cách mạng, là đội quân chủ lực của cách mạng

Tiếp thu luận điểm của C.Mác: “Tương lai của giai cấp công nhân, qua đó tương lai của loài người hoàn toàn phụ thuộc vào việc giáo dục thế hệ công nhân đang lớn lên”[34, tr.118] và luận điểm của V.I.Lênin: “Thanh niên là nguồn chiến đấu sinh lực của cách mạng”[58, tr.67], Hồ Chí Minh khẳng định tiềm năng, vai trò, vị trí to lớn của thanh niên trong đời sống xã hội, đặc biệt là trong

sự nghiệp cách mạng Điều đó thể hiện rất rõ trong nhiều tác phẩm của Hồ Chí

19

Minh về thanh niên và công tác thanh niên từ khi Người ra đi tìm đường cứu nước, cứu dân đúng đắn theo chủ nghĩa Mác - Lênin Thanh niên được coi là lực lượng đông đảo trong xã hội chiếm một phần ba tổng số nhân dân, đây là lực lượng có sức khỏe dồi dào, hăng hái, nhiệt tình, có lý tưởng, sẵn sàng hy sinh xả thân vì nghĩa lớn, thanh niên trở thành lực lượng chủ yếu của cách mạng

Năm 1921, khi đất nước còn trong đêm đen nô lệ, Nguyễn Ái Quốc đã nói: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương đang ẩn chứa một cái

gì đang sục sôi, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm khi có thời cơ đến”[51, tr.30] Bốn năm sau, Người nêu lên tư tưởng “Thức tỉnh thanh niên để

đi tới thức tỉnh cả dân tộc”[52, tr.102] Và 16 năm sau khi Đảng cộng sản Việt Nam do Người sáng lập, lãnh đạo nhân dân ta giành được chính quyền, lập ra Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, Chủ tịch Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định: “Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Người biểu dương thang niên ta là: “Thế hệ anh hùng của dân tộc Việt Nam anh hùng” Đây chính là sự đánh giá cao nhất về vai trò, vị trí của thanh niên mà Người dành cho lớp trẻ

Tiếp thu chủ nghĩa Mác- Lênin, chịu ảnh hưởng từ những hoạt động của

tổ chức Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, Hội thanh niên, Hội sinh viên, sinh viên nước ta bắt đầu ý thức được trách nhiệm, bổn phận của mình đối với dân tộc và bắt đầu đứng lên đấu tranh Tiêu biểu là các phong trào đòi ân xá cho Phan Bội Châu, phong trào để tang Phan Châu Trinh Theo Hồ Chí Minh đây là tín hiệu đáng mừng cho cách mạng Việt Nam, chứng tỏ thanh niên đã thức tỉnh, hồi sinh Người phấn khởi viết: “Đâu đâu học sinh cũng đều bãi khóa Nữ sinh cũng tham gia phong trào” [37, tr.231]

Những năm tháng hoạt động ở hải ngoại, Hồ Chí Minh vẫn thường xuyên theo dõi tình hình cách mạng trong nước Trong các báo cáo gửi Quốc tế cộng sản về tình hình Đông Dương, Người đều chú ý đến phong trào của thanh niên Đặc biệt Hồ Chí Minh còn xem phong trào thanh niên như ngòi nổ của các phong trào cách mạng Việt Nam Năm 1941, Người trở về tổ quốc trực tiếp lãnh

Hồ Chí Minh về khả năng to lớn và sức mạnh tiềm tàng của thanh niên, về xu thế vận động phát triển của cách mạng

Không phụ lòng tin yêu của lãnh tụ, thanh niên cả nước nhất tề đứng lên theo lời hiệu triệu của Đảng và là lực lượng tiên phong trong công cuộc cướp chính quyền từ tay phát xít Nhật, giành độc lập cho dân tộc, đem lại quyền làm chủ cho nhân dân Tiếp tục phát huy vai trò xung kích, thanh niên là lực lượng chính yếu hăng hái tham gia thực hiện các nhiệm vụ cách mạng như: tăng gia sản xuất, xóa nạn mù chữ, thực hành đời sống mới, chiến đấu chống thực dân Pháp Đáp lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, thanh niên mọi miền đất nước nêu cao tinh thần bất khuất, không ngại hi sinh quyết tâm kháng chiến để giữ vững nền độc lập của nước nhà Trước những tấm gương hi sinh anh dũng của thanh niên

cả nước, Hồ Chí Minh vô cùng tự hào và viết thư biểu dương ca ngợi: Các em là đội cảm tử Các em cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh Các em là đại biểu cái tinh thần tự tin của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại, cái tinh thần quật cường đó đã kinh qua Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang

21

Trung, Phan Đình Phùng, Hoành Hoa Thám truyền lại cho các em Nay các em gan góc tiếp tục cái tinh thần bất diệt đó, để truyền lại cho nòi giống Việt Nam muôn đời về sau

Những tấm gương tiêu biểu như Võ Thị Sáu, Mạc Thị Bưởi, Bế Văn Đàn, Phan Đình Giót…cùng hàng triệu thanh niên dũng cảm khác đa cống hiến tuổi xuân, sức lực cùng với toàn dân làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, kết thúc 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp

và can thiệp Mỹ đầy gian khổ

Sau năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt thành 2 miền với hai nhiệm

vụ mới Miền Bắc hoàn toàn giải phóng tiến lên xây dựng CNXH Miền Nam trở thành thuộc địa kiểu mới của Mỹ, tiếp tục tiến hành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Lực lượng thanh niên cũng đã đóng góp rất nhiều trong công cuộc xây dựng vừa bảo vệ Tổ quốc, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc, làm hậu phương vững chắc cho miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Những cống hiến to lớn ấy của lực lượng thanh niên đã góp phần không nhỏ làm nên đại thắng mùa xuân 1975

Trong lúc Mỹ ngụy thẳng tay đàn áp, khủng bố các phong trào yêu nước của tuổi trẻ và đồng bào miền Nam, đặc biệt là thời kỳ đen tối, khó khăn nhất ở miền Nam, Bác Hồ luôn khẳng định vai trò của thế hệ trẻ với niềm tin yêu vô cũng vững chắc: “Các cháu thanh niên miền Nam sinh ra và lớn lên trong hai cuộc đấu tranh yêu nước đã được rèn luyện thành một thế hệ thanh niên vô cùng gan dạ, thông minh, không sợ gian khổ hy sinh, quyết chiến, quyết thắng”.[49, tr.618] Không phụ niềm tin của Người hàng triệu thanh niên miền Nam đã tham gia phong trào “Năm xung phong” do đoàn thanh niên nhân dân cách mạng Việt Nam tổ chức Với tinh thần dũng cảm, mưu trí các nữ thanh niên đã đóng góp tích cực vào những cuộc đấu tranh của “đội quân tóc dài” Thanh niên nông thôn vùng giải phóng xung phong vào bộ đội, đi dân công phục vụ chiến trường hoặc tham gia xây dựng các làng xã chiến đấu ở địa phương để bảo vệ quê hương Ở các đô thị, vùng Mỹ- ngụy kiểm soát, thanh niên sinh viên, học sinh luôn là lực lượng châm ngòi cho các phong trào đấu tranh chính trị Các đêm biểu diễn văn

22

nghệ “Hát cho đồng bào tôi nghe”, “Dậy mà đi”, những cuộc hội thảo đòi dân sinh, dânc hủ luôn thu hút sự chú ý và tham gia đông đảo của các tầng lớp sinh viên, học sinh Sinh viên, học sinh còn tích cực tham gia phong trào bãi khóa, xuống đường đấu tranh đòi hòa bình thống nhất đất nước, chống sự đàn áp của chính quyền địch

Thi đua trong chiến đấu, lao động sản xuất, học tâp thanh niên lập nên nhiều thành tích to lớn Chiến công và sự trưởng thành của thanh niên cả nước trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước xứng đáng với lời khen ngợi của chủ tịch Hồ Chí Minh: “Các cháu thanh niên thân mến, các cháu là thế hệ anh hùng trong thời đại anh hùng Bác mong các cháu đều xứng đáng là những anh hung trong sự nghiệp cách mạng tiêu diệt chủ nghĩa đế quốc và xây dựng xã hội mới”[49, tr.620]

1.2.1.2 Thanh niên là lực lượng quan trọng trong sự nghiệp xây dựng

và phát triển đất nước

Ngay từ khi còn trẻ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sớm hòa mình vào phong trào đấu tranh của thanh niên trong nước và quốc tế Chính những năm tháng sống, lao động, chiến đấu cùng với thanh niên giúp Hồ Chí Minh có điều kiện hiểu rõ thanh niên Xuất phát từ quy luật vận động của xã hội loài người,

Hồ Chí Minh khẳng định thanh niên không những là lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng của các thế hệ đi trước, mà còn là tương lai của đất nước, của dân tộc: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một năm khởi đầu từ tuổi trẻ.Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội”[39, tr.194] Đây là kết quả nhận thức của một người từng trải, có nhiều năm tháng gắn bó mật thiết với thanh niên, là sự tiếp nối và phát triển những quan điểm của cha ông, của chủ nghĩa Mác- Lênin về vai trò của thanh niên trong lịch sử Tính chân lý của câu nói trên chính là việc chỉ ra vai trò quan trọng của thanh niên đối với sự phát triển của xã hội Hồ Chí Minh khẳng định: thanh niên có sứ mạng lịch sử vẻ vang đối với cách mạng nước mình và cách mạng thế giới, đó là thanh niên trong giai cấp công nhân, giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất tiến bộ nhất trong lịch sử, là người xây dựng chủ

nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản trên thế giới Người cho rằng thanh niên các

23

nước đoàn kết với nhau, tin tưởng vào khả năng đấu tranh của mình để giữ gìn hòa bình thế giới, thực hiện hợp tác cùng nhau để xây dựng đời sống hạnh phúc tươi vui

Trên thực tế thanh niên có mặt trên hầu khắp các mặt trận, góp phần xây dựng đất nước về tất cả các mặt kinh tế, văn hóa, bảo vệ Tổ quốc Khi miền Bắc nước ta bước vào thời kỳ xây dựng cơ sở vật chất của CNXH, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhìn nhận thanh niên là lớp người xung phong trong công tác phát triển kinh tế, văn hóa, trong sự nghiệp xây dựng CNXH; thanh niên là lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an, dân quân tự vệ đang hăng hái giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ Tổ quốc và trong mọi việc thanh niên thi đua thực hiện khẩu hiệu đâu cần thanh niên có, việc gì khó có thanh niên làm Người cũng động viên thanh niên thực hiện tốt hơn vai trò xung kích của mình, các cháu thanh niên gái cũng như trai hãy thực hiện tốt “ba sẵn sàng”, xung phong hiến dâng tất cả tinh thần và lực lượng của tuổi trẻ cho sự nghiệp chống Mỹ cứu nước, cho Tổ quốc và XHCN Hưởng ứng lời kêu gọi của Người tính đến cuối tháng 5/1965 đã có 2 triệu 50 vạn đoàn viên và thanh niên ghi tên thực hiện: “sẵn sàng chiến đấu”, “sẵn sàng gia nhập các lực lượng vũ trang”, “sẵn sàng đi bất cứ nơi nào, làm bất cứ ư.việc

gì mà Tổ quốc cần đến” Thanh niên thi đua hăng hái trên mọi mặt trận nông nghiệp, công nghiệp, quốc phòng, khoa học kỹ thuật, giáo dục, y tế… với tinh thần “việc gì khó có thanh niên, ở đâu khó có thanh niên” Thanh niên công nhân phất cao ngọn cờ “Duyên hải”, đi đầu phong trào cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động Thanh niên các ngành đều thi đua sản xuất theo tinh thần “một người làm việc bằng hai” và thực hành tiết kiệm Thi đua cùng với thanh niên công nhân, thanh niên nông dân, thanh niên trong bộ đội, công an và dân quân tự vệ hăng hái thực hiện “Phong trào ba nhất”, tích cực giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ Tổ quốc Thanh niên trường học đi đầu trong công việc xóa nạn

mù chữ, bổ túc văn hóa, xung phong đưa văn hóa lên giúp đồng bào miền núi,

nỗ lực thi đua thực hiện phong trào “Hai tốt” Phong trào ba sẵn sàng đã thực sự trở thành một cao trào cách mạng của thanh niên trong những năm tháng tiến hành sự nghiệp chống Mỹ cứu nước và xây dựng CNXH dưới sự lãnh đạo của

Sơn cũng phải giành cho được tự do, độc lập, thanh niên cả nước đã góp phần

quan trọng làm nên Cách mạng Tháng Tám lịch sử Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc xâm lược, tiếp nối truyền thống cha anh, các thế hệ

thanh niên Việt Nam với ý chí “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, “Ba sẵn sàng”, “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, “Năm xung phong” đã cùng với

toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta làm nên những thắng lợi vĩ đại, giành độc lập cho dân tộc, thống nhất đất nước Bước vào thời kỳ mới, thanh niên Việt Nam luôn kiên định với ngọn cờ độc lập dân tộc và CNXH; đi đầu trong công cuộc đổi mới Bằng niềm tin, trí tuệ và sức trẻ, thanh niên Việt Nam đã góp phần quan trọng đưa đất nước vượt qua khủng hoảng kinh tế - xã hội, vững bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh, theo định hướng XHCN

Thanh niên tiêu biểu cho sức sống, sự phát triển của một dân tộc Nếu được chăm sóc, giáo dục rèn luyện, dìu dắt đúng thì thanh niên có khả năng “dời non lấp bể” trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập và xây dựng đất nước

Hồ Chí Minh đặt trọn niềm tin yêu và kỳ vọng vào thanh niên Người nhận thấy thế hệ thanh niên hôm nay xứng đáng là lực lượng kế tục xuất sắc sự nghiệp cách mạng của thế hệ đi trước Với một thế hệ như thế thì tương lai của đất nước, tiền đồ của dân tộc nhất định sẽ “vô cùng vững chắc và vẻ vang” Đây

là kết luận quan trọng nhất được rút ra từ sự nhìn nhận khách quan, khoa học của Hồ Chí Minh đối với thanh niên

thanh niên cũng như giáo dục lối sống cho họ

Tư tưởng của Hồ Chí Minh nằm trong dòng chảy của tư duy nhân loại trên tinh thần kế thừa có chọn lọc, nên tư tưởng bồi dưỡng, đào tạo thế hệ trẻ mà

ta gọi một cách hình ảnh là tư tưởng trồng người của Hồ Chí Minh cũng là sự kế thừa những minh triết trong quan điểm về con người, về giáo dục của dân tộc và nhân loại, đặc biệt là sự kế thừa quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin

Khi đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, Người nhận ra rằng cách mạng muốn thành công, trước hết phải tập hợp lực lượng cách mạng, muốn thức tỉnh dân tộc

đi theo con đường cách mạng thì trước hết phải giác ngộ cách mạng cho thanh niên và từ thức tỉnh thanh niên để thức tỉnh dân tộc Trong tác phẩm “Bản án chế

độ thực dân Pháp” (1925), Người đã viết: “Đông Dương đáng thương hại! Người sẽ chết mất, nếu đám thanh niên già cỗi của Người không sớm hồi sinh” Người không chỉ kêu gọi, thức tỉnh thanh niên mà còn trực tiếp đến với họ, tổ chức, dẫn dắt họ vào con đường đấu tranh Tháng 6-1925, Người thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tập hợp những thanh niên Việt Nam yêu nước vào trong một tổ chức thống nhất,với trù tính “nó là quả trứng, mà từ đó nở ra con chim non cộng sản”[38, tr.14] và thực tế đã diễn ra đúng như vậy

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Người luôn quan tâm đào tạo, bồi dưỡng lực lượng thanh niên để phục vụ sự nghiệp cách mạng Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công,nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết những lời thiết tha trong Thư gửi các học sinh nhân ngày khai trường(9-1945): “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”[39, tr.35] Trong thư Gửi thanh niên và nhi đồng toàn quốc nhân dịp Tết Nguyên đán 1946, Người đã dành những lời đẹp nhất để ca ngợi tuổi trẻ và

26

vai trò của lớp trẻ: “Một năm khởi đầu từ mùa xuân Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” [39, tr.194] Trong Thư gửi các bạn thanh niên năm 1947, Người khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” [40, tr.216]

Muốn huy động sức trẻ, Đảng, Nhà nước phải thực hiện thành công chiến lược trồng người Chiến lược đó được Hồ Chí Minh đúc kết trong Đại hội giáo viên giỏi toàn quốc năm 1958: “Vì sự nghiệp mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” “Trồng người” xét về khía cạnh nào đó cũng giống như trồng cây Nếu trồng cây phải chăm lo, vun xới mầm cây nhỏ bé, yếu

ớt để nó phát triển thành cái cây khỏe mạnh, có ích cho đời thì “trồng người” cũng phải bắt đầu bằng việc dạy dỗ, uốn nắn, giáo dục từ khi còn thơ ấu hay cũng chính là bắt đầu từ thế hệ thanh niên

Người viết: “Phải uốn cây từ lúc cây non, đừng để cho tâm hồn các cháu

bị vẩn đục vì chủ nghĩa cá nhân như thế”[50, tr.669]; “Hiền, dữ đâu phải là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục mà nên; “Óc những người tuổi trẻ trong sạch như một tấm lụa trắng Nhuộm xanh thì nó sẽ xanh Nhuộm đỏ thì nó sẽ đỏ”[50, tr.120], nên Hồ Chí Minh coi chiến lược “trồng người”, coi việc giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng thế hệ thanh niên là một trọng tâm của chiến lược phát triển kinh

tế - xã hội, là quốc sách phát triển đất nước

Vấn đề cơ bản và nổi bật nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên là quan điểm giáo dục toàn diện, mà nội dung bao gồm: giáo dục chính trị, đạo đức, lối sống, văn hóa, khoa học kỹ thuật, quân sự, lao động- nghề nghiệp, sức khỏe- thể chất, nhân cách, thẩm mỹ, pháp luật,…Đảng và nhân dân

ta luôn đặt niềm tin và kỳ vọng lớn lao vào lực lượng thanh niên, xác định thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước

Có thể nói trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục lối sống cho nhân dân nói chung và cho thanh niên nói riêng có một tầm quan trọng đặc biệt

27

1.2.2.2 Nội dung giáo dục lối sống cho thanh niên

Sống có hoài bão, có lý tưởng cách mạng, yêu nước, thương dân

Con người sống thì phải có ước mơ, hoài bão Hoài bão là mục tiêu cao đẹp mà con người hướng tới và ra sức thực hiện Mỗi cá nhân đều có những hoài bão riêng để theo đuổi Tuy nhiên, hoài bão của mỗi cá nhân hướng tới mục tiêu chung của giai cấp, dân tộc và nhân loại Người thường xuyên nhắc nhở thanh niên là phải sống có ước mơ, hoài bão, có lý tưởng cao đẹp Thông qua cuộc đời

vì nước, vì dân Hồ Chí Minh đã giáo dục thanh niên hướng tới lẽ sống cao đẹp

Bên cạnh việc sống có hoài bão ước mơ thì lý tưởng cũng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống con người Lý tưởng là trạng thái hoàn hảo nhất

mà con người mong muốn đạt tới Lý tưởng thôi thúc con người hành động để thỏa mãn các nhu cầu, lợi ích Thanh niên là lớp người trẻ tuổi đang phát triển

để hoàn thiện nhân cách, bao giờ cũng sống với ước mơ, hoài bão, cũng hướng tới cái cao đẹp và họ luôn cần một điểm tựa tinh thần để giúp mình vượt qua những khó khăn thử thách thanh niên khao khát lý tưởng và hành động thực hiện

lý tưởng, hướng tới các giá trị xã hội, nhưng lại chưa đủ kinh nghiệm và sự từng trải để có cách suy xét, đánh giá các giá trị, lựa chọn giá trị theo sự chỉ dẫn sáng suốt của lý trí Vì thế thanh niên rất cần đến những tác động của giáo dục xã hội

để định hướng cho họ thực hiện lý tưởng mà Đảng và dân tộc đã lựa chọn

Vậy lý tưởng mà thanh niên ta đang phấn đấu là gì? Về điểm này Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã ân cần khuyên nhủ thanh niên: “Chúng ta không một phút nào được quên lý tưởng cao cả của mình là phấn đấu cho Tổ quốc ta hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi trên đất nước ta”[49, tr.467]

Hơn 50 năm về trước, Hồ Chí Minh đã nêu cho thanh niên ta lý tưởng cách mạng thật vô cùng gần gũi, thiết thực, gắn bó với cuộc sống của từng người, từng gia đình như vậy Mục tiêu dân giàu, nước mạnh mà trong những năm đổi mới đất nước vừa qua được nhắc tới, được đặt thành trách nhiệm phấn đấu cho từng thành viên trong xã hội ta đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh định hướng cho thanh niên ta từ cách đây hơn nửa thế kỷ

28

Trong đêm đen nô lệ, khát vọng của các thế hệ thanh niên lớp trước là độc lập, tự do, vì vậy, Người kêu gọi và tổ chức thanh niên phấn đấu cho Tổ quốc hoàn toàn độc lập Có độc lập, tự do rồi Bác lại mong mỏi hàng ngày, hàng giờ

để ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành, CNXH mà Bác nêu lên trong khái niệm ấm no, tự do, hạnh phúc cũng chính là mong muốn của Người

Đất nước trải qua 30 năm chiến tranh do tội ác của nhiều kẻ thù mang tới

do đó lý tưởng độc lập, tự do đòi hỏi sự hi sinh xương máu của nhiều thế hệ trẻ Chúng ta có nhiều phong trào lớn trong quá trình giáo dục, động viên lớp lớp thanh niên đánh giặc như: “Tòng quân giết giặc cứu nước”, “Ba sẵn sàng”,

“Năm xung phong”… để thể hiện lý tưởng độc lập, tự do, thống nhất đất nước Đối với sự nghiệp xây dựng Tổ quốc chúng ta cũng đã có những phong trào như lao động kiến thiết đất nước, lao động tình nguyện vượt mức kế hoạch…

Song song với việc giáo dục lý tưởng, Hồ Chí Minh cũng yêu cầu phải bồi dưỡng chí khí cách mạng cho thanh niên Đó chính là ý chí, nghị lực, khí phách, khí tiết của người cách mạng, là tính kiên trì, nhẫn nại, vượt khó Không có chí khí cách mạng thì thanh niên không thể vượt qua bao khó khăn, gian khổ, hi sinh mất mát trên con đường cách mạng để thực hiện lý tưởng

Để thanh niên kiên định mục tiêu, lý tưởng, ngoài bồi dưỡng chí khí cách mạng, cần phải hình thành niềm tin vào tương lai cách mạng cho thanh niên Niềm tin chỉ được hình thành, củng cố trên cơ sở của lý trí, của tri thức khoa học Chủ nghĩa Mác- Lênin, đỉnh cao của tri thức nhân loại được đảng ta lựa chọn làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động Đây là cơ sở khoa học để Đảng xác định mục tiêu, đề ra đường lối, chủ trương cho cách mạng Việt Nam Do đó tạo lập niềm tin của thanh niên vào tương lao của cách mạng thì phải giáo dục thanh niên thấm nhuần chủ nghĩa Mác- Lênin Cần trang bị cho thanh niên thế giới quan duy vật, phương pháp luận biện chứng và nhân sinh quan cách mạng nhằm làm cho họ nhận thức rõ con đường phát triển tất yếu của cách mạng nhằm làm cho họ nhận thức rõ con đường phát triển tất yếu của cách mạng Việt Nam là độc lập dân tộc, gắn liền với CNXH Con đường đó vừa đáp ứng nguyện vọng thiết tha của cả dân tộc vừa phù hợp xu thế phát triển của thời đại

29

Như vậy, giáo dục thanh niên nắm bắt và nhận thức tính đúng đắn của đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước là tạo lập niềm tin cho thanh niên vào sự lãnh đạo của Đảng, vào tính tất thắng của sự nghiệp cách mạng Điều đó giúp thanh niên không dao động, bi quan khi gặp khó khăn, luôn giữ vững lập trường, quan điểm, có thêm ý chí, nghị lực để vượt qua mọi khó khăn gian khổ trên bước đường cách mạng, quyết tâm và góp phần đưa cách mạng đến thắng lợi cuối cùng

Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng đến việc bồi dưỡng tình cảm đạo đức Người khẳng định nhiệm vụ “cốt nhất” của nhà trường là “Phải dạy cho học trò biết yêu nước, thương nòi Phải dạy cho họ có ý chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ” [40, tr.120]

Tinh thần yêu nước là một trong những giá trị cao đẹp nhất của người Việt Nam, nó đã thấm sâu vào máu thịt của dân tộc ta Khi nói về lòng yêu nước của dân tộc Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Dân ta có một lòng yêu nước nồng nàn Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi hiểm nguy, khó khăn, nó nhấn chìm tất

cả lũ bán nước và lũ cướp nước”[42, tr.38] Lòng yêu nước ấy được đã trở thành yếu tố quan trọng đặc biệt, được biểu hiện rất sinh động và cụ thể trong lối sống của dân tộc

Người dạy thanh niên phải có sáu cái yêu: tổ quốc, nhân dân, xã hội chủ nghĩa, lao động, khoa học và kỹ thuật Trong đó yêu tổ quốc, yêu nhân dân được Người đặt lên hàng đầu Yêu tổ quốc thì thanh niên phải làm sao cho tổ quốc ta giàu mạnh Muốn cho tổ quốc giàu mạnh thì phải ra sức lao động, ra sức tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, phải “Trung với nước, hiếu với dân” Người đã

sử dụng khái niệm trung, hiếu để khuyên nhủ thanh niên Trung với nước trước hết là yêu nước nồng nàn, sâu sắc thể hiện trong suy nghĩ và hành động hàng ngày vì lợi ích của đất nước Người đã dạy rất rõ: Yêu tổ quốc là cái gì trái với quyền lợi của Tổ quốc, chúng ta kiên quyết chống lại Tư tưởng quán xuyến của Người là Tổ quốc, luôn gắn liền với nhân dân, yêu nước hay trung với nước là

30

làm sao cho “dân giàu, nước mạnh”, một khái niệm hết sức gần gũi đã được Bác đưa ra từ rất sớm ngay sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng Hiếu với dân ở đây là mến yêu nhân dân, quý trọng nhân dân, học tập, làm việc, chiến đấu vì nhân dân, làm cho ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành Yêu nhân dân thì phải hiểu rõ sinh hoạt của nhân dân, biết dân còn cực khổ như thế nào, biết chia sẻ những lo lắng, những tủi buồn, những công tác nặng nhọc với nhân dân Và yêu nhân dân phải gắn với tinh thần trách nhiệm, thường xuyên: Việc gì hay người nào phạm đến lợi ích chung của nhân dân, chúng ta kiên quyết chống lại Hiếu với dân còn có nghĩa là dám đấu tranh chống lại mọi biểu hiện sách nhiễu nhân dân, gây phiền hà cho nhân dân, luôn dựa vào quần chúng mà phát động mọi phong trào, làm cho quần chúng luôn phấn khởi, tin tưởng như Bác

Hồ đã dạy

Theo Hồ Chí Minh, cách tốt nhất để bồi dưỡng lòng yêu nước, thương dân cho thanh niên là giáo dục truyền thống dân tộc và truyền thống cách mạng Thông qua giáo dục truyền thống, những giá trị tốt đẹp như: lòng tự hào dân tộc,

ý thức và hành vi sẵn sàng xả thân bảo vệ độc lập và chủ quyền quốc gia… được củng cố, nâng lên, làm cho thanh niên thấy được giá trị lớn lao, ý nghĩa đích thực của cuộc sống hòa bình, tự do, độc lập Những giá trị ấy trở thành tình cảm, động lực thôi thúc thanh niên vượt qua mọi khó khăn, hy sinh gian khổ để bảo

vệ độc lập chủ quyền quốc gia, vươn lên trong sự nghiệp xây dựng cuộc sống hòa bình, ấm no, hạnh phúc

Lối sống trong sáng, trung thực, giản dị Yêu khoa học, lao động

Hồ Chí Minh quan niệm xã hội là do nhiều cá nhân góp lại mà thành Chính vì thế nếu mỗi cá nhân có lối sống trong sáng, trung thực, tích cực thì góp phần hình thành nên lối sống tiến bộ của xã hội Lối sống văn minh cao đẹp của

Hồ Chí Minh đã trở thành mẫu mực cho toàn đảng, toàn quân, toàn dân ta học tập và noi theo Ngược lại, lối sống xã hội có tác dụng định hướng cho lối sống

cá nhân, giúp mỗi cá nhân điều chỉnh lối sống của bản thân

Thanh niên cần rèn luyện lối sống giản dị trung thực Theo Hồ Chí Minh, giản dị là phong cách sống của con người mới Sống giản dị thì “cách ăn mặc

31

phải sạch sẽ, đơn giản, chất phác” nghĩa là phải biết sống chừng mực, điều độ ngăn nắp, ít lòng ham muốn về vật chất Người dạy thanh niên trong lúc nước ta còn nghèo, nhân dân ta còn thiếu thốn mà cá nhân chỉ muốn riêng hưởng ăn ngon, mặc đẹp là không có đạo đức Dù làm Chủ tịch nước, nhưng Người vẫn ở nhà gỗ đơn sơ, mặc quần áo vải, cơm rau đạm bạc

Bên cạnh đó Người cũng dạy thanh niên phải có lối sống trung thực Sống trung thực là luôn luôn tôn trọng sự thật, chân lý, yêu lẽ phải, ghét sự giả dối Rèn luyện lối sống trung thực thanh niên phải bắt đầu từ chính bản thân mình, nếu không trung thực với bản thân thì không thể trung thực với mọi người, thành thực với người và cả với chính mình, luôn tuân thủ chuẩn mực đạo đức chân thật trong từng lời nói và hành động Đó là một trong những phẩm chất quan trọng nhất nên giá trị của một con người chân chính Tính trung thực giúp cho con người trở nên đáng tin cậy trong mọi mối quan hệ, đó là sức mạnh lớn nhất giúp thuyết phục người khác Trung thực làm nên nhân cách con người

Việt Nam đang bước nhanh vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước trong điều kiện mở rộng nền kinh tế thị trường và hội nhập ngày càng sâu rộng Quá trình đó đem lại những thành tựu to lớn, có ý nghĩa quan trọng và không thể phủ nhận Tuy nhiên, tác động tiêu cực từ mặt trái của quá trình trên cũng dần lộ rõ trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội đặc biệt là lối sống Vì vậy, thanh niên - những người chủ tương lai của đất nước cần hơn bao giờ hết rèn luyện cho mình lối sống trong sáng trung thực để không bao giờ bị những cám dỗ xung quanh mua chuộc, vững bước đi lên xây dựng đất nước phồn vinh, sánh vai với các cường quốc trên thế giới theo đúng lời dạy của Bác

Đứng trước yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế hiện nay, đa số thanh niên ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với đất nước, có ý thức phấn đấu rèn luyện về mọi mặt với khát vọng cống hiến vì tương lai của dân tộc

Thanh niên là lực lượng lao động chủ yếu của xã hội Xã hội có phát triển hay không tùy thuộc thái độ của thanh niên đối với lao động Từ nhận thức trên,

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc giáo dục thanh niên tình yêu đối với

Muốn thanh niên yêu lao động thì trước hết phải làm cho thanh niên nhận thức được lao động là bổn phận trách nhiệm của mỗi công dân đối với tổ quốc Người dạy: “Lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của mỗi chúng ta” [50, tr.678]

Phải giúp thanh niên tẩy trừ tư tưởng xem khinh lao động, thói lười biếng,

ỷ lại Trong xã hội ta, không có nghề nào thấp kém, chỉ những kẻ lười biếng, ỷ lại mới đáng xấu hổ và “Bất cứ làm nghề gì, có ích cho nước nhà, cho nhân dân, cho giai cấp, đều là vẻ vang Bất cứ nấu bếp, quét nhà hay làm chủ tịch, đều phải lao động cả, làm gì ích nước lợi dân là vẻ vang” [45, tr.478]

Yêu lao động, thanh niên phải biết quý trọng thành quả lao động, phải biết bảo vệ của công, chi tiêu hợp lý, không hoang phí, xã xỉ; phải hăng hái thi đua sản xuất thực hành tiết kiệm, phải tự giác giữ vững kỷ luật lao động, lao động phải có kế hoạch, chú trọng tính thiết thực, hiệu quả Yêu lao động trong tư tưởng Hồ Chí Minh còn là biểu hiện cụ thể của đạo đức cách mạng, của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân” Yêu lao động là nét đẹp của con người mới, lối sống mới

Sáu điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là nhà tư tưởng lỗi lạc, lãnh tụ thiên tài, người thầy kính yêu của Đảng và dân tộc ta, người còn là Người cha than yêu của các lực lượng vũ trang nhân dân, luôn chăm lo xây dựng, giáo dục và rèn luyện Công an nhân dân trưởng thành, lớn mạnh về mọi mặt Người để lại cho

33

toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trong đó có lực lượng Công an nhân dân những lời dạy quý báu Tư tưởng Hồ Chí Minh về Công an nhân dân đã trở thành di sản di sản tinh thần thiêng liêng, là nền tảng lý luận, là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của lực lượng Công an nhân dân, góp phần quan trọng làm nên những chiến công to lớn, thành tích suất sắc trong sự nghiệp bảo vệ ANQG và giữ gìn TTATXH Đặc biệt trong đó là Sáu điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân

Giữa bộn bề công việc cấp bách của Đảng, Chính phủ khi cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp diễn ra gay go quyết liệt, Người vẫn luôn dành sự quan tâm đặc biệt, chăm lo xây dựng, rèn luyện lực lượng CAND tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc nhân dân xứng đáng với danh hiệu “Công an nhân dân” Trong thư gửi đồng chí Hoàng Mai, Giám đốc Công an Khu XII về “Tư cách người Công an cách mệnh”, ngày 11/3/1948, Người chỉ rõ:

Đối với tự mình, phải cần, kiệm, liêm, chính

Đối với đồng sự, phải than ái, giúp đỡ

Đối với chỉnh phủ, phải tuyệt đối trung thành

Đối với nhân dân, phải kính trọng, lễ phép

Đối với công việc phải tận tụy

Đối với địch phải cương quyết, khôn khéo

Nội dung Sáu điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân có ý nghĩa sâu sắc, toàn diện đối với quá trình công tác, chiến đấu, tu dưỡng rèn luyện của mỗi cán bộ chiến sĩ Công an Đó là những phẩm chất không thể thiếu, là nhân tố quyết định

để lực lượng Công an hoàn thành suất sắc yêu cầu, nhiệm vụ được giao

Sáu điều Bac Hồ dạy Công an nhân dân là sự kết hợp tài tình trong việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa cái chung là những chuẩn mực đạo đức của người cách mạng với cái riêng là những phẩm chất đạo đức của người cán

bộ chiến sĩ Công an Đó còn là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các giá trị đạo đức phương Đông, phương Tây và truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc Sự kết hợp khéo léo giữa một sự khái quát cao ở tầm nội dung tư tưởng với một cách thể hiện rất giản dị, đời thường, dễ hiểu như những quan hệ hàng ngày giữa con người với con người, giữa con người với công việc Những lời dạy ấy còn là một

ta những định hướng lớn trong việc xây dựng lực lượng Công an nhân dân xứng đáng với danh hiệu Công an nhân dân mà Người ban tặng

1.2.3 Phương pháp giáo dục lối sống cho thanh niên

Kết hợp gia đình - nhà trường - xã hội

Xuất phát từ quan điểm cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, Hồ Chí Minh cho rằng giáo dục - đào tạo là sự nghiệp của toàn dân, trong đó phải đặc biệt coi trọng sự phối hợp giữa nhà trường - gia đình và xã hội Trong công tác giáo dục, Người chỉ thị cho mọi nhà trường: “Phải liên hệ mật thiết với gia đình học trò bởi vì giáo dục trong nhà trưởng chỉ là một phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để giúp cho việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn Giáo dục trong nhà trường dù tốt mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn” [52, tr.101]

Con người sinh ra và lớn lên trong môi trường gia đình, nhà trường và xã hội, ở mỗi môi trường này đều là nơi diễn ra quá trình giáo dục con người Ở từng môi trường đều có nội dung, phương pháp giáo dục khác nhau, trong đó Người luôn chú trọng việc giáo dục của gia đình, gia đình giữ một vị trí đặc biệt đối với

sự hình thành và phát triển nhân cách ngay từ tuổi ấu thơ Gia đình là nơi đem đến cho lớp trẻ những bài học đầu tiên và thường xuyên, liên tục từ lúc sinh ra đến tuổi trưởng thành, là một hệ thống bảo trợ tốt nhất cho mỗi cá nhân, bảo đảm an toàn cho lớp trẻ phát triển Như vậy, gia đình có ảnh hưởng rất lớn đối với mỗi con người, với cộng đồng xã hội Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Nhiều gia

phát triển, hình thành lối sống đúng đắn lành mạnh của cá nhân và cả cộng đồng

Bên cạnh giáo dục gia đình, giáo dục trong nhà trường không chỉ là sự tiếp tục của giáo dục gia đình mà còn là môi trường đào tạo cho con người có trình độ năng lực, có phẩm chất đạo đức, có lối sống trong sáng, lành mạnh, có bản lĩnh chính trị vững vàng, nhằm phát triển toàn diện con người Giáo dục nhà trường là giáo dục có bài bản, có hệ thống và kết hợp với nhiều loại hình giáo

dục khác Cho nên, giáo dục nhà trường có một ý nghĩa độc đáo và quan trọng

trong việc hình thành lối sống đúng đắn Nhà trường là thiết chế xã hội có chức

năng chuyên trách và giáo dục, là nơi chúng ta được học hỏi những kiến thức chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội thông qua sự hướng dẫn của thầy cô giáo

Cùng với giáo dục gia đình và giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội là sự tiếp tục quá trình hình thành, phát triển và hoàn thiện ý thức đạo đức và năng lực thực hiện hành vi đạo đức cho con người Đối với Hồ Chí Minh, giáo dục không chỉ diễn ra ở nhà trường, gia đình mà toàn xã hội phải có trách nhiệm, nhưng nhà trường phải luôn là chủ thể biết khai thác và phát huy những khả năng to lớn của mình thì mới có hiệu quả Người khẳng định: “Giáo dục trong nhà trường dù tốt mấy, nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn” [45, tr.591]

Như vậy, có thể nói rằng cả ba môi trường này là sự kết hợp liên tục, kế tiếp nhau của quá trình giáo dục lối sống Bởi vì, không chỉ ở tại nhà trường, có lên lớp, mới học tập tu dưỡng, rèn luyện được mà môi trường xã hội cũng là nơi diễn ra mọi hoạt động đa dạng của con người, đồng thời cũng là nơi thử thách ý chí, bản lĩnh và năng lực thực hành của từng cá nhân Cho nên, trong sự nghiệp

36

giáo dục lối sống cho thanh niên nếu lơ là hay buông lỏng một môi trường nào thì chắc chắn sẽ dẫn đến sự thiếu hụt những giá trị nhân văn, sự trống rỗng, thậm chí xuống cấp về lối sống của xã hội

Hồ Chí Minh yêu cầu gia đình, nhà trường và xã hội phải hợp thành sự thống nhất ở mục tiêu, phương pháp giáo dục để tạo ra hợp lực cùng một hướng, chứ không phân cực hoặc phản lực triệt tiêu lẫn nhau Cho nên đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục Người nói: “Nếu nhà trường dạy tốt mà gia đình dạy ngược lại, sẽ có ảnh hưởng không tốt tới trẻ em và kết quả cũng không tốt Cho nên muốn giáo dục các cháu thành người tốt, nhà trường, đoàn thể, gia đình, xã hội đều phải kết hợp chặt chẽ với nhau” [47, tr.76] Tư tưởng lớn này tạo ra sức mạnh để huy động tất cả mọi lực lượng, các cấp ủy Đảng, chính quyền, đoàn thể xã hội tham gia xây dựng sự nghiệp giáo dục

Tích cực tu dưỡng, rèn luyện, phát huy ý thức tự giáo dục

Từ quan điểm của Lênin: “Học, học nữa, học mãi”, Hồ Chí Minh nhắc nhở mỗi người học hành là vô cùng, càng học nhiều, biết càng nhiều càng tốt, học mãi để tiến bộ mãi, càng tiến bộ càng thấy phải học thêm, Người nói: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời Suốt đời phải gắn liền lý luận với công tác thực tiễn, không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, đã biết hết rồi Thế giới ngày ngày đổi mới, nhân dân lại ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân” [45, tr.377]

Xuất phát từ sự nhìn nhận mặt tốt và mặt xấu trong con người, Người rất coi trọng việc kết hợp cả hai mặt giáo dục và tự giáo dục, khi mặt tự giáo dục thực sự được đặt ra ở mỗi người thì việc giáo dục mới trở thành một vấn đề đầy

đủ và chắc chắn Tuy nhiên, để tự học tập, tự rèn luyện trước hết phải hiểu tâm

tư, nguyện vọng và những nhu cầu bức xúc của người học, đầu tư tạo dựng

những cơ sở vật chất cần thiết chứ không thể hô hào suông

Sự nghiệp “trồng người” không thể thành công nếu mỗi cá nhân, mỗi con người không tự giác học tập, rèn luyện, phấn đầu vươn lên mọi mặt Vì vậy, Hồ Chí Minh rất chú trọng giáo dục tính tự lập, chủ động tự học, tự rèn luyện, để

37

vươn lên hoàn thiện năng lực mọi mặt Người viết: “Phải dạy cho họ có ý chí tự

lập, tự cường quyết không chịu thua kém ai, không chịu làm nô lệ” [40, tr.20]

Về cách học, Người quan niệm “phải lấy tự học làm cốt” Bởi vì, học ngày nay không phải như học ở các trường lối cũ, không phải có thầy thì học, thầy không đến thì đùa Phải biết tự động học tập Tư tưởng tự học của Người có thể quy thành 5 vấn đề: Trong việc tự học, điều quan trọng hàng đầu là xác định

rõ mục đích học tập và xây dựng động cơ học tập đúng đắn Phải tự mình lao động để tạo điều kiện cho việc tự học suốt đời Muốn tự học thành công phải có

kế hoạch sắp xếp thời gian học tập, phải bền bỉ, kiên trì thực hiện kế hoạch đến cùng, không lùi bước trước mọi trở ngại Phải triệt để tận dụng mọi hoàn cảnh, mọi phương tiện, mọi hình thức để tự học Học đến đâu ra sức luyện tập thực hành đến đó Đây là cống hiến to lớn và quý báu của Người vào lý luận dạy -

học của nước ta

Để phát huy được ý thức, khả năng tự học, Người yêu cầu các thầy, cô giáo trong quá trình dạy học phải phát huy tính tích cực, chủ động của họ, tạo cho họ ý thức tự mình tiếp cận chân lý, phát huy hết tiềm năng và tính sáng tạo trong quá trình học “Phải nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ và tự do tư tưởng Đọc tài liệu thì phải đào sâu, hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu một trong sách, có vấn đề chưa thông suốt thì mạnh dạn đề ra và thảo luận cho vỡ lẽ Đối với bất cứ vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi “Vì sao?” đều phải suy nghĩ kỹ càng xem nó có hợp với thực tế không, có thật và đúng lý không, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều” [51, tr.59] Đồng thời, phải tùy theo điều kiện, hoàn cảnh mà thực hiện từng bước và từng mức độ công việc học tập, trước hết phải nắm cho được những vấn đề cơ bản Phải học tập với thái độ nghiêm túc, khiêm tốn, thật thà, không giấu dốt

Bản thân Hồ Chí Minh là tấm gương điển hình về tinh thần học tập, tự khắc phục khó khăn, không ngừng vươn lên đạt tới đỉnh cao tri thức nhân loại,

trở thành “Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá kiệt xuất” Hồ Chí Minh

luôn coi lời dạy của Lênin: “Học, học nữa, học mãi” và lời dạy của Khổng Tử:

“Học không biết chán, dạy không biết mỏi” là phương châm sống, phương châm

“Tự học” là tư tưởng giáo dục lớn của Hồ Chí Minh, được xem như tư tưởng chiến lược của sự phát triển giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Nghị quyết Trung ương 2, khóa VIII, Ban Chấp hành Trung ương Đảng nhấn mạnh: Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học Phát triển phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân nhất là trong thanh niên Đây chính là sự vận dụng khoa học và sáng tạo của Đảng

về tư tưởng “tự học” của Người vào công cuộc đổi mới đất nước hiện nay

Phương pháp nêu gương, xây đi đôi với chống

Theo Hồ Chí Minh giáo dục thanh niên không chỉ đóng khung trong những bài diễn văn tuyên truyền khô khan, kém hiệu quả mà cần phải biết sáng tạo các hình thức phong phú đa dạng Nêu gương người tốt việc tốt, lấy gương người tốt việc tốt trong quần chúng, trong thanh niên để giáo dục lẫn nhau là một phương pháp vừa sinh động vừa có tính thuyết phục cao Người cho rằng: “Nói chung thì các dân tộc phương Đông đều giàu tình cảm và đối với họ một tấm gương còn sống còn giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền” [36, tr.284]