Với dạng đề này có thể kiểm tra được kiến thức của học sinh về những vấn đề lí luận văn học cơ bản: đặc trưng văn học, đặc trưng thể loại, phong cách nghệ thuật, bản chất của lao động ng[r]
Trang 1KINH NGHIỆM PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN VĂN
KINH NGHIỆM PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN VĂN Ở TRƯỜNG THPT KHÔNG CHUYÊN
Phan Thanh Vân-THPT Huỳnh Thúc Kháng – Nghệ An
1 Đặt vấn đề
1.1 Bàn về chuyện dạy văn trong không khí văn chương buồn tẻ như ở nhà trường THPT hiện nay đã khó, nói đến chuyện bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) môn văn lại càng khó hơn Với tôi, chuyện người thầy phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cũng như người trồng hoa Bông hoa đẹp bởi bàn tay người chăm bón, nâng niu Nhưng đâu phải khi nào hoa cũng khoe sắc rực rỡ Chỉ cần một cơn trở gió, một sự thay đổi tiết trời, một sự lãng quên bất cẩn của người là hoa kém sắc, cây không trổ bông
Có đồng nghiệp nói với tôi rằng, giỏi văn chỉ là "thiên bẩm" Là người trực tiếp giảng dạy môn văn đã nhiều năm ở phổ thông, tôi không nghĩ như vậy Với tôi, người thầy dạy văn trong trường học không phải là chất xúc tác trong quá trình biến đổi chất! Năng khiếu và tri thức văn chương nói riêng, tri thức văn hoá nói chung được bồi đắp theo năm tháng, gắn liền với sự nhạy bén của tố chất cá nhân
đã làm nên hồn văn ở học sinh
1.2 Trong nhà trường THPT, nhất là ở những trường không chuyên, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi như thế nào để đạt kết quả tốt, quả là một vấn đễ không đơn giản Trường Huỳnh Thúc Kháng chúng tôi, việc bồi dưõng HSG đã có
sự quan tâm và đầu tư nhất định Hằng năm, qua các kỳ thi HSG tỉnh chúng tôi đã gặt hái được những thành công đáng kể Song đáng tiếc là số học sinh đạt giải môn văn lại chưa nhiều Điều này có nguyên nhân từ cả hai phía Trước hết là từ phía người thầy Do phải bám sát việc thực hiện theo phân phối chương trình, người thầy không có điều kiện đầu tư về chiều sâu trong giờ giảng; thời gian tập trung bồi dưỡng cho HSG cũng không nhiều (thường thì những em được chọn đi thi HSG chỉ được tập trung bồi dưỡng 8 - 10 buổi); Trong số thời gian hạn hẹp đó, giáo viên
Trang 2bộ môn được phân công mỗi người dạy từ 2- 3 buổi; mỗi người dạy theo cách riêng của mình Về phía học sinh, ngoài vấn đề năng khiếu, do phải học nhiều môn nên việc đầu tư thời gian tự bồi dưỡng môn văn không được nhiều, quyết tâm đoạt giải của các em lại chưa cao Thiết nghĩ, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi nếu được đầu tư một cách thích đáng và và tiến hành bài bản, kết quả sẽ khả quan hơn Và kéo theo đó là hứng thú học văn sẽ phần nào được cải thiện Việc phát hiện bồi dưỡng năng khiếu văn chương, vì vậy, là việc cần phải ý thức thường xuyên, trước hết là đối với những giáo viên trực tiếp giảng dạy Năng khiếu văn, càng được phát hiện và bồi dưỡng sớm bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu Nhưng phát hiện và bồi dưỡng như thế nào cho có hiệu quả là cả một vấn đề cần được trao đổi
kỹ lưỡng
2 Phát hiện Học sinh giỏi văn
2.1 Thế nào là học sinh giỏi văn?
HSG văn trước hết phải là những học sinh có niềm say mê, yêu thích văn chương Sự say mê ấy phải được biểu hiện thường xuyên, liên tục và bằng ý thức
tự giác trong học tập, như soạn bài cẩn thận chu đáo, luôn chủ động tiếp thu kiến thức trong giờ học, đặc biệt phải thể hiện rõ ý thức trách nhiệm trong các bài làm văn theo quy định của chương trình và những bài luyện tập, thực hành rèn luyện kỹ năng mà giáo viên hướng dẫn Sự say mê sẽ giúp các em chịu khó tìm tài liệu để
mở mang kiến thức Và quan trọng hơn là nó giúp học sinh phát huy được trí tưởng tượng, sự liên tưởng để sống sâu sắc hơn với những cái mình đã đọc, đã học
HSG văn là những học sinh có những tư chất bẩm sinh, như tiếp thu nhanh,
có tri nhớ bền vững, có khả năng phát hiện vấn đề và có khả năng sáng tạo (có ý
tưởng mới trong bài làm)
HSG văn phải có vốn tri thức phong phú và hệ thống, thuộc nhiều thơ văn
trong và ngoài chương trình qua sự tìm đọc, tích luỹ; phải có sự hiểu biết càng nhiều càng tốt về con người và xã hội
Chẳng hạn nhờ có sự say mê tìm đọc mà một học sinh đã biết thêm ý kiến của thầy giáo Mai Văn Hoan về cách hiểu câu thơ: "Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng " là
phải dựa vào đặc điểm cây bồ đề - một loại cây cao chừng15m, búp non, phủ lông
Trang 3mịn màu vàng, hoa nhỏ mọc thành chùm Bồ đề có hai loại: loại hoa trắng gọi là cánh kiến trắng, loại hoa vàng gọi la cánh kiến vàng Loại cánh kiến hoa vàng thường mọc trên vùng sỏi sạn ở độ cao 300-700 m Nhựa của nó vừa là loại thuốc quí, vừa để chế ra chất keo gắn kết rất chặt Phải chăng vì những phẩm chất đó mà nhà thơ Chế Lan Viên so sánh "Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng" - một tình yêu đẹp được ươm mầm trong gian khổ, khó khăn và khăng khít keo sơn mãi mãi
Một trong những biểu hiện không thể thiếu và thường khó giấu của HSG
văn là rất giàu cảm xúc và thường nhạy cảm trước mọi vấn đề, trước cuộc sống.
Biểu hiện thường thấy ở những học sinh này là dễ vui nhưng cũng rất dễ buồn trước những vấn đề đặt ra trong tác phẩm và nhất là do sự tác động qua lời giảng của giáo viên Thường thì đây là những học sinh sống rất tình cảm, thích gần gũi với thầy cô, bạn bè và với mọi người, hay bộ lộ quan điểm tình cảm và chiều sâu nội tâm của mình thông qua cách phát biểu trực tiếp hoặc gián tiếp qua các bài viết
Sự nhạy cảm ở các em luôn gắn liền sự thông minh và theo tôi thì sự thông minh của HSG văn là sự thông minh của cả khối óc lẫn con tim
HSG văn là những học sinh có vốn từ tiếng Việt khá dồi dào, biết sử dụng
chính xác chúng trong những trường hợp khác nhau Thường những em HSG văn đều có khả năng diễn đạt mượt mà, giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, diễn đạt hàm súc
và có bản sắc riêng Năng khiếu ở HSG văn thường đi kèm với các biểu hiện bên
ngoài như ánh mắt sáng, cách nói lưu loát, gãy gọn bởi ngôn ngữ diễn đạt là cái vỏ của tư duy Một học sinh hay nói lay, nói lặp, nói dài dòng mà lượng thông tin ít,
khả năng lựa chọn ngôn ngữ trong diễn đạt hạn chế quyết không thể là một học sinh có tư duy trong sáng và có năng khiếu học văn HSG văn thường là những học
sinh nắm chắc các kỹ năng làm bài nghị luận.
2.2 Phát hiện học sinh giỏi văn
Từ quan niệm về HSG nói trên, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cần được tiến hành từ đầu lớp 10 Cơ sở của việc tuyển chọn của chúng tôi là:
Trang 4Thứ nhất, tìm hiểu kết quả của học sinh ở cấp THCS qua điểm tổng kết,
điểm thi tốt nghiệp, điểm thi học sinh giỏi và nếu có thể, tham khảo thêm ý kiến giáo viên đã trực tiếp giảng dạy học sinh ở cấp học đó để nắm bắt những mặt mạnh, mặt yếu của học sinh
Thứ hai, chúng tôi xem bài viết đầu tiên của học sinh (đặc biệt là học sinh
lớp 10) như một dấu ấn để bắt đầu cuộc hành trình phát hiện năng khiếu của học sinh Công việc của người thầy trong bài đầu tiên này là kiểm tra chất giọng, chất văn, cách nghĩ của học trò Những học sinh đạt được cả chất văn và ý văn trong một bài viết không phải nhiều, không phải đều Cái tật lộ ra ở từng học trò phải được nhận biết, nét tài hoa của từng học sinh cần phải được ghi nhận và trân trọng Khi chấm bài, thầy cô không chỉ chú trọng những bài chu đáo, khuôn mẫu, đầy đủ mà còn quan tâm đến những bài có thể có chỗ chưa sâu, nhưng có chỗ độc đáo, sâu sắc phải sửa kỹ, phê kĩ, thật sự nghiêm khắc khi đánh giá và có nhật kí chấm bài Dĩ nhiên, một bài viết không thể đánh giá được quá trình nhưng đó là sự khởi đầu để định hướng phát hiện, bổ sung ở những bài viết tiếp theo vì việc tuyển chọn HSG không chỉ dừng lại ở một số bài viết mà phải theo dõi cả quá trình học tập
3 Bồi dưỡng HSG văn
3.1 Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng HSG
Theo phân phối chương trình môn văn, số tiết dạy chính khoá trong tuần của giáo viên ở trường THPT không chuyên, chỉ bằng 1/2 số tiết dạy của giáo viên trường chuyên Thời lượng để dạy một tác phẩm cũng ít hơn rất nhiều Vì vậy, giáo viên không có điều kiện đi sâu, giảng kỹ tác phẩm; học sinh ít có cơ hội để được
ôn luyện bài bản như học sinh ở các trường chuyên Đây là một thực tế hết sức bất lợi cho cả thầy và trò trường không chuyên trong những kì thi HSG tỉnh vì cả học sinh trường chuyên và không chuyên đều cùng thi chung một đề (dĩ nhiên, những học sinh trường chuyên là những học sinh đã được tuyển chọn kỹ lưỡng lúc vào trường lại được học tập, bồi dưỡng có hệ thống sẽ có lợi thế hơn nhiều so với các
em ở trường không chuyên) Những khó khăn đó chính là bài toán nan giải đối với
Trang 5những giáo viên giảng dạy ở trường không chuyên như chúng tôi Tuy nhiên, dù khó khăn bao nhiêu chúng tôi cũng phải tìm được một cách giải, một lối thoát cho mình
Sau khi đã Shát hiện và thành lập được đội ngũ HSG công việc tiếp theo là xây dựng kế hoạch và thực hiện kế hoạch bồi dưỡng HSG (Bao gồm cung cấp kiến
thức, hướng dẫn tự học và rèn luyện kỹ năng) Các khâu trên càng thực hiện chu đáo bao nhiêu, kết quả càng tốt bấy nhiêu Trong phạm vi SKKN này tôi chỉ xin
trình bày, trao đổi một vài kinh nghiệm trong việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho
HSG trong khoảng thời gian cho phép của nhà trường
3.2 Các bước rèn luyện kỹ năng làm văn
3.2.1 Cách lựa chọn hướng ra đề
Thực tế giảng dạy giúp tôi ý thức một cách sâu sắc rằng, việc ra đề là khâu quan trọng đầu tiên của quá trình phát hiện, kiểm tra, đánh giá và lựa chọn HSG
Đề đúng và hay sẽ phân hoá được trình độ học sinh, giúp người thầy nắm trúng điểm mạnh, điểm yếu của mỗi học sinh từ đó có thể đánh giá khách quan, chính xác, công bằng năng lực, sự cố gắng vươn lên của học sinh; đồng thời tạo được niềm tin và hứng thú học tập cho học sinh, khi hiểu được năng lực của mình Ngược lại, đề thiếu chính xác, sáo mòn không những không đánh giá được chính xác về năng lực học sinh mà còn làm giảm thiểu hững thú học văn, tính độc lập sáng tạo của học sinh Và hậu quả của nó là việc rèn kỹ năng sẽ trở nên vô nghĩa
Theo dõi hướng ra đề thi học sinh giỏi các cấp trong những năm qua, chúng tôi nhận thấy, đề thường có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến thức về lý luận văn học và cảm thụ văn chương Phạm vi thường xoay quanh những vấn đề cốt lõi của chương trình như: chức năng và đặc trưng của văn học nghệ thuật, phẩm chất của người nghệ sỹ, phong cách của nhà văn hoặc phân tích một tác phẩm văn học đặc sắc, trong đó không ít tác phẩm còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau (Chẳng hạn: Trao duyên, Hai đứa trẻ, Mùa xuân chín, Đây thôn Vĩ Dạ, Tống biệt hành, Thơ duyên ), hoặc phân tích một số tác phẩm để nêu bật một vấn đề nào đó liên quan
Trang 6đến phong cách của một tác gia, hay một đặc điểm quan trọng của tiến trình lịch sử văn học dân tộc Nhìn chung, tinh thần nhất quán của đề thi HSG là theo sát chương trình Từ nhận thức đó, trong quá trình ra đề rèn luyện kỹ năng cho học sinh, tôi thường tập trung vào một số dạng đề cơ bản sau:
a Đề kiểm tra khả năng cảm thụ tác phẩm văn học
Dạng đề này phải gắn với những tác phẩm hay có trong chương trình.D
Ví dụ:
+ Nhận xét về nghệ thuật "tả cảnh ngụ tình"của Nguyễn Du trong Truyện Kiều, có ý kiến cho rằng:
" Thiên nhiên trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là thiên nhiên biết xúc động, biết cảm nhận được mọi tâm trạng con người Nó hiện lên như một người bạn tri kỷ, cùng chịu đựng nỗi đau, cùng chia sẻ niềm vui với con người "
Dựa vào những hiểu biết của em về Truyện Kiều, hãy làm sáng tỏ ý kiến trên
+ Kết thúc tác phẩm "Đời thừa", nhân vật Hộ tự xỉ vả mình:
-Anh anh chỉ là một thằng khốn nạn!
Còn nhân vật Từ nói:
-Không! Anh chỉ là một người khổ sở chính vì em mà anh khổ!
Từ kết thúc trênT, anh (chị) phân tích và bình luận về tình cảm nhân đạo sâu sắc của nhà văn Nam Cao được thể hiện trong tác phẩm
+ Phân tích vẻ đẹp của dòng sông Bạch Đằng trong bài Bạch Đằng giang phú của Trương Hán Siêu
Qua dạng đề này có thể kiểm tra được kiến thức cơ bản của học sinh về tác phẩm: nắm hệ thống chi tiết, hình ảnh; hiểu khái quát giá trị nội dung - nghệ thuật
Trang 7của tác phẩm; năng lực chọn lựa và cảm thụ tác phẩm nghệ thuật ở nhiều cấp độ khác nhau: chỉnh thể tác phẩm - hình tượng - chi tiết, hình ảnh, ngôn ngữ
b Đề kiểm tra kiến thức về lý luận văn học và cảm thụ tác phẩm
Dạng đề này yêu cầu học sinh phải bao quát được những vấn đề cơ bản của lí luận văn học và soi sáng nó vào những tác phẩm văn học cụ thể
Ví dụ:
+Bàn về thơ, R.Tagore viết:
" Cũng như nụ cười và nước mắt, thực chất của thơ là phản ánh một cái gì
đó hoàn thiện từ bên trong " Anh (chị) hãy:
1 Bình luận ý kiến trên
2 Qua bài thơ "Bên kia sông Đuống" của Hoàng Cầm, hãy làm sáng tỏ ý kiến trên
+Nhà văn Nguyễn Đình Thi viết: "tác phẩm văn học lớn hấp dẫn người ta bởi cách nhìn mới, tình cảm mới, về những việc, những điều mà ai cũng biết cả rồi" (Trích:
Nhà văn nói về tác phẩm - NXBVH, 1998, Tr 260) Anh (chị) hãy bình luận câu
nói trên và phân tích sức hấp dẫn của một tác phẩm văn học mà anh (chị) cho là lớn
Với dạng đề này có thể kiểm tra được kiến thức của học sinh về những vấn
đề lí luận văn học cơ bản: đặc trưng văn học, đặc trưng thể loại, phong cách nghệ thuật, bản chất của lao động nghệ thuật, giá trị và chức năng của văn học, vai trò của văn học đối với đời sống v.v đồng thời củng cố kiến thức cơ bản về tác phẩm văn học, gắn lí luận văn học với việc cảm thụ cái hay, cái đẹp của tác phẩm Qua lí luận văn học, học sinh có căn cứ khoa học để hiểu sâu hơn tác phẩm và ngược lại, qua tác phẩm, học sinh hiểu và biết khái quát năng cao thành những vấn đề lí luận văn học cơ bản
Trang 8c Đề rèn luyện kỹ năng so sánh văn học
Đây là một trong những dạng đề khó, nhưng học sinh dễ có cơ hội để phát huy năng khiếu và sở trường riêng của một HSG Nó đòi hỏi học sinh vùa nắm được những vấn đề cụ thể, chi tiết, vừa biết khái quát tổng hợp và lý giải vấn đề
Có thể so sánh tác phẩm cùng đề tài, cảm hứng trong một giai đoạn văn học, của một tác giả hoặc khác giai đoạn, khác tác giả
Ví dụ:
+ Có ý kiến cho rằng, "Mời trầu" và "Tự tình", hai bài thơ, hai giọng điệu khác nhau nhưng cùng một "chất" Xuân Hương Hãy phân tích và làm sáng tỏ ý kiến trên
+So sánh sự giống và khác nhau giữa bài thơ "Thu vịnh" của Nguyễn Khuyến và " Đây mùa thu tới" của Xuân Diệu
+ So sánh bức tranh mùa thu trong thơ Xuân Diệu qua bốn câu mở đầu bài
"Thơ duyên" và "Đây mùa thu tới"
+ Vẻ đẹp hình tượng người lính qua hai bài thơ "Đồng chí " của Chính Hữu
và "Tây Tiến" của Quang Dũng
+ Phân tích đặc sắc riêng về cảm hứng đất nước ở bài thơ "Đất nước" của Nguyễn Đình Thi và "Đất nước" (Chương V C -Trích Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm
+ Những tương đồng và khác biệt trong cách cảm nhận và thể hiện số phận người nông dân nghèo qua hai tác phẩm Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài) và Vợ nhặt (Kim Lân)
3.2.2 Rèn luyện kỹ năng phân tích đề
Xét đến cùng, việc dạy HS làm bài, rèn luyện kỹ năng nghị luận văn học là một trong những khâu quan trọng, ảnh hưởng quyết định đến kết quả thi HSG Đây
Trang 9là khâu yếu nhất của HS (kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý, dựng đoạn, liên kết đoạn, đưa dẫn chứng, phân tích dẫn chứng )
Trước hết, trong thời gian bồi dưỡng, giáo viên cần cho học sinh làm quen với nhiều dạng đề thi HSG, đặc biệt là những dạng đề có cách diễn đạt có thể gây
ngộ nhận hoặc có thể hiểu yêu cầu đề không thấu đáo Chẳng hạn ở đề bài "Nét mới lạ về hình tượng người lính qua bài Tây Tiến của Quang Dũng"
Học sinh khi phân tích đề đã nhận diện bản chất của đề rất khác nhau Một
số em cho rằng yêu cầu của đề là chỉ ra nét độc đáo H (lạ) của hình tượng người
lính trong bài "Tây tiến" trong toàn bộ thơ ca Việt Nam viết về người lính Chỉ có một số ít là hiểu đúng và hiểu trúng yêu cầu đề là phải chỉ ra những nét độc đáo
nhưng phải "mới" (chứ không phải là " khác lạ") trong cách cảm nhận và lối thể hiện
hình tượng người lính của của QD Muốn đạt được yêu cầu đó, bài làm phải bám sát bài thơ Tây Tiến và những bài thơ viết về người lính trong thơ ca VN trước đó
và cùng thời (chứ không lấy dẫn chứng về những bài thơ cùng viết về người lính ở
cả những giai đoạn sau)
Sau khi đã nhận diện đúng yêu cầu đề, việc xác định thao tác nghị luận chỉ cần củng cố và hệ thống lại Điều cần lưu ý với học sinh là dù đề thi HSG có yêu cầu hay không, học sinh vẫn phải vận dụng nhiều thao tác nghị luận khác nhau trong một bài làm (Phân tíchP, giải thích, chứng minh, bình luận, so sánh ) Điều quan trọng là xác định thao tác nào là chính, thao tác nào là bổ trợ Nắm chắc yêu cầu này, học sinh sẽ có cơ sở để xây dựng hệ thống luận điểm hợp lý và khoa học cho bài viết Thông thường, luận điểm chính của bài viết thường nằm ở những thao tác chính Đây cũng là trọng tâm của bài viết Những thao tác hỗ trợ thường gắn với những ý phụ, ý bổ tsung, giúp cho nội dung bài viết hoà chỉnh, trọn vẹn
3.2.3 Rèn kỹ năng lập dàn ý
Bước đầu tiên trong rèn kỹ năng lập dàn ý tôi thường yêu cầu học sinh phải
lập dàn ý sơ lược theo yêu cầu: +đề xuất được hệ thống luận điểm sẽ triển khai
trong bài viết; + xác định mối quan hệ giữa các luận điểm, tầm quan trọng của mỗi
Trang 10luận điểm trong việc thể hiện các yêu cầu của bài; + sắp xếp các luận điểm theo trình tự chặt chẽ, khoa học
Để giúp học sinh thực hiện được yêu cầu trên, tôi thường hướng dẫn các em đặt hệ thống câu hỏi và tự trả lời: + câu hỏi tìm luận điểm: Yêu cầu trọng tâm của
đề là gì? Vấn đề cần giải quyết có thể triển khai ở những khía cạnh, phương diện nào? + Câu hỏi xác định quan hệ và vai trò của luận điểm: Những khía cạnh, phương diện ấy quan hệ với nhau như thế nào? Phương diện nào thể hiện tập trung
và rõ nét các yêu cầu trọng tâm của đề? + Câu hỏi sắp xếp luận điểm: Các khía cạnh, nội dung cần nghị luận được trình bày như thế nào là tối ưu nhất?
Những nội dung này học sinh được suy nghĩ trong vòng 25-30 phút, sau đó học sinh sẽ trình bày ngắn gọn bằng hình thức nói (yêu cầu phải nói rõ căn cứ để nhận thức đề, đề xuất luận điểm và sắp xếp ý) Cuối cùng giáo viên mới chữa hoàn chỉnh
Chẳng hạn, với đề văn: Trong kiệt tác TKiều, Nguyễn Du viết:
"Trải qua một cuộc bể dâu
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng".
Anh (chị) hiểu như thế nào về câu thơ trên? Bằng sự hiểu biết về Truyện Kiều và bài thơ Độc Tiểu Thanh kí của ND, hãy làm sáng tỏ ý thơ trên /
Ở đề trên, học sinh cần đề xuất được các luận điểm chính sau:
- Giải thích ý nghĩa câu thơ của ND ("những điều trông thấy""? "Đau đớn lòng"? )
- "Nỗi đau đớn lòng" trước "những điều trông thấy" của ND được thể hiện như thế nào trong Truyện Kiều và ĐTTK?
- Đánh giá về giá trị của Truyện Kiều, về nỗi niềm ND được thể hiện qua tác phẩm của mình về sức sống của tác phẩm ND