Vai trò của trường thi hương Gia Định đối với lịch sử dân tộc

Bài viết góp phần làm rõ vai trò của trường thi Hương Gia Định đối với công cuộc xây dựng, phát triển văn hóa - xã hội và cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Từ đó, bài viết góp phần đánh giá khách quan, khoa học về vai trò của giáo dục khoa cử nho học đối với vùng đất Nam Bộ.

ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY

Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/

VAI TRÒ CỦA TRƯỜNG THI HƯƠNG GIA ĐỊNH

ĐỐI VỚI LỊCH SỬ DÂN TỘC

The role of “thi Hương Gia Định” school in the national history

ThS Trần Khắc Huy

Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Tân Bình, TP.HCM

TÓM TẮT

Năm 1813, trường thi Hương Gia Định được thành lập và tổ chức khoa thi đầu tiên Năm 1858, khoa thi hương cuối cùng của trường thi Hương được tổ chức tại Gia Định Trong gần nửa thế kỉ tồn tại (1813-1858), trường thi Hương Gia Định đã tuyển chọn được nhiều hiền tài và có những đóng góp quan trọng vào lịch sử dân tộc Bài viết góp phần làm rõ vai trò của trường thi Hương Gia Định đối với công cuộc xây dựng, phát triển văn hóa - xã hội và cuộc đấu tranh chống ngoại xâm Từ đó, bài viết góp phần đánh giá khách quan, khoa học về vai trò của giáo dục khoa cử nho học đối với vùng đất Nam Bộ

Từ khóa: Gia Định, hương cống, nho học, sinh đồ

ABSTRACT

In 1813, “thi Hương Gia Định” school was established and held the first examination In 1858, the last examination of the “thi Hương Gia Định” school was organized For near half a century of existence (1813-1858), “thi Hương Gia Định” school recruited many talented and righteous people and made important contributions to the national history The article clarifies the role of “thi Hương Gia Định” school in the cultural and social construction and development as well as in the struggle against foreign aggression, thereby contributing to an objective and scientific assessment of the role of confucian education in the Southern region

Keywords: Gia Định, senior bachelor, confucianism, junior bachelor

1 Khái quát về trường thi Hương

Gia Định

Năm 1802, nhà Nguyễn chính thức

được thành lập Vua Gia Long đã bắt đầu

có những chính sách để khôi phục và phát

triển đất nước Trong giáo dục, nhà

Nguyễn cũng rất chú trọng đến việc tuyển

chọn nhân tài để phục vụ cho sự phát triển

quốc gia Từ năm 1807 đến 1918, nhà

Nguyễn đã tổ chức được 48 khoa thi Trên

hình thành các trung tâm thi Hương như:

Hà Nội, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An, Huế, Bình Định, Gia Định Trong đó, trường thi Hương Gia Định là ngôi trường duy nhất để tuyển chọn Hương cống, Sinh

đồ cho toàn khu vực Nam Bộ ngày nay Theo tài liệu, trường thi Hương Gia Định nằm trên đất thôn Hòa Nghĩa, phía Tây thành Gia Định, có chu vi 193 trượng 6 thước (khoảng 850m), tường cao 4 thước 5

vị trí trường thi Gia Định tương ứng với

khu vực của Nhà văn hóa Thanh niên (số 4,

đường Phạm Ngọc Thạch, phường Bến

Nghé, quận 1, TP.HCM) ngày nay Trường

thi Gia Định cứ ba năm tổ chức một kỳ thi

gọi là thi Hương Quy cách thi thời xưa

phải qua 4 kỳ (hay còn gọi là 4 trường): kỳ

đệ nhất thi kinh nghĩa; kỳ đệ nhị thi chiếu,

chế, biểu; kỳ đệ tam thi thơ, phú; kỳ đệ tứ

thi văn sách Sĩ tử qua được 4 trường gọi là

Hương cống (sau gọi là Cử nhân); qua được

3 trường gọi là Sanh đồ (sau gọi là Tú tài)

Cả Hương cống và Sanh đồ đều được nhà

nước tha thuế thân Các vị đỗ Hương cống

sẽ được ban áo mão và đãi yến tiệc gọi là

Lộc minh yến (Hồ Tường, 2017)

Từ khi thành lập, trường thi Hương

Gia Định đã lần lượt tổ chức được nhiều

khoa thi Hương và tuyển chọn nhiều

Hương cống (Cử nhân), Sinh đồ (Tú tài) để

bổ sung vào hàng ngũ Nho sĩ đỗ đạt của

quốc gia Theo ghi chép của Quốc triều hương khoa lục, chúng tôi thống kê danh

sách có 260 Hương cống đỗ đạt từ trường thi Hương Gia Định Xem bảng thống kê:

Bảng 1 Số lượng Hương cống, cử nhân của trường thi Hương Gia Định

Nguồn: Cao Xuân Dục (1993), Quốc triều Hương khoa lục, NXB TP HCM

Bản đồ Thành Gia Định

Trong 260 Hương cống thì chỉ duy nhất

Lương Khê Phan Thanh Giản là đạt được học

vị Tiến sĩ Tuy số người đỗ tiến sĩ không

nhiều nhưng lực lượng Nho sĩ đỗ đạt từ

trường thi Hương Gia Định đã có nhiều đóng

góp quan trọng vào quá trình tồn tại và phát

triển của Việt Nam dưới triều Nguyễn

2 Những đóng góp của trường thi Hương Gia Định

2.1 Tuyển chọn hiền tài cho đội ngũ quan lại nhà nước

Theo những số liệu khảo cứu, trong số

260 Hương cống thi đỗ từ trường thi Hương Gia Định thì có đến 152 người giữ những chức vụ do triều đình bổ nhiệm Xem bảng số liệu sau:

Bảng 2 Chức vụ do Hương cống trường thi Gia Định đảm nhiệm

Nguồn: Cao Xuân Dục (1993), Quốc triều Hương khoa lục, NXB TP.HCM

Qua Bảng 2, số lượng người đỗ đạt từ 152/260 (chiếm 58,4%) Trong đó, một số

khoa) sau làm quan tới chức Tuần phủ

Lạng Sơn - Cao Bằng; Đặng Văn Nguyên

(đỗ thứ 2) làm quan tới Hiệp trấn Sơn

Nam; Trương Minh Giảng (đỗ thứ 4) làm

quan tới Đông Các đại học sĩ, Nam Kỳ

kinh lược sứ, Trấn Tây tướng quân;

Nguyễn Công Hoán (đỗ thứ 7) làm quan

tới Thượng thư Bộ Hình; Hồ Bảo Hựu (đỗ

thứ 9) làm quan tới Tổng đốc Bình Định -

Phú Yên; Chu Kế Thiện (đỗ thứ 11) cũng

làm tới chức Lang trung Bộ Hình, v.v

Trong những Hương cống, cử nhân của

trường thi Hương Gia Định, vẫn còn rất

nhiều người vừa có tài, vừa có đức và có

nhiều đóng góp quan trọng vào sự phát

triển của đất nước mà tên tuổi vẫn còn lưu

danh muôn thuở như Trương Minh Giảng,

Nguyễn Thông, v.v Có thể nói, những

người đỗ đạt từ trường thi Hương Gia Định

dù giữ những chức quan trông coi địa hạt

hay các chức quan nắm giữ trọng trách

trong triều đình thì họ đều đem hết sức

mình cống hiến cho sự nghiệp xây dựng

đất nước và gìn giữ nền độc lập quốc gia

Cống hiến của các Nho sĩ đỗ đạt từ trường

thi Hương Gia Định vẫn còn trong lòng đất

và người Nam Bộ nói riêng và cả nước nói

chung

2.2 Tuyển chọn hiền tài để phát triển

văn hóa – giáo dục ở Nam Bộ

Sự thành công, đỗ đạt từ các kì thi

hương tại Gia Định là tiền đề quan trọng để

các Nho sĩ đất Gia Định cống hiến cho sự

phát triển chung của đất nước Bên cạnh

những người tài giỏi nắm quyền và tham

gia vào bộ máy cai trị của triều đình, chúng

ta không khó để nhận ra những tấm gương

tiêu biểu, học rộng tài cao và đóng góp

quan trọng vào những thành tựu văn hóa –

giáo dục của vùng đất Nam Bộ xưa Tài

năng của các bậc Nho sĩ đỗ đạt từ trường

thi Hương Gia Định không chỉ thể hiện tại chốn quan trường, mà họ còn là những nhà văn thơ, nhà văn, những thầy giáo tài năng hay những kẻ sĩ nặng lòng với dân với nước

Trên phương diện văn hóa, tên tuổi của các Nho sĩ xuất thân từ trường thi Hương Gia Định được biết đến nhiều qua

Bạch Mai Thi xã với sự tham gia của nhiều

văn nhân như Trương Hảo Hiệp, Phan Hiển Đạo, Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Phan Văn Trị, Tôn Thọ Tường, v.v Các văn nhân đã có những đóng góp quan trọng làm phong phú thêm kho tàng văn học, nghệ thuật của vùng đất

và con người Nam Bộ Bên cạnh đó, còn rất nhiều bậc văn nhân nổi tiếng xuất thân

từ trường thi Hương Gia Định như:

Phan Thanh Giản (1796 - 1867) hiệu

là Lương Khê và Ước phụ, quê làng Bảo Thạnh, huyện Bảo An, tỉnh Vĩnh Long Ông đỗ Cử nhân năm 1825 tại trường thi Hương Gia Định, năm sau (1826) đỗ Đệ Tam Giáp đồng Tiến sĩ Xuất thân, là Tiến

sĩ khai khoa và duy nhất của đất Nam Kỳ Phan Thanh Giản làm quan nhà Nguyễn qua ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm viện Biên tu, sau được thăng làm Lang trung ở bộ Hình, Tham Hiệp ở Quảng Bình, Phủ Doãn của phủ Thừa Thiên (1829), Thị Lang các bộ, Thượng thư bộ Hình sung Cơ mật viện đại thần (1847)… được chuyển đi phụ trách ở nhiều nơi như Nghệ An, Thừa Thiên, Ninh Bình, Quảng Nam, Gia Định, v.v Trong sự nghiệp văn chương, Phan Thanh Giản để lại nhiều công trình nghiên cứu quan trọng Ông để lại chừng 10 bộ sách, phần nhiều viết bằng chữ Hán Những năm đi thi hội,

ông có làm tập thơ Du kinh Thời gian đi

sứ sang Trung Quốc, ông sáng tác tập Kim

đài (1832) Khi đi sứ sang Pháp để thương

lượng chuộc lại ba tỉnh miền Đông, ông

viết Sứ trình nhật ký (1863) Hầu hết các

sáng tác của Phan Thanh Giản sau này

được tập hợp lại trong bộ sách Lương Khê

thi thảo (in 1876) có 103 bài, bao gồm

nhiều thể loại văn học Ngoài ra, ông còn

soạn chung các quyển Minh Mệnh chính

yếu (1837) và Khâm định Việt sử Thông

giám cương mục (1853), v.v Trong suốt

quá trình làm quan, cuộc đời và sự nghiệp

của ông diễn ra trong bối cảnh phức tạp và

đầy biến động của lịch sử dân tộc Nhưng

trong bất kì hoàn cảnh nào, ông vẫn luôn

tận tâm, tận lực với đất nước, vẫn xứng

danh người trí thức tiêu biểu vùng đất Nam

Kì (Nhiều tác giả, 2006).

Phan Văn Trị (1830 - 1910), ông đỗ

Cử nhân khoa Kỷ Dậu (1849) tại trường thi

Hương Gia Định Trong sự nghiệp văn

chương, những sáng tác của Phan Văn Trị

phần lớn là những bài thơ vịnh cảnh, vịnh

vật nhưng hàm chứa những tâm sự, hoài

bão, chí hướng sâu xa, phê phán bọn thống

trị bất tài, dốt nát, hám danh lợi như

Cái cối xay, Con mèo, Con rận, Con cào

cào, Con cóc, Hột lúa, v.v Khi đất nước

rơi vào vòng nô lệ, Phan Văn Trị đã dùng

ngòi bút của mình trong cuộc đấu tranh

chống kẻ thù Ông nổi tiếng trong cuộc bút

chiến chống Tôn Thọ Tường (1825-1877),

một tên tay sai của giặc Pháp, dù trước đây

hai người là bạn thơ trong nhóm Bạch Mai

Thi xã Trong cuộc họa thơ này, Phan Văn

Trị đã lôi cuốn được đông đảo sĩ phu Nam

Kỳ vào cuộc như Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh

Mẫn Đạt, v.v Thơ của Phan Văn Trị cho

thấy một tinh thần tự hào lạc quan, một khí

phách hiếm có và một trách nhiệm lớn lao

Phan Văn Trị xông xáo tiến lên đánh địch như một dũng sĩ Ngòi bút trong tay ông trở thành ngọn giáo, nhằm thẳng vào bọn bán nước, đánh rất trúng, rất đau, khiến đối phương không cựa được” (Nguyễn Khắc Thuần, Nguyễn Quảng Tuân, 2001, tr.12) Ông xứng đáng đứng trong hàng ngũ những nhà thơ tiêu biểu cho khuynh hướng văn học yêu nước chống xâm lược thời cận đại

Nguyễn Thông (1827-1884) thi đậu Cử

nhân trường thi Hương Gia Định (năm 1849) và được triều đình bổ làm chức Huấn đạo huyện Phú Phong tỉnh An Giang Năm 1856, Nguyễn Thông được triệu về kinh đô Huế để làm việc ở Nội các Từ năm 1869 đến 1871, ông giữ chức Bố chánh Quảng Ngãi Sau đó là các chức vụ như Hàn Lâm Viện Tu soạn, Hàn Lâm Viện trước tác và Tư nghiệp Quốc Tử Năm 1877, ông về làm Doanh điền sứ Bình Thuận Năm 1881, Nguyễn Thông được bổ làm Phó sứ điển nông kiêm Đốc học tỉnh Bình Thuận (Hồ Sĩ Hiệp, Hoài Anh, 1990, tr.105) Nguyễn Thông được nhắc đến nhiều với những đóng góp trong việc biên soạn tập sách nhỏ về thủy lợi ở Quảng

Ngãi (Nghĩa Châu thủy lợi tiểu sách tự), Bài ký về kinh Vĩnh Lợi (Vĩnh Lợi cừ ký),

Sớ trình bày về thủy lợi và việc trồng cây

(Trần thủy lợi tài thụ nghi sớ), v.v Trong

thơ văn, Nguyễn Thông để lại các tác phẩm bằng chữ Hán, được thu thập trong các

sách: Ngọa du sào thi tập, Đôn Am thi tập,

Kỳ Xuyên văn sao, v.v Đặc biệt là các áng

văn xuôi viết về các nhân vật lịch sử nổi

tiếng như truyện Phan Văn Đạt, truyện Trương Định, truyện Hồ Huấn Nghiệp…

đều là những áng văn yêu nước, giàu tính chiến đấu và tính thời sự, ca ngợi tinh thần

phu yêu nước Nam Kỳ Không chỉ khẳng

định tài năng trên lĩnh vực thơ văn,

Nguyễn Thông còn là một nhà sử học có

tài Năm 1876, ông tham gia phúc kiểm bộ

Khâm định Việt sử thông giám cương mục,

soạn Việt sử cương giám khảo lược Tuy

còn một số hạn chế về mặt tư tưởng nhưng

với những cống hiến của mình, Nguyễn

Thông xứng đáng là một nho sĩ trí thức

được người đời trân trọng (Ca Văn Thỉnh,

Bảo Định Giang, 2002)

Nguyễn Đình Chiểu (1822 – 1888)

tham dự kì thi Hương năm 1843 tại trường

thi Gia Định và đỗ Tú Tài Phẫn uất trước

hành động cướp nước dã man của giặc

Pháp, đau xót trước cảnh nhân dân chạy

loạn tan tác, Nguyễn Đình Chiểu viết

“Chạy giặc” Cảm kích trước hành động hi

sinh vì nước của nghĩa quân trong trận Cần

Giuộc, ông viết bài “Văn tế nghĩa sĩ Cần

Giuộc” - một áng văn yêu nước bất hủ

trong lịch sử văn học Việt Nam Lần đầu

tiên trong lịch sử văn học nước nhà, hình

ảnh người nông dân được thể hiện lên

những phẩm chất vốn có của họ, với tinh

thần và ý chí chiến đấu quật cường Có thể

nói, với “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”,

Nguyễn Đình Chiểu đã tạo dựng nên một

tượng đài sừng sững về hình ảnh người

nông dân Nam Bộ thời kỳ đầu chống Pháp

- xứng đáng với vị trí lá cờ đầu trong nền

văn tế Việt Nam Nguyễn Đình Chiểu cũng

là tác giả của tác phẩm Lục Vân Tiên, Ngư

Tiều y thuật vấn đáp và rất nhiều tác phẩm

nổi tiếng khác Ông còn là một thầy thuốc

lớn Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn

Đình Chiểu xứng đáng được tôn vinh là

nhà văn hóa lớn của dân tộc ở cuối thế kỷ

XIX

Ở lĩnh vực giáo dục, nhiều Nho sĩ đã

trở thành những thầy giáo rất gần gũi với

dân như Nguyễn Thông - người được nhiều chí sĩ nổi tiếng đến thọ giáo như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Thượng Hiền, v.v Đặc biệt, Nguyễn Đình Chiểu, người thầy chỉ

đỗ Tú tài ở trường thi Gia Định nhưng có rất nhiều học trò theo học khi ông mở lớp dạy ở Sài Gòn, Cần Giuộc, Bến Tre Nguyễn Đình Chiểu là hình tượng của ba con người đáng quý: nhà giáo – nhà thơ – thầy thuốc

Có thể thấy, trong lĩnh vực văn hóa giáo dục, trường thi Hương Gia Định đã tuyển chọn ra những người con ưu tú của đất Nam Kỳ lục tỉnh Những danh nhân lịch sử, văn hóa giáo dục như Nguyễn Thông, Nguyễn Đình Chiểu… cùng rất nhiều Nho sĩ khác mãi là niềm tự hào của nền Nho học Nam Kỳ Trong tiến trình tồn tại và phát triển của nhà Nguyễn, những bậc Nho học đỗ đạt xuất thân từ trường thi Hương Gia Định đã có những vai trò quan trọng Không những thế, trong công cuộc chống ngoại xâm, bảo vệ biên thùy, họ cũng là những người đi đầu và góp phần bảo vệ vẹn toàn chủ quyền đất nước

2.3 Tuyển chọn hiền tài để bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia

Dưới triều Nguyễn, Việt Nam luôn phải đối mặt với những thách thức, nguy

cơ xâm lược từ bên ngoài Vì thế, những Hương cống, Cử nhân đỗ đạt từ trường thi Hương Gia Định đã có những đóng góp quan trọng, thậm chí cả tính mạng của mình để bảo vệ vẹn toàn chủ quyền đất nước Tiêu biểu là cuộc kháng chiến chống ngoại xâm bảo vệ biên giới Tây Nam của

tổ quốc và cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược Trong công cuộc bình định vùng đất Gia Định và chống lại các cuộc xâm lược của quân Xiêm ở vùng Tây Nam

Chúng ta thấy nổi bật nhất là vai trò của

Trương Minh Giảng cùng một số Hương

cống, Cử nhân khác vốn đỗ đạt từ trường

thi Hương Gia Định

Trương Minh Giảng (? - 1841) đỗ Cử

nhân năm Kỷ Mão (1819), được bổ chức

Tư vụ, dần thăng tới Lang trung bộ Binh,

rồi đổi sang bộ Hình Năm 1829, ông thăng

chức Tham tri, được phái vào công cán ở

Gia Định Sau khi đổi về kinh, ông làm Tả

tham tri bộ Hộ, không lâu sau được thăng

lên Thượng thư bộ Hộ, kiêm quản Khâm

thiên giám Trương Minh Giảng là một

người văn võ song toàn khi bình định và

giữ vững được biên thùy phía Đông Nam

tổ quốc Năm 1833, vùng đất Gia Định

diễn ra sự biến “cuộc nổi dậy của Lê Văn

Khôi”, Trương Minh Giảng được sung

chức Tham tán quân vụ, cùng Phan Văn

Thúy đem quân đánh dẹp được cuộc nổi

dậy của Lê Văn Khôi Không những thế,

khi Lê Văn Khôi bại trận, chạy sang cầu

viện quân Xiêm Quân Xiêm do các tướng

Chao Phraya Bodin và PhraKlang chỉ huy,

tiến vào xâm phạm lãnh thổ Đại Nam

Trương Minh Giảng cùng Nguyễn Xuân

chỉ huy quân đội đẩy lui được quân Xiêm

ra khỏi bờ cõi Trương Minh Giảng được

tấn phong tước “Bình Thành Nam” Trên

đà thắng lợi, ông cùng Nguyễn Văn

Năng đánh đuổi quân Xiêm, giúp Chân

Lạp thu phục lại thành Nam Vang, được

gia phong tước Bình Thành Bá, sau đó,

được phong hàm Hiệp biện đại học sĩ, lãnh

chức Tổng đốc An Giang Không lâu sau,

ông lại được phong hàm Đông các đại học

sĩ, kiêm chức Bảo hộ Cao Miên Năm 1838,

khi triều đình dựng bia võ công, tên ông

được khắc hàng đầu đặt trong Võ miếu

Huế

Đức cũng là người từ trường thi Hương Gia Định và có những đóng góp quan trọng

trong việc đánh Xiêm Lê Văn Đức (1793 - 1842) đậu Cử nhân khoa thi năm 1813 -

năm thi đầu tiên của trường thi Hương Gia Định, được bổ làm tri huyện Tri Viễn Năm

1822, được triệu về Huế làm Lang trung bộ Công, sau đó trải qua các chức như Thiêm

sự, Ký lục trấn Bình Hòa sung Giám thi trường Nam Định, Hữu thị lang bộ Công,

bộ Binh Ít lâu sau, Lê Văn Đức được đổi làm Tổng đốc Định Yên rồi triệu về kinh sung Cơ mật viện đại thần, lĩnh chức Thượng thư Bộ Công, kiêm Bộ Lại và công việc ở Quốc Tử Năm 1840, ông được phong hàm Thượng Thư, sung làm Trấn Tây khâm sai đại thần Tháng 8/1840, Lê Văn Đức cùng Trương Minh Giảng dẫn quân đi đánh đuổi quân Xiêm La và trấn áp các cuộc nổi dậy của người Chân Lạp Năm 1842, quân Xiêm La lại sang xâm lấn vùng biên giới Châu Đốc, Hà Tiên, Lê Văn Đức liền được thăng Hiệp biện Đại học sĩ cùng các tướng ở các quân thứ lo việc chống quân Xiêm La xâm chiếm và ngăn chặn những cuộc nổi loạn ở vùng biên giới Châu Đốc, Hà Tiên Quân xâm lược bại trận, quân nổi dậy bị dẹp tan, ông được triệu về Huế nhận thưởng Tháng 11/1842,

Lê Văn Đức được cử làm Kinh lược đại thần để đi xem xét việc quân ở 6 tỉnh Nam

Kỳ Trên đường đi làm Kinh lược ở Nam

Kỳ, ông mất tại Quảng Nam

Huỳnh Mẫn Đạt (1807 - 1883), đỗ Cử

nhân khoa Tân Mão (1831) tại trường thi Hương Gia Định, được bổ nhiệm chức Án sát tỉnh Định Tường, sau đó thăng lên chức Tuần phủ Hà Tiên Tháng 9/1840, ông nhận lệnh đến Định Tường tra xét việc Bố chánh Nguyễn Đắc Trí bị thua trong trận

Trí bị giáng làm lính, ông được nhà vua

chuẩn cho lưu lại quân thứ, để lo việc trị

an Một lần giao chiến tại nhánh sông Tân

Trạch, tuy lập được công, nhưng ông bị

trúng thương Về Định Tường điều trị một

tháng, ông lại lên đường đến Hà Tiên nhận

chức quyền Thự án sát Hà Tiên và quyền

Tuần phủ Quan Phòng Năm 1842, quân

Xiêm La do tướng Ô Thiệt Vương cầm đầu

đến cướp phá Hà Tiên Ông cùng với các

quan lại khác, chỉ huy quân chống cự mãnh

liệt Sau khi đẩy lui được quân Xiêm La,

Huỳnh Mẫn Đạt được vua Thiệu Trị ban

khen và cho thụ chức Viên ngoại lang

Tháng 6/1844, ông được thăng Thự bố

chánh sứ tỉnh Hà Tiên Tháng Giêng năm

1851, ông được thăng quyền Chưởng tuần

phủ Hà Tiên

Như vậy, vùng biên giới Tây Nam tổ

quốc thường xuyên bị quân Xiêm xâm

lược Những Hương cống, Cử nhân xuất

thân từ trường thi Hương Gia Định đã luôn

tiên phong trong công cuộc chống lại sự

xâm lấn của quân Xiêm, giữ yên bờ cõi

Tây Nam của Tổ quốc Không những thế,

khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam,

nhân dân Nam Kỳ cùng với một số Hương

cống, Cử nhân tiêu biểu đã anh dũng tiến

hành cuộc kháng chiến chống Pháp

Nguyễn Hữu Huân (1841 - 1875), đỗ

Thủ khoa trong kỳ thi Hương tại trường thi

Gia Định năm 1852, được bổ làm chức

Giáo thụ tại huyện Kiến Hưng, tỉnh Định

Tường Khi Pháp nổ súng xâm lược, ông

đã liên kết với các sĩ phu yêu nước như Võ

Duy Dương, Trương Định, Âu Dương

Lân… đứng lên khởi nghĩa Nguyễn Hữu

Huân được Trương Định cử làm phó quản

đạo, chỉ huy nghĩa quân đánh Pháp ở Mĩ

Quý, Tam Bình, Cai Lậy thuộc tỉnh Mĩ

Tho, sau đó mở rộng địa bàn hoạt động

sang Hà Tiên, Châu Đốc Khí thế cuộc khởi nghĩa ngày càng mạnh, Pháp hoảng sợ

và tìm cách đối phó Năm 1875, trong một trận chiến đấu, Nguyễn Hữu Huân bị bắt giam tại Mĩ Tho Sau nhiều lần dụ dỗ, mua chuộc, biết không thể làm lung lạc được ý chí của ông, ngày 19/5/1875, Nguyễn Hữu Huân bị Pháp xử giết Nguyễn Hữu Huân được đánh giá là một trong những lãnh tụ lớn của phong trào khởi nghĩa chống Pháp

ở Nam Kỳ nửa sau thế kỉ XIX (Phạm Thiều, Cao Tự Thanh, Lê Minh Đức, 2001) Cuộc đời chiến đấu kiên cường bất khuất của ông là một tấm gương sáng về tinh thần yêu nước căm thù giặc sâu sắc, về

ý chí chiến đấu hi sinh vì độc lập dân tộc Cùng với Nguyễn Hữu Huân, Bùi Hữu Nghĩa cũng anh dũng cùng nhân dân đứng

lên chống Pháp Bùi Hữu Nghĩa (1807 - 1872) đậu giải nguyên tại trường thi Gia

Định (năm 1835), được bổ làm Tri huyện Trà Vang (Trà Vinh) thuộc tỉnh Vĩnh Long Tại đây, ông đã bảo vệ quyền lợi của

bà con người Khmer trong một vụ tranh chấp với một số người Hoa nên bị bắt giam vào ngục Dù được vua Tự Đức tha tội chết, song ông phải chịu “quân tiền hiệu lực”, phải làm lính ở Vĩnh Thông (Châu Đốc) với nhiệm vụ dẹp các cuộc “nổi dậy của người dân tộc thiểu số” Để tránh đổ máu vô ích, Bùi Hữu Nghĩa chú trọng thuyết phục nhân tâm hơn là tàn sát Điều này đã giúp cho ông cùng một số quân triều đình thoát chết khi người dân tộc thiểu số tập kích đồn, bắt các quan quân Năm 1862, khi triều đình ký hòa ước Nhâm Tuất, cắt ba tỉnh miền Đông Nam

Kỳ cho Pháp, ông bất mãn xin từ quan, về lại Bình Thủy (Cần Thơ) mở trường dạy học, bốc thuốc, làm thơ, soạn tuồng và giao

du với những bè bạn đồng chí hướng của

mình như Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn

Trị, Phan Tôn, Phan Liêm, Đỗ Thừa

Luông, Đỗ Thừa Tự, v.v Dù đã từ quan,

Bùi Hữu Nghĩa vẫn đau đáu tấm lòng với

dân với nước, nên ngoài việc dạy học, ông

bí mật tham gia nhóm Văn thân do Thủ

khoa Huân lãnh đạo chống thực dân Khi

cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, ông bị giặc bắt

giam vào nhà tù Vĩnh Long (1868), về sau

mới được tha (Bảo Định Giang, 2000)

Trần Thiện Chánh (1822 - 1874), đỗ

Cử nhân trường thi Hương Gia Định năm

1842, sau đó được bổ làm Huấn đạo Long

Xuyên, được thăng lên chức Tri huyện

Ông là một trong những người tham gia

chống Pháp đầu tiên, cũng là một nhà thơ

yêu nước của đất Gia Định Năm 1859,

thành Gia Định bị thất thủ, Trần Thiện

Chánh cùng suất đội Lê Huy tập hợp được

hơn 5.800 người trai tráng khỏe mạnh hộ

vệ cho đô đốc Trần Trí rút lui khỏi thành,

về trụ sở Tây Thái (Hồ Sĩ Hiệp, Hoài Anh,

1990, tr.95)

Ngoài ra, một nhân vật văn võ song

toàn, vừa có nhiều đóng góp về văn hóa

giáo dục, vừa cùng nhân dân chống Pháp

xâm lược là Nguyễn Thông Nguyễn Thông

(1827 - 1884) không chỉ là một nhà thơ yêu

nước mà còn là một tấm gương lớn về tinh

thần và ý chí quyết tâm chống giặc, hi sinh

thân mình vì đất nước Khi thực dân Pháp

xâm lược Nam Kỳ, ông được cử làm tham

mưu cho Tôn Thất Hiệp Sau đó, ông giữ

chức Phó đề đốc cùng Trương Định chống

giặc Từ năm 1863, ông trở về Vĩnh

Long giữ chức Đốc học Trong thời gian

này, Nguyễn Thông đã bí mật liên lạc

với các sĩ phu yêu nước ở các tỉnh miền

Tây để bàn định phương kế chống giặc

Năm 1867, ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ cũng

phu Nam Kỳ không chịu hợp tác, đã tị địa1 tại Bình Thuận để ẩn náu Tại đây, ông tiếp tục vận động nhân dân tích cực sản xuất, xây dựng lực lượng, chuẩn bị kháng chiến Cuối năm 1867, Nguyễn Thông được bổ làm Án sát tỉnh Khánh Hòa Năm 1870, Nguyễn Thông được cử làm biện lý bộ Hình, rồi làm Bố chánh tỉnh Quảng Ngãi Ông đã làm được nhiều việc

có ích cho nhân dân, nhất là công tác thủy lợi Năm 1877, ông xin về làm Dinh điền

sứ ở Bình Thuận Năm 1880, Nguyễn Thông được cử làm Phó sứ điền nông kiêm Đốc học tỉnh Bình Thuận Ông mất ở Bình Thuận khi 58 tuổi

Như vậy, cuộc kháng chiến chống lại những âm mưu xâm lược của quân Xiêm

và thực dân Pháp trong thế kỉ XIX có sự xuất hiện và đóng góp quan trọng của các Nho sĩ đỗ đạt từ trường thi Hương Gia Định Những Hương cống, Cử nhân này đều là những người tài đức vẹn toàn Trong đời thường, họ có thể là những nhà văn, nhà thơ, nhà giáo dục với những đóng góp quan trọng cho xã hội Khi đất nước lâm nguy, họ là những dũng tướng tài ba, đi đầu trong cuộc chiến chống ngoại xâm Mặc dù cuộc kháng Pháp của nhà Nguyễn thất bại, Nam Kỳ trở thành thuộc địa của Pháp nhưng những đóng góp của các Hương cống, Cử nhân trưởng thành từ trường thi Hương Gia Định vẫn còn mãi in dấu trong dòng chảy của lịch sử dân tộc và sống mãi trong lòng nhân dân miền Nam

3 Kết luận

Trường thi Hương Gia Định được thành lập không phải sớm nhất dưới triều Nguyễn nhưng là trường thi duy nhất để tuyển chọn nhân tài, những người học rộng tài cao ra giúp dân, giúp nước cho toàn khu

trường thi Hương Gia Định đã giữ vai trò

quan trọng đối với giáo dục Nam Kỳ nói

riêng và với công cuộc xây dựng và phát

triển vùng đất phía Nam tổ quốc nói chung

Trường thi Hương Gia Định đã tuyển chọn

ra được những người tài – đức vẹn toàn,

những người từng giữ những chức vụ cao

trong bộ máy nhà nước Họ là những nhà

văn, nhà thơ, nhà giáo dục của nhân dân

miền Nam Mặt khác, họ cũng là những

anh hùng dân tộc trong cuộc kháng chiến

chống ngoại xâm biên giới Tây Nam và

chống Pháp xâm lược Sự anh dũng trong

chiến đấu cùng những đóng góp quan trọng của các Hương cống, cử nhân Nam Kỳ trong công cuộc xây dựng đất nước là minh chứng rõ nét cho vai trò to lớn của trường thi Hương Gia Định đối với lịch sử dân tộc Hình ảnh trường thi Hương Gia Định cũng

sẽ là minh chứng cho sự thành công của nền giáo dục Nho học Nam Kỳ dưới triều Nguyễn Ngày nay, trường thi Hương Gia Định không còn nhưng những anh hùng, nhà văn hóa xuất thân từ đây vẫn là những tấm gương sáng cho hậu thế noi theo

Chú thích

1 “Tị địa” là phong trào của một số người yêu nước, không chịu hợp tác với Pháp, từ bỏ quê hương tìm đến nơi khác để sinh sống Phong trào này diễn ra sôi nổi trong buổi đầu kháng Pháp tại Nam Kỳ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bảo Định Giang (2000) Bùi Hữu Nghĩa - Con người và tác phẩm Thành phố Hồ Chí

Minh: NXB Thành phố Hồ Chí Minh

Ca Văn Thỉnh, Bảo Định Giang (2002) Nguyễn Thông - Con người và tác phẩm Thành

phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ

Hồ Sĩ Hiệp, Hoài Anh (1990) Những danh sĩ miền Nam Tiền Giang: NXB Tiền Giang

Hồ Tường (13/6/2017) Trường thi Gia Định xưa ở giữa thành Gia Định, nguồn:

https://tuoitre.vn/truong-thi-gia-dinh-xua-o-giua-thanh-gia-dinh-1331007.htm

Nguyễn Khắc Thuần, Nguyễn Quảng Tuân (2001) Phan Văn Trị cuộc đời và tác phẩm

Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ

Phạm Thiều, Cao Tự Thanh, Lê Minh Đức (2001) Nguyễn Hữu Huân, nhà yêu nước kiên cường, nhà thơ bất khuất Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ

Nhiều tác giả (2006) Thế kỷ XXI nhìn về nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản Tạp chí Xưa

& Nay Đồng Nai: NXB Đồng Nai

Ngày nhận bài: 30/7/2020 Biên tập xong: 15/01/2021 Duyệt đăng: 20/01/2021