Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục: Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thông qua hoạt động nhóm trong dạy học chương Cảm ứng điện từ Vật lí 11 trung học phổ

Luận văn xây dựng được qui trình dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí 11 trung học phổ thông thông qua hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính và vận dụng đúng qui trình đó vào dạy học thì sẽ tích cực hóa được hoạt động nhận thức của học sinh, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dạy học vật lí ở trường trung học phổ thông.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ HOÀNG ANH

TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY TÍNH

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÍ

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS LÊ CÔNG TRIÊM

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả

Võ Hoàng Anh

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận văn, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ tận tình quý báu của Quý thầy cô giáo, bạn bè và gia đình Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến:

- Ban Giám Hiệu truờng Ðại học Sư phạm Huế, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vật lí, Quý thầy cô giáo đã tận tình giảng dạy trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn tốt nghiệp

- Ban Giám hiệu, Quý thầy cô giáo tổ Vật lí trường THPT Trần Văn Kiết, Bến Tre đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

- PGS.TS Lê Công Triêm, người hướng dẫn khoa học, đã tận tình giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

- Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè thân hữu đã dành tình cảm, động viên và giúp đỡ tôi học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tác giả

Võ Hoàng Anh

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

PHỤ BÌA i

LỜI CẢM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ 5

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu của đề tài 8

3 Giả thuyết khoa học 9

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Đối tượng nghiên cứu 9

6 Phạm vi nghiên cứu 9

7 Phương pháp nghiên cứu 9

8 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 10

9 Những đóng góp của luận văn 11

10 Cấu trúc luận văn 11

PHẦN NỘI DUNG 13

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NHÓM VỚI SỢ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 13

1.1 Cơ sở tâm lí học 13

1.1.1 Lý thuyết của J.Piaget 13

1.1.2 Lý thuyết về vùng phát triển gần nhất của Vưgôtxki 14

1.2 Tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh 16

1.2.1 Khái niệm tích cực hóa 16

1.2.2 Sự cần thiết của việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh 16

1.2.3 Các biện pháp phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh 17

1.2.4 Ý nghĩa của việc tích cực hóa hoạt động nhận thức 18

1.3 Tổ chức hoạt động nhóm 19

1.3.1 Khái niệm dạy học theo nhóm 20

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3.2 Đặc điểm dạy học theo nhóm 20

1.3.3 Đặc trưng của hình thức học tập theo nhóm 21

1.3.4 Ưu điểm và nhược điểm của hình thức học tập theo nhóm 22

1.3.4.1 Ưu điểm của hình thức học tập theo nhóm 22

1.3.4.2 Nhược điểm của dạy học nhóm 22

1.3.5 Các biện pháp nâng cao hoạt động dạy học hợp tác nhóm 23

1.3.6 Phân loại nhóm hợp tác 25

1.3.7 Các hình thức hợp tác nhóm 26

1.3.8 Các tiêu chí thành lập nhóm 28

1.4 Thực trạng của việc tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học vật lí 30

1.4.1 Thực trạng vấn đề đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay 30

1.4.2 Thực trạng của việc dạy học bằng phương pháp dạy học hợp tác nhóm 31

1.4.3 Nguyên nhân của thực trạng trên 32

1.5 Qui trình tổ chức dạy học theo phương pháp hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính 33

1.5.1 Qui trình tổ chức hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính 33

1.5.2 Qui trình tổ chức hoạt động nhận thức của HS thông qua hoạt động nhóm với với sự hỗ trợ của máy vi tính 37

1.6 Tổng kết chương 1 39

2.1 Đặc điểm của chương “Cảm ứng điện từ” 41

2.2 Cấu trúc logic nội dung các kiến thức chương "Cảm ứng điện từ" 41

2.2.1 Sơ đồ cấu trúc logic nội dung chương “Cảm ứng điện từ” 42

2.2.2 Sơ đồ mạch kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” 44

2.3 Thiết kế một số bài dạy học chương cảm ứng điện từ vật lí 11 thông qua hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính 45

2.4 Kết luận chương 2 65

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 66

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của TNSP 66

3.1.1 Mục đích của TNSP 66

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.1.2 Nhiệm vụ của TNSP 66

3.2 Đối tượng và nội dung của TNSP 67

3.2.1 Đối tượng 67

3.2.2 Nội dung 67

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 67

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 67

3.3.2 Quan sát giờ học 68

3.3.3 Kiểm tra, đánh giá 68

3.4 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 68

3.4.1 Nhận xét tiến trình dạy học 68

3.4.2 Kết quả định tính 69

3.4.3 Kết quả định lượng 71

3.4.4 Kiểm định giả thuyết thống kê 74

3.5 Kết luận chương 3 76

PHẦN KẾT LUẬN 77

1 Kết luận 77

2 Kiến nghị 78

3 Hướng phát triển của đề tài 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

PPDH Phương pháp dạy học

QTDH Quá trình dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được làm chọn mẫu TN

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số (X i ) của bài kiểm tra

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất luỹ tích

Bảng 3.5 Các tham số thống kê

Biểu đồ 3.1 Phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TNg

Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tần suất của hai nhóm ĐC và TNg

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích

Hình 1.1 Sơ đồ cơ chế điều ứng và đồng hóa

Hình 1.2 Sơ đồ vùng phát triển gần nhất

Hình 1.3 Sơ đồ tổ chức hoạt động nhóm

Hình 1.4 Qui trình tổ chức hoạt động nhận thức của HS thông qua hoạt động nhóm với với sự hỗ trợ của MVT

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Bước vào thế kỷ XXI, thế kỷ mà cuộc cách mạng khoa học công nghệ, công nghệ thông tin và truyền thông, kinh tế trí thức ngày càng phát triển mạnh mẽ, tác động trực tiếp đến sự phát triển của các nền giáo dục trên thế giới Toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế về giáo dục đã trở thành xu thế tất yếu

Đảng và Nhà nước luôn khẳng định phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển; giáo dục vừa là mục tiêu vừa là động lực để phát triển kinh tế - xã hội

Cách mạng khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi để đổi mới cơ bản nội dung, phương pháp

và hình thức tổ chức giáo dục, đổi mới quản lý giáo dục, tiến tới một nền giáo dục điện tử đáp ứng nhu cầu của từng cá nhân người học

Quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng về giáo dục đang diễn ra ở quy mô toàn cầu tạo cơ hội thuận lợi để tiếp cận với các xu thế mới, tri thức mới, những mô hình giáo dục hiện đại, tranh thủ các nguồn lực bên ngoài, tạo thời cơ để phát triển giáo dục

Sự phân hóa trong xã hội có chiều hướng gia tăng Khoảng cách giàu nghèo giữa các nhóm dân cư, khoảng cách phát triển giữa các vùng miền ngày càng rõ rệt, gây nguy cơ dẫn đến sự thiếu bình đẳng trong tiếp cận giáo dục, gia tăng khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các vùng miền và cho các đối tượng người học Nhu cầu phát triển nhanh giáo dục đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế theo chiều sâu tri thức với công nghệ tiên tiến và hội nhập quốc tế, trong khi đó nguồn lực đầu tư cho giáo dục là có hạn,

sẽ tạo sức ép đối với phát triển giáo dục

Nguy cơ tụt hậu có thể làm cho khoảng cách kinh tế, tri thức, giáo dục giữa Việt Nam và các nước ngày càng gia tăng Hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế thị trường làm nảy sinh những vấn đề mới, như nguy cơ xâm nhập của văn hóa và lối sống không lành mạnh làm xói mòn bản sắc dân tộc, dịch vụ giáo dục kém chất lượng có thể gây nhiều rủi ro lớn đối với giáo dục đặt ra yêu cầu phải đổi mới cả về

lý luận cũng như những giải pháp thực tiễn phù hợp để phát triển giáo dục [25]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trước những thời cơ và thách thức đó, Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương

2 khóa VIII nhận định “Muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá thắng lợi

phải phát triển mạnh giáo dục - đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững…” cũng như trong quan điểm chỉ đạo của

Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI đã nêu “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và

đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, …”.[8]

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục hiện nay Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được

xác định trong Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương 2 khóa VIII: “Đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền đạt một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến

và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học,…” [8] Định hướng trên cũng được

chỉ ra và được xem là nhiệm vụ của ngành trong Nghị quyết Ban chấp hành Trung

ương 8 khóa XI như sau: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo

hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,

kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực…”[9]

Bên cạnh đó, tại điều 28.2 của Luật Giáo dục (2005) cũng khẳng định

“phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

sáng tạo của HS; phù hợp đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” [24]

Nếu đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục thì đổi mới phương pháp như thế nào mới mang lại hiệu quả? Thay đổi hình thức tổ chức dạy học là một trong những yếu tố để đổi mới PPDH Để phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh thì hình thức tổ chức hoạt động nhóm được xem là hình thức rất hiệu quả Trong hoạt động nhóm, các thành viên chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng tri thức mới

Vì vậy, tư duy tích cực HS được phát huy và rèn luyện được năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao động

Demo Version - Select.Pdf SDK

Gần đây, có rất nhiều giáo viên (GV) sử dụng hình thức tổ chức này Tuy nhiên, hình thức này không được thực hiện thường xuyên chủ yếu là vào những tiết

dự giờ, thao giảng hoặc thi giáo viên giỏi vì có nhiều ý kiến thống nhất cho rằng, khi dạy bằng hình thức tổ chức nhóm thường gặp rất nhiều khó khăn như: HS ít chịu hoạt động, “cháy” giáo án do mất nhiều thời gian trong quá trình tổ chức, lớp học quá đông…Do đó, hình thức tổ chức dạy học nhóm đôi khi không mang lại hiệu quả

Ngày nay, công nghệ thông tin, mà trước hết là máy vi tính (MVT), mạng máy tính được xem như là một trong những phương tiện dạy học hiện đại như chỉ

thị 29/2001/CT-BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục – đào tạo đã nêu rõ “Công

nghệ thông tin có tác động mạnh mẽ, làm thay đổi nội dung, phương pháp, phương thức dạy và học Công nghệ thông tin là phương tiện tiến tới một xã hội học tập…” [1]

Chỉ thị 55/2008/CT-BGDĐT của Bộ Giáo dục – đào tạo cũng nêu “…áp dụng công

nghệ thông tin trong dạy và học, hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy, tích hợp ứng dụng công nghệ thông tin ngay trong mỗi môn học một cách hiệu quả và sáng tạo… Khuyến khích giáo viên, giảng viên soạn bài trình chiếu, bài giảng điện tử và giáo án trên máy tính…” [2] Kể từ đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong

dạy học ngày càng rộng rãi ở các trường phổ thông, các GV đã bắt đầu thực hiện một số bài giảng trên lớp với sự hỗ trợ của MVT Tuy nhiên, việc sử dụng MVT như thế nào để phù hợp với nội dung bài học, PPDH, với từng đơn vị kiến thức cụ thể là câu hỏi còn bỏ ngõ Thực tế cho thấy MVT đa phần chỉ được sử dụng để hỗ trợ người thầy viết bảng bằng các bài trình chiếu đơn giản Vì vậy, giờ dạy học đã trở nên khô khan và nhàm chán, ít phát huy được tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của HS mà mục tiêu giáo dục phổ thông đã đề ra

Vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Tích cực hóa hoạt

động nhận thức của học sinh thông qua hoạt động nhóm trong dạy học chương Cảm ứng điện từ Vật lí 11 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của máy vi tính”

2 Mục tiêu của đề tài

Xây dựng được qui trình hoạt động nhóm trong dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí 11 THPT với sự hỗ trợ của máy vi tính

Demo Version - Select.Pdf SDK

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được qui trình dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí 11 trung học phổ thông thông qua hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính và vận dụng đúng qui trình đó vào dạy học thì sẽ tích cực hóa được hoạt động nhận thức của học sinh, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dạy học vật lí ở trường trung học phổ thông

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thông qua hoạt động nhóm với sợ hỗ trợ của máy vi tính;

- Nghiên cứu sử dụng máy vi tính hỗ trợ tổ chức hoạt động dạy học chương

“Cảm ứng điện từ” thông qua hoạt động nhóm;

- Phân tích nội dung kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí 11 THPT;

- Xây dựng một số giáo án dạy học chương “Cảm ứng điện từ” thông qua

hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính

5 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học chương “Cảm ứng điện từ” Vật lí 11 THPT thông qua hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính

6 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu tiến trình dạy học chương “Cảm ứng điện từ”

Vật lí 11 THPT thông qua hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính

7 Phương pháp nghiên cứu

Những phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng trong khi thực hiện:

* Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu những văn kiện của Đảng, Nhà nước và của Bộ giáo dục về việc nâng cao chất lượng dạy học

- Nghiên cứu các tài liệu tâm lý học, cơ sở lí luận dạy học, các ý kiến của các nhà khoa học giáo dục trên các báo, tạp chí của ngành về việc sử dụng MVT trong quá trình dạy học theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học

- Nghiên cứu các phương pháp dạy học theo nhóm và ứng dụng của MVT trong dạy học

- Chương trình SGK vật lí 11 THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK