Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục: Tổ chức dạy học giải quyết vấn đề chương “chất rắn và chất lỏng sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao với sự hỗ trợ của video clip

Luận văn đề xuất được quy trình tổ chức dạy học giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của các video clip và vận dụng vào dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao thì sẽ phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học, qua đó nâng cao chất lượng dạy học vật lý ở trường THPT.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM HUỲNH NHẬT KHÁNH

TỔ CHỨC DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHƯƠNG ‘‘CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG

SỰ CHUYỂN THỂ’’ VẬT LÍ 10 NÂNG CAO VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA VIDEO CLIP

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học môn Vật Lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS TRẦN HUY HOÀNG

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Phạm Huỳnh Nhật Khánh

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa i

Tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng quản lý sau đại học, Ban chủ nhiệm khoa Vật lí thuộc

trường Đại học Sư phạm Huế

Xin chân thành cảm ơn đến Ban giám hiệu trường THPT Trần Hưng Đạo tỉnh Tiền Giang đã tạo điều kiện thuận lợi trong

thời gian tiến hành thực nghiệm

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Trần Huy Hoàng

- người đã tận tình hướng dẫn trong suốt thời gian nghiên cứu và

hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ rất nhiều trong thời gian

thực hiện luận văn

Huế, tháng 04 năm 2014

Phạm Huỳnh Nhật Khánh

LỜI CẢM ƠN

Demo Version - Select.Pdf SDK

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ cái viết tắt 4

Danh mục các bảng và đồ thị 5

MỞ ĐẦU 9

1 Lí do chọn đề tài 9

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 10

3 Mục tiêu đề tài 12

4 Giả thuyết khoa học 12

5 Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 13

6 Đối tượng nghiên cứu 13

7 Phạm vi nghiên cứu 13

8 Phương pháp nghiên cứu đề tài 13

9 Cấu trúc luận văn 14

NỘI DUNG 15

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DH GQVĐ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA VIDEO CLIP VÀO DẠY HỌC VẬT LÍ PHỔ THÔNG 15

1.1 Tổng quan về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề 15

1.1.1 Những cơ sở khoa học của dạy học giải quyết vấn đề 15

1.1.2 Định nghĩa và bản chất dạy học giải quyết vấn đề 15

1.1.3 Những khái niệm cơ bản 17

1.1.3.1 Vấn đề 17

1.1.3.2 Tình huống có vấn đề 17

1.1.4 Xây dựng tình huống có vấn đề 20

1.1.4.1 Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề 20

1.1.4.2 Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề 20

1.1.5 Cấu trúc của quá trình dạy học giải quyết vấn đề 22

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.6 Các giai đoạn (các pha) của dạy học giải quyết vấn đề 24

1.1.7 Các mức độ dạy học giải quyết vấn đề 25

1.2 Video clip 29

1.2.1 Khái niệm video clip 29

1.2.2 Phân loại video clip 29

1.2.3 Vai trò của video clip 30

1.3 Sử dụng Video Clip hỗ trợ dạy học GQVĐ trong dạy học Vật lí 31

1.3.1 Sử dụng Video Clip trong giai đoạn tạo tình huống có vấn đề 32

1.3.2 Sử dụng Video Clip trong giai đoạn nghiên cứu GQVĐ 32

1.3.3 Sử dụng Video Clip trong giai đoạn củng cố và vận dụng kiến thức 33

1.3.4 Quy trình tổ chức DH GQVĐ có sự hỗ trợ của video clip 33

1.4 Thực trạng việc sử dụng video clip hỗ trợ dạy học Vật lí ở các trường THPT 36

1.4.1 Điều tra thực trạng 36

1.4.2 Phân tích thực trạng 37

1.5 Kết luận chương 1 38

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DH GQVĐ CHƯƠNG “CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG SỰ CHUYỂN THỂ”, VẬT LÍ 10 NÂNG CAO VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA VIDEO CLIP 40

2.1 Đặc điểm của chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao 40

2.1.1 Cấu trúc của chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao 41

2.1.2 Những thuận lợi và khó khăn khi dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao 42

2.2 Khả năng khắc phục những khó khăn trong dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao khi tổ chức DH GQVĐ với sự hỗ trợ của video clip 43

2.3 Xây dựng và khai thác hệ thống tư liệu các video clip hỗ trợ DH GQVĐ 44

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng video clip 44

2.3.2 Xây dựng thư viện video clip 44

2.3.3 Khai thác video clip từ internet và từ đĩa CD 46

2.3.4 Hệ thống video clip đã xây dựng và khai thác 51

2.4 Tiến trình dạy học theo hướng tổ chức DH GQVĐ có sự hỗ trợ của video clip 56

2.5 Thiết kế một số bài cụ thể chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao theo hướng tổ chức dạy học GQVĐ với sự hỗ trợ của video clip 56

2.6 Kết luận chương 2 69

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 71

3.2 Đối tượng và nội dung của thực nghiệm sư phạm 72

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 72

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 74

3.5 Kết luận chương 3 80

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Viết đầy đủ

CNTT Công nghệ thông tin

HĐNT Hoạt động nhận thức

PTDH Phương tiện dạy học

THPT Trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ ĐỒ THỊ

Trang

Bảng 3.1 Mẫu thực nghiệm sư phạm 75

Bảng 3.2 Bảng thống kê các điểm số của bài kiểm tra 77

Hình 3.1 Biểu đồ phân phối điểm của hai nhóm ĐC và TNg 77

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 78

Hình 3.2 Đồ thị phân phối tần suất của hai nhóm 78

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích 78

Hình 3.3 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm 79

Bảng 3.5 Bảng phân loại học lực của hai nhóm 79

Hình 3.4 Biểu đồ phân loại học lực của hai nhóm 79

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các tham số 80

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục có vai trò quan trọng trong sự phát triển của xã hội Khi nói đến giáo dục là người ta nói đến những tác động làm phát triển con người về thể chất lẫn tâm hồn Thế kỷ 21 với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, ở đó tri thức con người được coi là yếu tố quyết định của sự phát triển xã hội Xã hội càng phát triển lượng tri thức do con người phát hiện, sáng tạo ra càng nhiều, vì vậy mà tốc độ lão hóa thông tin cũng tăng nhanh, nguy cơ bị tụt hậu do không kịp thời cập nhật thông tin, tri thức mới rất lớn Một yêu cầu mới đặt ra trong công tác giáo dục và dạy học là dạy học không phải là nhồi nhét, thông báo lại những tri thức khoa học

đã có sẵn, cố gắng tìm cách để HS nhớ được tri thức, mà dạy học là dạy HS cách học, cách tìm ra chân lý khoa học một cách độc lập, tác phong làm việc khoa học chuẩn bị cho họ tham gia vào hoạt động sản xuất, hoạt động sáng tạo ra những tri thức khoa học mới

Để đáp ứng những yêu cầu đó sự nghiệp giáo dục và đào tạo phải có nhiệm

vụ: “Đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa,

xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm : giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ và tin học”[1]

Điều 28.2, Luật giáo dục qui định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải

phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[13]

Vật lí là bộ môn khoa học tự nhiên gắn liền với thực tế cuộc sống, nó bắt nguồn từ cuộc sống và phát triển theo sự đòi hỏi của cuộc sống, các định luật vật lý, thuyết vật lí được các nhà khoa học khám phá đều xuất phát từ những hiện tượng vật lí trong tự nhiên mà dạy học với phương pháp DH GQVĐ HS sớm được tiếp cận

Demo Version - Select.Pdf SDK

và học cách giải quyết các vấn đề trong thực tế cuộc sống Do vậy DH GQVĐ không những phù hợp với tinh thần dạy học tích cực của Bộ Giáo dục mà còn phù hợp với đặc thù của bộ môn Vật lí

Bên cạnh đó phương tiện dạy học hiện đại cũng đóng vai trò rất quan trọng góp phần đổi mới PPDH, tạo được động cơ, hứng thú học tập cho học sinh Việc sử dụng PTDH hiện đại trong dạy học là một vấn đề rất được quan tâm hiện nay và cũng được khai thác sử dụng với nhiều hình thức khác nhau

Những kiến thức về chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” có rất nhiều ứng dụng trong kỹ thuật và đời sống Đây là cơ sở tạo ra các tình huống có vấn đề gần gũi với HS Mặt khác trong phần này có nhiều quá trình, hiện tượng khá trừu tượng, nếu dạy chỉ dùng phấn bảng thì không thể tổ chức HĐNT cho học sinh

có hiệu quả Tuy nhiên khi dạy học phần này nếu biết sử dụng PTDH hiện đại thì sẽ trực quan hóa được các hiện tượng vật lí, giúp cho học sinh cảm thấy hứng thú hơn trong học tập, đồng thời phát huy được tính tích cực học tập của học sinh

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “Tổ chức dạy học

giải quyết vấn đề chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao với sự hỗ trợ của video clip”

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

2.1 Trên thế giới

Thuật ngữ “dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “Orixtic” hay còn gọi

là phương pháp phát kiến, tìm tòi Phương pháp này còn có tên gọi là “Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề”

Phương pháp này đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu như A Ja Ghecđơ,

B E Raicôp,… vào những năm 70 của thế kỉ XIX Các nhà khoa học này đã nêu lên phương án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành năng lực nhận thức của học sinh bằng cách đưa học sinh vào hoạt động tìm kiếm ra tri thức, học sinh là chủ thể của hoạt động học, là người sáng tạo ra hoạt động học Đây có thể là một trong những cơ sở lí luận của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

Vào những năm 50 của thế kỉ XX, xã hội bắt đầu phát triển mạnh, đôi lúc xuất hiện mâu thuẫn trong giáo dục đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu giáo dục ngày càng cao, khả năng sáng tạo của học sinh ngày càng tăng với tổ chức dạy học còn

Demo Version - Select.Pdf SDK

lạc hậu Chính vì vậy, phương pháp “Dạy học nêu vấn đề” hay còn gọi là “Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề” chính thức ra đời Phương pháp này đặc biệt được chú trọng ở Ba Lan V Okon – nhà giáo dục học Ba Lan đã làm sáng tỏ PP này thật

sự là một phương pháp dạy học tích cực, tuy nhiên những nghiên cứu này chỉ dừng

ở việc ghi lại những thực nghiệm thu được từ việc sử dụng PP này chứ chưa đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận cho PP này

Những năm 70 của thế kỉ XX, M I Mackmutov đã đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận của PP dạy học giải quyết vấn đề

Trên thế giới cũng có rất nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục nghiên cứu PP này như Xcatlin, Machiuskin, Lecne,…

Phương pháp này lần đầu tiên được áp dụng tại đại học y khoa (Case Western University – Hoa Kỳ) vào thập niên 50 của thế kỷ 20 và sau đó là học viện y học (đại học McMasters, Hamilton, Canada)

2.2 Ở Việt Nam

Người đầu tiên đưa phương pháp này vào VN là dịch giả Phan Tất Đắc “DH NVĐ” (Lecne) (1977) Về sau, nhiều nhà khoa học nghiên cứu PP này như Lê Khánh Bằng, Trần Văn Hà, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Bá Kim Gần đây nhất cũng đã

có nhiều công trình nghiên cứu về DH GQVĐ, tiêu biểu như: Nguyễn Đức Thâm,

Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế “Phương pháp dạy học vật lí ở trường phổ

thông”[14] của Nguyễn Đức Thâm; “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học vật lí ở trường phổ thông”[16] của Nguyễn Đức Thâm và Nguyễn

Ngọc Hưng; “Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học Vật lí phổ thông với sự hỗ

trợ của máy vi tính và phần mềm dạy học”[12] của Phạm Xuân Quế; “Dạy học vật

lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học” [20] của Phạm Hữu Tòng; đã hệ thống khá đầy đủ

về dạy học giải quyết vấn đề

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ hiện đại nên ngoài các PTDH truyền thống chúng ta còn có các PTDH hiện đại hỗ trợ dạy học rất hiệu quả Vì vậy trong nhiều năm qua, đã có nhiều nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm đến việc sử dụng các PTDH hiện đại vào DH nhằm góp phần thành công

vào việc đổi mới PPDH, tiêu biểu như: “Sử dụng máy vi tính trong dạy học Vật lí”

Demo Version - Select.Pdf SDK

của Lê Công Triêm[22]; “Thí nghiệm và phương tiện trực quan trong dạy học Vật lí

ở trường trung học phổ thông” của Lê Văn Giáo[3]; “Nghiên cứu việc sử dụng TN với sự hỗ trợ của máy vi tính trong dạy học một số kiến thức cơ học và nhiệt học trung học phổ thông” của Trần Huy Hoàng[4]; “Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường trung học phổ thông nhờ việc sử dụng máy vi tính và các phương tiện dạy học hiện đại” của Mai Văn Trinh[25]; Kết quả của các công trình nghiên cứu trên

cho ta thấy việc sử dụng PTDH hiện đại trong dạy học có thể giải quyết được các nhiệm vụ cơ bản của QTDH, từ truyền thụ tri thức, phát triển tư duy, rèn luyện kỹ năng thực hành, ôn tập củng cố, kiểm tra đánh giá cho đến việc giáo dục nhân cách con người lao động mới

Một số luận văn thạc sĩ gần đây như: đề tài “Tổ chức hoạt động nhận thức

cho học sinh theo hướng dạy học giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của bài tập vật lí chương chất khí lớp 10 nâng cao” của Lê Thị Minh Lành[7]; đề tài “Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học phần “Nhiệt học” vật lí 10 THPT” của Nguyễn Tiến Dũng[2]; đề tài “Khai thác và

sử dụng TN với sự hỗ trợ của máy vi tính trong tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học phần từ trường” của Trương Đình Hùng[5]; đề tài “Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của phương tiện dạy học hiện đại trong dạy học phần“Điện từ”, Vật lí 11 nâng cao” của Phùng Thị Thúy[17]; đề tài“Xây dựng

và khai thác các video clip vào việc tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh chương“Các định luật bảo toàn” vật lí 10 THPT” của Hoàng Đức Mạnh[8] Tuy

nhiên cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu việc tổ chức dạy học giải quyết vấn đề chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 nâng cao với sự hỗ trợ của video clip trong dạy học

3 Mục tiêu đề tài

Đề xuất được quy trình tổ chức DH GQVĐ với sự hỗ trợ của các video clip

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được quy trình tổ chức DH GQVĐ với sự hỗ trợ của các video clip và vận dụng vào dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí

10 nâng cao thì sẽ phát huy tính tích cực của học sinh trong QTDH, qua đó nâng cao chất lượng dạy học vật lý ở trường THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK