Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục: Phát triển năng lực tự học cho học sinh qua dạy học nhóm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT

Nghiên cứu đề xuất quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh và vận dụng vào dạy học một số kiến thức trong phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT.

Trang 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TỐNG THỊ THU ÁNH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH QUA DẠY HỌC NHÓM PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”

VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 8140111 LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS LÊ VĂN GIÁO

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tinh trích dẫn trong luận văn đã được ghi nguồn gốc

Huế, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Tống Thị Thu Ánh

Trang 3

LỜI CÁM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế và quý thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.TS Lê Văn

Giáo – người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện

luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quý thầy cô giáo tổ Vật lí trường THPT Bình Điền và trường THPT Đặng Huy Trứ đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn toàn thể đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 09 năm 2018

Tác giả

Tống Thị Thu Ánh

Trang 4

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CÁM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN vii

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

DANH MỤC CÁC HÌNH ix

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Mục tiêu của đề tài 4

4 Giả thuyết khoa học 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Đối tượng nghiên cứu 5

7 Phạm vi nghiên cứu 5

8 Phương pháp nghiêncứu 5

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 5

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 5

8.3 Phương pháp thực nghiệm 5

8.4 Phương pháp thống kê toán học 6

9 Đóng góp mới của đềtài 6

10 Cấu trúc dự kiến của luận văn 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 7

1.1 Dạy học theo hướng tiếp cận năng lực học sinh 7

1.1.1 Khái niệm năng lực 7

1.1.2 Năng lực học sinh 8

1.1.2.1 Khái niệm 8

1.1.2.2 Hệ thống năng lực học sinh 9

Trang 5

1.1.3 Năng lực tự học 13

1.1.3.1 Khái niệm năng lực tự học 13

1.1.3.2 Các năng lực thành tố của năng lực tự học 14

1.2 Phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Vật lý 18

1.2.1 Mối quan hệ giữa dạy học với việc phát triển năng lực tự học cho học sinh 18 1.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Vật lí 20

1.2.2.1 Ý thức và động cơ học tập của bản thân 20

1.2.2.2 Vốn tri thức hiện có của bản thân 20

1.2.2.3 Nội dung, chương trình giáo dục 20

1.2.2.4 Năng lực trí tuệ bản thân 21

1.2.2.5 Phương pháp dạy học của giáo viên 21

1.2.2.6 Phương pháp học tập của học sinh 22

1.2.2.7 Ảnh hưởng của quá trình kiểm tra, đánh giá và các điều kiện khác về cơ sở vật chất, gia đình, xã hội 22

1.2.3 Hệ thống kỹ năng tự học cần rèn luyện cho học sinh để phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Vật lí 23

1.3 Biện pháp phát triển năng lực tự học 23

1.3.1 Định hướng chung cho việc xây dựng các biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học vật lí 23

1.3.2 Các biện pháp cụ thể để phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học vật lí 24

1.3.2.1 Nhóm biện pháp 1: Bồi dưỡng các thành tố của năng lực tự học cho HS 25

1.3.2.2 Nhóm biện pháp 2: Tạo động cơ, hứng thú của HS khi tham gia hoạt động học tập 27

1.3.3 Điều kiện để thực hiện các biện pháp triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học vật lí 28

1.4 Dạy học nhóm trong bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 28

1.4.1 Dạy học nhóm 28

1.4.2 Vai trò của dạy học nhóm trong bồi dưỡng phát triển năng lực tự học 29

Trang 6

1.5 Quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực tự học

cho học sinh trong dạy học vật lý ở trường phổ thông 31

1.6 Thực trạng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong trường phổ thông hiện nay 34

1.6.1 Thực trạng 34

1.6.2 Nguyên nhân thực trạng 35

1.6.2.1 Về phía GV 35

1.6.2.2 Về phía HS 36

1.7 Đánh giá năng lực tự học trong dạy học Vật lí 36

1.7.1 Đánh giá trong quá trình học tập (đánh giá thường xuyên) 36

1.7.2 Đánh giá bằng kết quả bài kiểm tra định kỳ 44

1.8 Kết luận chương 1 45

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11 THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH 46

2.1 Đặc điểm cấu trúc nội dung phần “Quang hình học” Vật lý 11 THPT 46

2.1.1 Cấu trúc phần “Quang hình học” Vật lý 11 46

2.1.2 Đặc điểm của phần “Quang hình học” trong chương trình Vật lí 11 THPT 46

2.1.3 Mục tiêu dạy học 47

2.2 Thiết kế tiến trình dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực tự học trong dạy học một số kiến thức phần “Quang hình học” Vật lý 11 THPT 49

2.2.1 Nguyên tắc thiết kế HĐDH nhóm theo định hướng phát triển năng lực tự học trong dạy học phần “Quang hình học” Vật lý 11THPT 49

2.2.2 Các bước thiết kế tiến trình dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực tự học cho HS 50

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học ở một số kiến thức phần “Quang hình học” theo hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh 53

2.3.1 Bài “Khúc xạ ánh sáng” 53

2.3.2 Bài “Phản xạ toàn phần” 65

2.3.3 Bài "Mắt và các tật của mắt" 74

Trang 7

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 86

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 86

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 86

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 86

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 86

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 86

3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 87

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 87

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm 87

3.3.2 Lựa chọn GV thực nghiệm 88

3.3.3 Quan sát giờ học 88

3.3.4 Các bài kiểm tra 88

3.3.5.Tiến hành thực nghiệm 89

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 89

3.4.1 Phân tích định tính kết quả TNSP 89

3.4.2 Đánh giá định lượng 91

KẾT LUẬN 98

1 Những kết quả đã đạt được 98

2 Hướng phát triển của đề tài 98

3 Kiến nghị 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100 PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

STT Viết tắt Viết đầy đủ

3 GQVĐ Giải quyết vấn đề

5 HĐDH Hoạt động dạy học

7 NLTH Năng lực tự học

10 PPDH Phương pháp dạy học

11 TNSP Thực nghiệm sư phạm

13 TNg Thực nghiệm

14 THPT Trung học phổ thông

16 SGK Sách giáo khoa

19 HĐN Hoạt động nhóm

Trang 9

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Bộ tiêu chí đánh giá năng lực tự học của HS 39

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được chọn làm mẫu thực nghiệm 88

Bảng 3.2 Bảng tổng hợp mức độ năng lực tự học của HS 90

Bảng 3.3 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 91

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất 92

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm ĐC và TNg 93

Bảng 3.6 Các tham số thống kê 94

Trang 10

DANH MỤC CÁC HÌNH

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TNg 91

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ phân bố tần suất của hai nhóm ĐC và TNg 92

Biểu đồ 3.3 Đồ thị phân bố tần suất của hai nhóm ĐC và TNg 93

Biểu đồ 3.4 Đồ thị phân bố tần suất tích lũy của hai nhóm ĐC và TNg 93

Trang 11

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0 đang phát triển với những bước tiến nhảy vọt đưa thế giới chuyển từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên thông tin, làm biến đổi nhanh chóng và sâu sắc đời sống tinh thần lẫn vật chất của xã hội loài người Tri thức nhân loại ngày càng phong phú và đa dạng, các phát minh khoa học ngày càng tiến xa đòi hỏi con người phải năng động, sáng tạo để vận dụng các tri thức khoa học vào đời sống thực tiễn

Đất nước ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế Để đạt được mục tiêu đó đòi hỏi phải có nguồn nhân lực có chất lượng cao Những công dân ngày mai của đất nước hiện đang ngồi trên ghế nhà trường phổ thông phải có sức khỏe, trí tuệ, đạo đức và nhân cách tốt Vì thế, đổi mới giáo dục trong nhà trường ở nước ta hiện nay là một nhiệm vụ cấp thiết

Theo tư tưởng đổi mới giáo dục: lấy người học làm trung tâm, các hình thức tổ chức dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác Tổ chức hoạt động học tập của học sinh theo hướng phát huy tính tự lực, tích cực hoạt động nhận thức trong quá trình hình thành kiến thức, kỹ năng, phát triển tư duy khoa học và năng lực sáng tạo

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại

Trang 12

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo

Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học" Vì

vậy, cần phải đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học

Vật lý học là môn khoa học thực nghiệm Việc sử dụng các thí nghiệm (TN) vật lý trong quá trình dạy học là cần thiết và trở thành nhiệm vụ cấp bách của giáo viên (GV) vật lý TN có vai trò to lớn trong việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS trong giờ học vật lý ở trường trung học phổ thông (THPT) Việc sử dụng

TN trong dạy học góp phần quan trọng vào việc hoàn thiện những phẩm chất và năng lực của HS, đưa đến sự phát triển toàn diện cho người học Thực tế việc dạy học cho thấy rằng việc vận dụng việc vận dụng kiến thức của học sinh vào thực tế còn nhiều hạn chế Vậy, cần tìm ra những phương pháp dạy học (PPDH) để có thể thực hiện được mục tiêu đào tạo mới trong tổ chức dạy học Trong số các PPDH đang sử dụng, PPDH nhóm có nhiều ưu thế trong việc thực hiện các mục tiêu giáo dục hiện nay như: Có khả năng phát huy tính tích cực tốt, sự tự tin, tinh thần hợp tác, những kĩ năng sống và làm việc tập thể Đặc biệt, trong phần “ Quang hình học” THPT có nhiều hiện tượng vật lí liên quan đến đời sống hằng ngày đòi hỏi HS phải biết cách nhìn nhận và giải quyết các VĐ mà thực tế đặt ra

Để đáp ứng những yêu cầu trên, đòi hỏi nhà trường phổ thông không chỉ dừng lại ở chỗ trang bị cho HS những kiến thức, kỹ năng đã được tích lũy mà cần phải bồi dưỡng cho HS năng lực tự học Trong đó, xu thế đưa HS vào thế giới thực, đặt HS trước những bài toán thực tế để HS tự tìm tòi, nghiên cứu, biến mình thành trung tâm của giáo dục là xu thế của thời đại đang được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Từ cơ sở lí luận và thực tiễn nói trên đã đặt ra yêu cầu và tạo điều kiện cho việc nghiên cứu phát triển năng lực tự học cho HS trong DH nói chung và trong DH

Vật lí nói riêng Vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Phát triển năng lực tự

học cho học sinh qua dạy học nhóm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT”

làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

Trang 13

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Ở Việt Nam, quan điểm DH theo hướng phát triển năng lực đã được Bộ Giáo dục triển khai vào đầu năm học 2013-2014 ở gần 2.000 trường tiểu học và ở các cấp học phổ thông, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm từ năm học 2013 – 2014 đến nay Bên cạnh đó, định hướng này cũng đã được đưa vào đề tài luận văn thạc sĩ, tiến sĩ Qua quá trình tìm hiểu những thông tin khoa học có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy:

Vấn đề tự học của HS trong dạy học vật lý ở trường THPT, đã có một số luận văn nghiên cứu như: Cao Văn Thạnh với đề tài “ Phát triển năng lực tự học của học sinh khi ôn tập chương “ Dòng điện xoay chiều” vật lí 12 nâng cao với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy”, Trần Trọng Công với đề tài “ Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học phần “ Nhiệt học” vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy, Nguyễn Kim Cương với đề tài “ Hướng dẫn học sinh tự học khi dạy học chương “ Dòng điện xoay chiều” (SGK Vật lý 12 nâng cao)”, Nguyễn Thị Thiên Nga với đề tài “ Nâng cao hiệu quả dạy học Vật lý ở trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động tự học của học sinh”, Nguyễn Phú Đồng với đề tài “ Nghiên cứu sử dụng bài tập Vật lý theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học phần dòng điện không đổi, Vật lý 11 THPT”, Võ Thị Cẩm Quyên với đề tài “Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương

“Động học chất điểm”, Vật lý 10 qua khai thác và sử dụng bài tập vật lý”, Võ Lê Phương Dung với đề tài “Hình thành năng lực tự học Vật lý cho học sinh THPT thông qua việc sử dụng sách giáo khoa” Nhìn chung, các tác giả này đã hệ thống khá đầy đủ cơ sở lý luận về tự học và đã chỉ ra được một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học cho HS qua hoạt động tự học

Về vấn đề sử dụng phương pháp dạy học nhóm được một số tác giả nghiên cứu như: Dương Thị Hằng với đề tài “ Phát triển năng lực thực hành cho học sinh thông qua việc tổ chức dạy học nhóm phần “ Quang hình học” Vật lí 11 THPT ”,

Hồ Thị Bạch Phương với đề tài “ Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm”, Lê Khắc Thuận với đề tài “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học phần “Điện và

Định dạng
Số trang	16
Dung lượng	422,18 KB