Giải pháp sử dụng kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5 trườngTHTHCS hiền hào

Nhận thức rõ điều đó, tôi đã đưa ra“ Giải pháp sử dụng kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5như sau: 1.. Trong giờ học tôi rèn

BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN

I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Giải pháp sử dụng kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5 trườngTH&THCS Hiền Hào năm học 2017 - 2018”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục

3 Tác giả:

Họ và tên: Đặng Thị Lệ Thương

Ngày tháng, năm sinh: 14/01/1990

Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên trường TH&THCS Hiền Hào

Điện thoại: 0985.355.632

4 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu:

Tên đơn vị: trường TH&THCS Hiền Hào

Địa chỉ: xã Hiền Hào, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng

Điện thoại: 0313.888.759

5 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

- Sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Ban giám hiệu, tổ chuyên môn trường TH&THCS Hiền Hào

- Giáo viên nắm chắc được chương trình, kiến thức, kĩ năng cần đạt của môn học Bản thân giáo viên hiểu rõ về các giải pháp, kĩ thuật để vận dụng linh hoạt, hợp lí

6 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Từ ngày 15/8/2017

II Mô tả giải pháp đã biết

Phân môn tập đọc lớp 5 tiếp tục củng cố và nâng cao kĩ năng đọc một cách đầy đủ, toàn diện cho học sinh nhằm hoàn thiện yêu cầu cần đạt trong Chương trình Tiểu học do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Trước đây, để rèn kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5 tôi đã làm các bước sau:

- Rèn cho học sinh đọc đúng (chú trọng phát âm đúng)

- Rèn tốc độ đọc, luyện đọc to

- Rèn cho học sinh đọc hiểu

- Rèn cho học sinh đọc diễn cảm

* Ưu điểm

Học sinh được rèn các kĩ năng đọc, các em đã đọc thành tiếng, phát âm đúng và rõ các tiếng có vần khó Kĩ năng đọc diễn cảm của học sinh đã tiến bộ Các em đã hiểu và đọc diễn cảm được các văn bản nghệ thuật như thơ, văn xuôi

* Hạn chế

Chất lượng đọc của học sinh đã tiến bộ nhưng chưa cao Một số em khi đọc

để thể hiện nội dung bài đọc còn thấp Khi đọc nhiều em còn chưa hiểu ý của từng đoạn, từng bài, các em ngắt nghỉ câu văn, ngắt nhịp câu thơ chưa chính xác, chưa thể hiện được nội dung và tình cảm bài đọc bằng sắc thái giọng đọc vui, buồn, trầm, bổng, gợi cảm Kĩ năng đọc lướt bài để tìm hiểu nội dung còn chưa tốt ở đa số các em

III Mô tả sáng kiến

Đọc diễn cảm là một nghệ thuật Nghệ thuật đọc diễn cảm thể hiện ở việc nhấn giọng, cao giọng hay hạ giọng , thể hiện chủ yếu ở việc nghỉ quãng ngắn, nghĩ quãng dài, nghỉ hơi dừng đột ngột, khoảng lặng trong một bài, một đoạn, bài không phải đọc với giọng đều đều như nhau mà có từ ngữ đọc nhấn giọng hơn Việc nhấn gọng hay hạ giọng phải đúng, chính xác, nhằm vào những từ mấu chốt, những từ có ý nổi bật, bộc lộ rõ nội dung câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ, bài văn, bài thơ Cái gốc để giúp cho học sinh có thể đọc diễn cảm tốt

là phải giúp học sinh cảm thụ tốt nội dung bài tập đọc Việc nghỉ quãng ngắn, nghĩ quãng dài, nghỉ hơi dừng đột ngột, tạo khoảng lặng yêu cầu ở học sinh kĩ thuật lấy hơi, tập thở, Nhận thức rõ điều đó, tôi đã đưa ra“ Giải pháp sử dụng

kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5như sau:

1 Luyện tập lấy hơi và tập thở.

Để đọc diễn cảm tốt thì việc lấy hơi, tập thở là điều rất quan trọng thông thường cơ thể con người lấy hơi theo ba cách: lấy hơi bằng ngực, lấy hơi ở phần giữa bụng và ngực, lấy hơi ở phần bụng Lấy hơi bụng là một cách được khuyến

khích sử dụng để có một giọng nói, giọng đọc hay, diễn cảm Nó giúp giọng nói mạnh và ổn định Trong đọc diễn cảm việc luyện tập để có một giọng đọc mạnh, khỏe và ổn định là việc rất cần thiết Do đó trong quá trình dạy đọc diễn cảm cho học sinh tôi đã hướng dẫn, luyện cho học sinh cách lấy hơi bụng Vào đầu giờ học tôi thường cho học sinh khởi động lấy hơi, tập thở trong khoảng 1 phút Hay trong thời gian giao tiết tôi cũng cho học sinh thư giãn bằng cách này

Trong giờ học tôi rèn cho học sinh biết thở sâu ở những chỗ ngừng nghỉ để lấy hơi khi đọc, đặc biệt là ở những chỗ ngắt giọng biểu cảm, những chỗ lắng cần tạo ra sự im lặng, có tác dụng truyền cảm “gây bão tố” góp phần tạo nên hiệu quả biểu hiện cao

Ví dụ: Trong bài “Ê-mi-ly, con…” khi hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm khổ 3:

Ê-mi-ly con ôi ! Trời sắp tối rồi…

Cha không bế con về được nữa ! Khi đã sáng bùng lên ngọn lửa Đêm nay mẹ đến tìm con Con sẽ ôm lấy mẹ mà hôn Cho cha nhé

Và con sẽ nói giùm với mẹ:

Cha đi vui, xin mẹ đừng buồn

Tôi đã hướng dẫn học sinh ngừng nghỉ sau mỗi câu thơ và nghỉ sau “Con sẽ

ôm lấy mẹ” để tạo ra một khoảng lặng, một khoảng nghẹn ngào trong cảm xúc trước khi đọc tiếp “mà hôn cho cha nhé” Nghỉ hơi lâu sau câu thơ “Và con sẽ nói giùm với mẹ” để thể hiện sự xúc động của người cha là Mo-ri-xơn khi nói lời từ biệt với gia đình yêu thương

Tương tự, với 4 câu cuối bài “Tiếng vọng” SGK tập 1/trang 108

Đêm đêm tôi vừa chợp mắt Cánh cửa lại rung lên tiếng đập cánh Những quả trứng lại lăn vào giấc ngủ

Tiếng lăn như đá lở trên ngàn.

Để dồn âm lượng cho cụm từ “như đá lở trên ngàn” tôi hướng dẫn học sinh nghỉ lấy hơi sau từ “tiếng lăn” vừa là để tạo ra một chút im lặng, vừa gây chú ý sau đó mới đọc “như đá lở trên ngàn” để thể hiện nỗi ám ảnh, day dứt về hình ảnh những quả trứng không có mẹ ấp ủ đêm đêm lăn vào giấc ngủ của tác giả Bên cạch đó khi rèn đọc diễn cảm cho học sinh tôi lưu ý các em cách để đọc đúng nhịp,tiết tấu:

+ Không tách một từ ra làm hai:

VD: Không ngắt hơi

Đó là một buổi / sáng đầu xuân

Hoặc: Hạt gạo làng ta

Có bão tháng bảy

Có mưa tháng ba Giọt mồ / hôi sa Những trưa tháng sáu + Không đọc tách từ chỉ loại với danh từ mà nó đi kèm

VD: Không đọc

Con / thác réo ngân nga Đàn / dê soi đáy suối

(Trước cổng trờiSGK TV5 tập 1/80) + Không đọc tách giới từ với danh từ đi sau nó

VD: Không đọc

- Những năm bom Mĩ Trút trên / mái nhà

- Nối rừng hoang với / biển xa + Không tách động từ, hệ từ “là” với danh từ đi sau nó

VD: không đọc

- Ngôi nhà giống bài thơ sắp làm xong

Là / bức tranh còn nguyên màu vôi gạch

- Không gian là / nẻo đường xa

Thời gian vô tận mở ra sắc màu

* Lưu ý học sinh dựa vào quan hệ ngữ pháp để xác định cách ngắt nhịp cho đúng

Ví dụ: Phải ngắt nhịp

Trải qua / mưa nắng vơi đầy

Men trời đất / đủ làm say đất trời

Không ngắt:

- Trải qua mưa / nắng vơi đầy

Men trời / đất đủ / làm say / đất trời

- Con chim sẻ nhỏ / chết rồi

Không ngắt: Con chim sẻ / nhỏ chết rồi

* Lưu ý ngắt hơi phù hợp với dấu câu: Nghỉ ít ở dấu phẩy, nghỉ lâu ở dấu chấm, đọc đúng các ngữ điệu câu, lên giọng ở cuối câu hỏi, hạ giọng ở cuối câu

kể, thay đổi giọng phù hợp với tình cảm cần diễn đạt trong câu cảm…

Qua tiết chuyên đề về hướng dẫn lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh tôi thấy kết quả thu được khá khả quan Kĩ năng đọc diễn cảm của học sinh tiến bộ rõ rệt Các em đã nắm được kĩ thuật lấy hơi, tập thở khi đọc, biết ngừng, nghỉ đúng chỗ, tạo ngữ điệu cho câu thơ Đã kiểm soát được việc lấy hơi, nhả hơi sao cho phù hợp với từng câu ngắn, dài Giọng đọc đã rõ ràng, khỏe khoắn, không còn yếu, run như trước Kết quả này đã đem lại động lực và một hướng đi mới trong việc nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh

2 Giúp học sinh cảm thụ tốt nội dung bài tập đọc

Muốn vậy cần phải chú ý:

a, Bám sát yêu cầu của bài tập đọc

Yêu cầu của bài tập đọc phải được xác định từ khi soạn bài ở nhà

VD: + Đọc trôi chảy, lưu loát bài thơ, đúng nhịp của thể thơ tự do Biết đọc diễn cảm bài thơ thể hiện niềm xúc động của tác giả khi nghe tiếng đàn trong đêm trăng, ngắm sự kì vĩ của công trình thuỷ điện sông Đà, mơ tưởng về một tương lai tốt đẹp khi công trình hoàn thành

+ Hiểu ý nghĩa bài thơ: Ca ngợi vẻ kì vĩ của công trình, sức mạnh của những người đang chinh phục dòng sông và sự gắn bó, hoà quyện giữa con người với thiên nhiên

+ Giáo dục học sinh yêu thiên nhiên, trân trọng những người đã chinh phục được thiên nhiên

- Bám sát yêu cầu của bài tập đọc, trong 3 yêu cầu ấy phải được toát ra từ bản thân bài tập đọc và giáo viên phải vận dụng vào thực tế lớp mình giảng dạy thì việc bám sát yêu cầu của bài tập đọc mới thực sự hiệu quả

b, Giảng từ và khai thác nghệ thuật

- Giảng từ: trong bài tập đọc thường có nhiều từ Vậy ta cần phải giảng những từ nào?

+ Qua kinh nghiệm về giảng dạy phân môn Tập đọc tôi thấy có thể chia những từ để giảng làm 3 loại: loại từ khó, loại từ gắn với chủ đề đang học và loại từ chìa khoá (từ trung tâm)

Từ khó có thể là từ địa phương được tác giả đưa vào bài, là loại từ Hán Việt, là danh từ riêng Loại từ này thường có trong phần chú giải cho nên sau khi đọc mẫu xong tôi cho học sinh đọc phần chú giải để học sinh hiểu ngay được những từ này khi bắt đầu tiếp xúc với bài tập đọc

Từ chủ đề: Trong mỗi chủ đề tập đọc có một số từ ngữ mà giáo viên cần lưu ý bởi đó là những từ làm toát lên chủ đề Từ chủ đề cũng có khi là từ khó Giáo viên có thể kết hợp giảng các từ chủ đề với các từ khó hoặc với các từ trung tâm trong quá trình khai thác

Từ trung tâm: Đây là những từ có sức nặng, giáo viên cần khai thác để làm toát lên nội dung bài học

Ta chia những từ cần giảng làm 3 loại như vậy để dễ phân biệt còn trong thực tế nhiều khi từ khó cũng là từ chủ đề hoặc từ trung tâm

+ Vậy khi giảng từ ta có thể dùng những phương pháp nào?

Những phương pháp phổ biến là phương pháp trực quan, liên hệ, so sánh, phương pháp định nghĩa, giảng giải

Khi dùng phương pháp trực quan, tôi áp dụng bằng nhiều hình thức: Trực

quan bằng giọng nói, giọng đọc, nét mặt, ánh mắt, dáng điệu, động tác, hình mẫu, tranh ảnh vật thực

VD: Trong bài “Người ăn xin”, khi giảng về từ nhìn chằm chằm tôi có thể dùng ánh mắt của mình nhìn một cách chăm chú, lâu không chớp mắt và có ý dò hỏi?

Trong bài tập đọc khác tôi có thể dùng môi để giảng từ mấp máy, dùng cách đi để giảng từ rón rén, dùng tư thế để giảng từ lom khom, dùng giọng nói

để giảng từ sang sảng, oang oang, dùng chỉ màu để giảng từ sặc sỡ, dùng hình mẫu để giảng từ nhà sàn, nhà trệt

Phương pháp trực quan là phương pháp rất tốt để học sinh có thể hiểu và nhớ lâu nghĩa của từ nhưng phương pháp này chỉ dùng để giảng từ cụ thể Khi gặp những từ trừu tượng như sắc lệnh, tổng tuyển cử, hữu nghị, khiêm tốn thì rất khó dùng phương pháp này Do vậy, ngoài phương pháp này tôi còn sử dụng nhiều phương pháp khác

Phương pháp định nghĩa, giảng giải

Ở lớp 5 nhận thức lý tính tổng quát của học sinh đã phát triển nên trong khi giảng từ cho học sinh hiểu tôi vẫn thường dùng phương pháp định nghĩa hay giảng giải xen lẫn các phương pháp khác

Ví dụ: Khi giảng từ quyến rũ tôi dùng phương pháp giảng giải

- Quyến rũ có nghĩa là có một sức lôi cuốn mạnh mẽ làm cho quyến luyến không muốn rời xa

- Mãnh liệt, day dứt ý nói thôi thúc, day dứt, dai dẳng và mạnh mẽ

Khi giảng về từ truyền thống tôi dùng phương pháp định nghĩa

Truyền thống là những phẩm chất tốt đẹp hoặc những điều tốt đẹp được giữ gìn, phát triển và truyền từ đời này sang đời khác

Ví dụ: Dân tộc ta cótruyền thống yêu nước nồng nàn

Phương pháp so sánh:

Khi giảng về từ lạnh tê tái, tôi nêu lên một loạt các khái niệm lạnh lẽo, lạnh buốt, lạnh giá để học sinh thấy được lạnh tê tái ở mức độ cao hơn Mặt khác, tôi cho học sinh tìm từ trái nghĩa với từ lạnh tê tái là nóng hầm hập để học sinh

càng hiểu rõ hơn về ý nghĩa của từ này.

Khai thác nghệ thuật

Theo tôi bài tập đọc là một thể thống nhất giữa hai mặt nội dung và nghệ thuật, do vậy, tôi nghĩ chúng ta phải thông qua việc khai thác nghệ thuật để làm toát lên nội dung tư tưởng Tuỳ từng bài mà chúng ta phải xem bài tập đọc ấy có những nét gì nổi bật về nghệ thuật cần khai thác

VD : Trong bài Đất nước, cần giúp học sinh hiểu tác giả đã sử dụng biện pháp nhân hoá (Trời thu thay áo mới- Trong biếc nói cười thiết tha), lặp từ ngữ(đây, của chúng ta), liệt kê các hình ảnh (Những cánh đồng thơm mát-Những ngả đường bát ngát- mát-Những dòng sông đỏ nặng phù sa) nhằm tả vẻ đẹp của mùa thu thắng lợi, đồng thời thể hiện niềm tự hào về đất nước tự do

Tuy nhiên vẫn phải kết hợp xen kẽ các hình thức nghệ thuật khác nhau như: Khai thác nghệ thuật dùng từ, khai thác nghệ thuật viết câu văn, khai thác nghệ thuật xây dựng bố cục bài văn… Có như thế, phần khai thác nội dung bài mới đầy đủ Song, nói như vậy cũng chưa thật đầy đủ nếu ta không nhắc đến biện pháp khai thác biện pháp nghệ thuật tu từ Qua thực tế nhiều năm giảng dạy tôi thấy các biện pháp tu từ ở tiểu học cần tập trung khai thác là: Biện pháp so sánh, điệp từ, nhân hoá….nếu khai thác tốt các biện pháp tu từ này thì giúp ích rất nhiều trong việc hướng dẫn học sinh cảm thụ bài văn

VD: Trong bài Cửa sông, tôi giúp học sinh hiểu phép nhân hoá trong khổ thơ cuối( giáp mặt, chẳng dứt, nhớ) giúp tác giả nói được "tấm lòng" của cửa sông không quên cội nguồn, đòng thời nói lên tình cảm thuỷ chung của con người Việt Nam

c, Giảng ý và liên hệ thực tế

Giảng ý: Qua kinh nghiệm giảng dạy tôi khẳng định một điều: giảng từ và giảng ý thường phải gắn chặt với nhau Ta phải giảng từ, khai thác hình ảnh để làm toát lên ý của bài hay nói cách khác ta phải khai thác nghệ thuật để làm toát lên nội dung

VD: Trong bài “ Hạt gạo làng ta” tác giả có viết:

Hạt gạo làng ta

Có vị phù sa Của sông Kinh Thầy

Có hương sen thơm Trong hồ nước đầy

Có lời mẹ hát Ngọt bùi hôm nay

Hỏi: Trong khổ thơ trên tác giả nêu lên hạt gạo quê thơm ngon là nhờ đâu? (nhờ có vị phù sa, có hương sen thơm, có lời mẹ hát) đây là câu hỏi về nội dung Hỏi: Trong khổ thơ đó từ nào được lặp lại nhiều lần? Lặp lại nhưvậy để nhằm mục đích gì? (Từ có được lặp lại nhiều lần, để nhấn mạnh hương vị thơm ngon của hạt gạo quê hương) đây là câu hỏi về nghệ thuật

Tóm lại trong quá trình giảng dạy những câu hỏi giảng ý thường gắn với những câu hỏi giảng từ và câu hỏi khai thác hình ảnh thành một hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh thâm nhập vào nội dung của bài để cảm nhận được cái hay, cái đẹp của bài văn Từ đó học trò mới có cảm xúc thực sự và mới đọc hay bài tập đọc được

d Liên hệ thực tế

Các bài tập đọc cung cấp cho học sinh những kiến thức phong phú về cuộc sống muôn màu muôn vẻ của nhân dân ta Những kiến thức đó muốn được cụ thể, sinh động thì tuỳ từng bài mà giáo viên cần có sự liên hệ với thực tế cho phù hợp

VD: Trong bài tập đọc “Hạt gạo làng ta”có thể học sinh liên hệ nêu ra những khó khăn mà cha mẹ và các bác xã viên phải trải qua để làm ra hạt gạo ( Khó khăn do thời tiết, khó khăn do sâu bệnh gây ra, chứ không còn khó khăn do bom đạn kẻ thù nữa)

Qua đó mà ta giáo dục cho học sinh tình cảm trân trọng, nâng niu từng hạt lúa và cũng muốn đóng góp công sức nhỏ bé của mình để làm ra hạt lúa

Rõ ràng chỉ sau khi giáo viên đã giảng thật kĩ nội dung bài, học sinh hiểu

được bài, thâm nhập vào nội dung của bài thì lúc đó các em mới có thể truyền tải

tới người nghe những ý nghĩ, tình cảm của tác giả (tức là lúc đó các em mới đọc diễn cảm được)

Qua quá trình thực hiện giải pháp sử dụng kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh các em đã quen với cách lấy hơi bụng, giọng đọc đã chắc, mạnh và có âm trầm, âm bổng Các em biết cách lấy hơi, nhả hơi phù hợp với từng câu, từng ý trong văn bản, tạo nên ngữ điệu của văn bản Nội dung văn bản được khai thác tốt hơn, các em xác định được các ý chính, các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong bài và đã thể hiện được nội dung và tình cảm trong bài bằng sắc thái giọng đọc vui, buồn, giận dữ, tình cảm Chất lượng đọc diễn cảm của học sinh đã tiến bộ rõ rệt, đầu năm học số học sinh đọc diễn cảm tốt chiếm khoảng 40% nhưng đến nay số học sinh đó đã tăng lên khoảng 80% Một số em có giọng đọc hay như: Em Phương Anh, em Công Hưng, em Mạnh …

3.1 Tính mới, tính sáng tạo

Sử dụng giải pháp sử dụng kĩ thuật lấy hơi, tập thở và cảm thụ văn học để

nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh là giải pháp lần đầu được vận tìm hiểu sâu và vận dụng triệt để trong các tiết tập đọc phần luyện đọc diễn cảm, các hoạt động ngoại khóa liên quan đến giọng đọc như: tuyên truyền viên măng non, thi kể chuyện,thi hùng biện, sân chơi em yêu Tiếng Việt….nhằm đem lại hiệu quả cao nhất về việc đọc diễn cảm của học sinh tại trường TH&THCS Hiền Hào Giáo viên đã nhận thức và đúc rút được những kinh nghiệm quý báu trong việc nâng cao kĩ năng đọc diễn cảm cho học sinh, phát triển toàn diện các kĩ năng đọc diễn cảm Việc lấy hơi, tập thở tốt khi đọc diễn cảm cũng giúp cho học sinh có giọng nói tốt hơn, truyền cảm hơn, giúp tự tin hơn trong giao tiếp Cảm thụ nội dung văn bản một cách thấu đáo tạo cho học sinh sự hứng thú, yêu thích môn học, tạo không khí sôi nổi trong giờ học.Qua đó các em cũng cảm nhận, học tập được nhiều câu văn hình ảnh đẹp vận dụng vào những bài tập làm văn tả