Tư TưỞNG về QUYỀN CON NGưỜI của JEAN – JACQUES ROUSSEAU – đặc điểm và GIÁ TRỊ LỊCH sử tt

Trên phương diện thực tiễn, tư tưởng về quyền con người của Rousseau đã được giai cấp tư sản và đông đảo nhân dân lao động đón nhận với tư cách là vũ khí tinh thần dẫn dắt họ chống lại n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- 0 0 0 -

NGUYỄN THỊ HUỲNH NHƯ

TƯ TƯỞNG VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

CỦA JEAN – JACQUES ROUSSEAU – ĐẶC ĐIỂM

VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019

CÔNG TRÌNH HOÀN THÀNH TẠI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN SINH KẾ – TS HÀ THIÊN SƠN

Phản biện:

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp trường họp tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, số 10 – 12 Đinh Tiên Hoàng, Quận 1, TP Hồ Chí Minh vào lúc… giờ, ngày… tháng… năm…

Có thể tìm hiểu luận án tại:

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1 Đồng tác giả, “Vấn đề quyền con người trong Tuyên ngôn

độc lập năm 1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh”, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Số 5 (254), 2013, Tr.2 - 4 (ISSN: 9866 - 7535)

2 Đồng tác giả “Tư tưởng về quyền con người của J J Rousseau với vấn đề bảo vệ, phát huy quyền con người ở Việt Nam

hiện nay”, Tạp chí Khoa học chính trị Số 5, 2014, Tr.58-61,

(ISSN: 1859 - 0187)

3 Tác giả, “Vấn đề quyền con người trong Hiến pháp năm

2013 và vận dụng vào việc giảng dạy Triết học Mác – Lênin về con

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quyền con người là một phạm trù đa diện, là kết tinh những giá trị tốt đẹp trong nền văn hóa của tất cả các dân tộc, vì tự do, bình đẳng và nhân phẩm của con người Lịch sử tư tưởng về quyền con người đã chứng kiến nhiều thành tựu to lớn được hình thành vào thế

kỷ XVIII, đặc biệt là ở nước Pháp Trong các triết gia Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII thì Jean - Jacques Rousseau (1712 - 1778) là triết gia có tư tưởng cấp tiến đấu tranh vì con người, quyền con người một cách quyết liệt nhất

Xuyên suốt tư tưởng của Rousseau là khát vọng tự do, bình đẳng và sự cảm thông sâu sắc với thân phận con người; là tư tưởng

đề cao ý dân, coi ý dân là tối cao Trên phương diện lý luận, những cống hiến của Rousseau đã góp phần vào việc làm giàu kho tàng tư tưởng của nhân loại, đặt nền móng cho những văn bản pháp lý quan trọng về quyền con người Trên phương diện thực tiễn, tư tưởng về quyền con người của Rousseau đã được giai cấp tư sản và đông đảo nhân dân lao động đón nhận với tư cách là vũ khí tinh thần dẫn dắt

họ chống lại những áp bức, bất công của trật tự xã hội hiện hành

Tư tưởng về quyền con người của Rousseau, cũng như nhiều triết gia Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII đã tác động rất mạnh mẽ đến phong trào yêu nước của Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ

XX Các bản Tân văn, Tân thư, nhất là Bàn về khế ước xã hội của

Rousseu khi du nhập Việt Nam đã khiến suy nghĩ của các nhân sĩ, trí thức Việt Nam có nhiều chuyển biến lớn lao Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định rằng Paris – nước Pháp là nơi “rộng lượng

xướng xuất ra những nguyên tắc tự do, bình đẳng, bác ái (Hồ Chí Minh, 1995b, tr.267) và “nước Việt Nam chiến đấu giành độc lập chỉ là theo những lý tưởng dân chủ mà dân tộc Pháp là người tiên phong” (Hồ Chí Minh, 1995b, tr.271)

Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định: “Tôn trọng và bảo

vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước và quyền làm chủ của nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr.167) Dưới sự lãnh đạo của Đảng, vấn đề việc bảo vệ, phát huy quyền con người ở nước ta đã có nhiều thành tựu nhất định, song còn có những hạn chế, khó khăn, thử thách Đây cũng là vấn đề hết sức nhạy cảm, luôn bị các thế lực thù địch lợi dụng để chống phá cách mạng Thực trạng này cho thấy việc nghiên cứu, làm sáng tỏ lý luận về quyền con người, từ đó rút ra giá trị đối với việc bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay là cần thiết

Với những lý do trên, tác giả đã chọn nghiên cứu đề tài “Tư tưởng về quyền con người của Jean – Jacques Rousseau – Đặc điểm

và giá trị lịch sử” để làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Những công trình nghiên cứu tư tưởng về quyền con người của Rousseau khá đa dạng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng

có thể khái quát trên một số hướng chủ yếu sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Rousseau nói chung, trong đó có tư tưởng về quyền con

người Có thể kể đến bản dịch các tác phẩm tiêu biểu của Rousseau

bạch) Lê Hồng Sâm dịch, Du contrat social (Bàn về khế ước xã hội)

do Hoàng Thanh Đạm dịch Bên cạnh đó, các công trình theo hướng

này còn gồm French and English philosophers: Decarters – Rousseau – Voltaire – Hobbes (Một số nhà triết học Pháp và Anh:

Decarters – Rousseau – Voltaire – Hobbes) Kessinger Publishing,

Montana, 2004; tác phẩm Jean- Jacques Rousseau của Bùi Xuân Linh dịch từ chương I, VI, VIII, XXXV của tập X trong bộ Lịch sử văn minh của ông bà Will và Ariel Durant, Nhà xuất bản Đại học quốc gia TPHCM, 2015; Giăng – Giắc Ru - xô của Phùng Văn Tửu,

Nhà xuất bản Văn hóa, 1978

Thứ hai, các công trình nghiên cứu tư tưởng về quyền con người trong lịch sử nhân loại và giai đoạn Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII, trong đó có đề cập tư tưởng về quyền con người của

Rousseau Có thể kể đến History of Human Rights: From Ancients

Times to the Globalization ERA (Lịch sử quyền con người: Từ thời

kỳ cổ đại đến kỷ nguyên toàn cầu hóa) của Micheline Ishay,

University of California Press, Los Angeles, 2008; Inventing Human Rights – A History (Lịch sử của những phát kiến về quyền

con người) của Lynn Hunt, W.W Norton & Company Ltd, London,

2008; Tư tưởng về quyền con người (Tuyển tập tư liệu thế giới và Việt Nam) của Lã Khánh Tùng, Vũ Công Giao, Nguyễn Anh Tuấn (2011), Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011; Chủ nghĩa xã hội và quyền con người của Đặng Dũng Chí và Hoàng Văn Nghĩa, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014; French Revolution and Human Rights (Cách mạng Pháp và quyền con người) của Lynn

Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights, 1750 –

1970 (Nền dân chủ thời kỳ Khai sáng: Triết học, cách mạng và

quyền con người, 1750 – 1790) của Jonathan Israel, Oxford University Press, 2012

Thứ ba, những công trình nghiên cứu về lịch sử nói chung, lịch sử triết học nói riêng có liên quan đến tư tưởng về quyền con

người của Rousseau Có thể kể đến công trình The History of the

World (Lịch sử thế giới) của John Morris Roberts, Oxford University Press, New York, 2013; Lịch sử thế giới cận đại của Vũ

Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội,

2003; công trình Lịch sử Triết học phương Tây, tập 1: Từ triết học

cổ đại đến triết học cổ điển Đức do Doãn Chính và Đinh Ngọc

Thạch chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2018;

cuốn Lịch sử Triết học do Nguyễn Hữu Vui chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản, 1998; bộ sách Lịch sử Triết học phương Tây gồm 4 cuốn của Đỗ Minh Hợp, Nhà xuất bản Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2014…

Từ sự khái quát tình hình nghiên cứu đề tài cho thấy, các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án khá đa dạng, phong phú Tuy nhiên, chưa có công trình chuyên khảo nào trực tiếp luận giải một cách có hệ thống tư tưởng về quyền con người của Rousseau, từ

đó đánh giá những giá trị lịch sử của tư tưởng này về phương diện

lý luận, cũng như thực tiễn

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

Mục đích của luận án là trình bày một cách có hệ thống nội dung tư tưởng về quyền con người của Rousseau, qua đó nhằm đánh giá và rút ra những đặc điểm và giá trị của tư tưởng này đối với thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, luận giải quá trình hình thành, phát triển tư tưởng về

quyền con người của Rousseau

Thứ hai, phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng về

quyền con người của Rousseau

Thứ ba, phân tích đặc điểm tư tưởng về quyền con người của

J.J Rousseau, đồng thời làm rõ giá trị lý luận, giá trị thực tiễn của

tư tưởng này đối với các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án tập trung nghiên cứu những tư tưởng cơ bản về quyền con người của Rousseau thông qua một số tác phẩm tiêu biểu:

Discours sur les Sciences et les Arts (Luận về khoa học và nghệ thuật); Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les homes (Luận về nguồn gốc và nền tảng của sự bất bình đẳng ở con người); Du Contrat Social (Bàn về khế ước xã hội), Émile ou de l'éducation (Émile hay là về giáo dục)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Bên cạnh đó, luận án được nghiên cứu bằng việc cũng sử dụng những phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp tiếp cận hệ thống, phương pháp so sánh, phương pháp lịch sử và logic, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp quy nạp và diễn dịch

5 Cái mới của luận án

Thứ nhất, luận án đã luận giải, phân tích một cách có hệ thống

nội dung tư tưởng về quyền con người của Rousseau và những đặc

điểm cơ bản của tư tưởng này

Thứ hai, luận án đã đánh giá giá trị lý luận và thực tiễn của tư

tưởng về quyền con người của Rousseau đối với việc bảo vệ, phát huy quyền con người của các nước trên thế giới nói chung và Việt

Nam nói riêng

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

Về ý nghĩa khoa học, luận án góp phần làm sáng tỏ quá trình

hình thành, phát triển và nội dung, đặc điểm tư tưởng về quyền con người của Rousseau; làm rõ giá trị lý luận và thực tiễn của tư tưởng này trong tiến trình phát triển của lịch sử triết học, cũng như đối với cuộc đấu tranh giải phóng con người, bảo vệ quyền con người trên thế giới và Việt Nam

Về ý nghĩa thực tiễn, luận án đã vạch ra những vấn đề cần thiết

trong việc kế thừa tư tưởng về quyền con người của Rousseau trong việc bảo vệ, phát huy quyền con người Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy và nghiên cứu lịch sử triết học, đặc biệt là triết học phương Tây

7 Kết cấu của luận án

Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 3 chương, 7 tiết

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA JEAN - JACQUES ROUSSEAU

1.1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA JEAN – JACQUES ROUSSEAU

1.1.1 Điều kiện hình thành, phát triển tư tưởng về quyền con người của Jean – Jacques Rousseau

Điều kiện kinh tế

Kinh tế nước Pháp thế kỷ XVIII đã thể hiện rõ nét sự chênh lệch giữa nông thôn và thành thị Quan hệ sản xuất phong kiến đã đưa nền nông nghiệp nước Pháp đi đến suy sụp, đồng thời hạn chế tính tích cực của công thương nghiệp, cản trở sự phát triển của

phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, khiến giai cấp tư sản cảm thấy bức bối, ngột ngạt Thực trạng đã nêu cho thấy việc xóa bỏ những sợi dây ràng buộc của phong kiến đối với nền kinh tế, gắn liền với cuộc đấu tranh đòi tự do, bình đẳng đã trở thành yêu cầu tất

Điều kiện chính trị - xã hội

Vào thế kỷ XVII – XIII, Pháp vẫn là một nước phong kiến chuyên chế với sự cai trị độc đoán, hà khắc Nhà vua, triều đình đã

sử dụng quân đội, cảnh sát, nhà tù và nhà thờ Thiên Chúa giáo để dập tắt mọi sự phản kháng của nhân dân Xã hội Pháp được chia thành ba đẳng cấp, nếu như tăng lữ phục vụ nhà vua bằng lời cầu

nguyện, quý tộc phục vụ nhà vua bằng lưỡi kiếm, thì đẳng cấp thứ

ba phục vụ bằng của cải Họ phải vắt kiệt sức lực để cung phụng giai cấp cầm quyền Sự lớn mạnh của giai cấp tư sản, sự bùng nổ của các phong trào đấu tranh đã tạo ra chất liệu sống cho các nhà tư

hội của mình nhằm bảo vệ quyền con người

Điều kiện văn hóa – khoa học

Cùng với điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội, vào thế kỷ XVII – XVIII, xã hội Tây Âu và nước Pháp chứng kiến nhiều bước nhảy vọt mạnh mẽ về văn hóa – khoa học Các tác phẩm thuộc lĩnh vực văn học, từ văn xuôi đến thơ ca, nhạc kịch đều làm nổi bật tinh thần bênh vực tự do Bên cạnh đó, những thành tựu về khoa học tự nhiên cũng góp phần quan trọng đối với việc mở ra những chân trời nhận thức mới cho các triết gia, các nhà khoa học, từ đó khuếch trương chủ nghĩa duy lý, tuyên chiến với mê tín, thần quyền Đây là một trong những yếu tố đã góp phần đưa hiện thực trở thành lý luận, tạo

ra cuộc luận chiến giữa tư tưởng tự do với chủ nghĩa giáo điều, thần học, mở đường cho các tư tưởng về quyền con người của triết học Khai sáng mà trong đó Rousseau là đại biểu tiên phong

1.2 Tiền đề lý luận hình thành, phát triển tư tưởng về quyền con người của Jean - Jacques Rousseau

Tiền đề lý luận sâu xa

Tư tưởng về quyền con người của Rousseau có tiền đề lý luận sâu xa từ triết học Hy Lạp - La Mã cổ đại, các quan điểm đạo đức, nhân văn trong Kinh thánh và các quan điểm của triết gia thời trung

cổ Trong thời kỳ Phục hưng -Cận đại, Rousseau ảnh hưởng nhiều

từ ý tưởng kiến tạo mô hình chủ nghĩa xã hội không tưởng giàu lòng

nhân ái của Thomas Moore, Tommaso Campanella, Gerrard Winstanley; học thuyết chính trị của Niccolo Machiavelli

Tiền đề lý luận trực tiếp

Tư tưởng về quyền con người của Rousseau chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi các quan điểm về quyền con người của các triết gia theo theo thuyết pháp quyền tự nhiên thế kỷ XVII như Hugo

Grotius, Thomas Hobbes, John Locke Bên cạnh đĩ, tiền đề lý luận trực tiếp và gần gũi nhất dẫn đến sự hình thành tư tưởng về quyền con người của Rousseau cịn là tư tưởng cấp tiến của các triết gia Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII thuộc thế hệ thứ nhất, tiêu biểu là

Montesquieu, Voltaire

1.2 THÂN THẾ, SỰ NGHIỆP VÀ CÁC GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA JEAN - JACQUES ROUSSEAU

1.2.1 Thân thế, sự nghiệp của Jean - Jacques Rousseau

Rousseau là triết gia, nhà văn tiến bộ trong trào lưu Khai sáng thế kỷ XVIII Ơng sinh ngày 28 tháng 6 năm 1712 trong một gia đình làm nghề sửa chữa đồng hồ tại Genève (Thụy Sĩ) Tác phẩm

đầu tay của Rousseau là Projet concernant de nouveaux signes pour

la musique (Kiến nghị lập bản ký âm kiểu mới cho âm nhạc, 1742)

Kế tiếp đĩ, ơng tham gia biên soạn Bách khoa tồn thư và viết các

tác phẩm như Discours sur les Sciences et les Arts (Luận về khoa học và nghệ thuật, 1749); vở kịch Le devin du village (Thầy bĩi làng quê, 1752); Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les homes (Luận về nguồn gốc và nền tảng của sự

bất bình đẳng ở con người, 1753); (Julie hay là nàng Hélọse mới,

1761) Năm 1762, với hai tác phẩm nổi tiếng Bàn về khế ước xã hội

và Émile hay là về giáo dục, Rousseau đã gặp phải sự phản ứng

quyết liệt từ giới cầm quyền và phải trốn khỏi nước Pháp để tránh bị bắt Ơng mất ngày 2 tháng 7 năm 1778 Những tác phẩm lớn Rousseau để lại thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, song trong đĩ tư tưởng về quyền con người cĩ một vị trí quan trọng

1.2.2 Các giai đoạn hình thành, phát triển tư tưởng về quyền con người của Jean - Jacques Rousseau

Giai đoạn bước đầu hình thành tư tưởng về quyền con người

của Rousseau (từ năm 1750 đến năm 1761) được thể hiện qua các

tác phẩm như Luận về khoa học và nghệ thuật (1750), Luận về nguồn gốc và nền tảng của sự bất bình đẳng ở con người (1755), Julie hay là nàng Hélọse mới (1761) Rousseau bắt đầu thiết lập

những tư tưởng đầu tiên về quyền con người Ơng thấy được những bất cơng nảy sinh trong lịng chế độ phong kiến và khao khát một cuộc sống thật sự hạnh phúc cho con người Rousseau đã xây dựng hình mẫu con người tự nhiên và con người xã hội, đặt nền mĩng cho

tư tưởng về quyền tự nhiên; mặt khác, ơng bước đầu lý giải bản

chất, cội nguồn sự bất bình đẳng của con người

Giai đoạn bổ sung, phát triển tư tưởng về quyền con người

của Rousseau (từ năm 1762 đến năm 1778) được thể hiện qua hai tác phẩm nổi tiếng Bàn về khế ước xã hội, Émile hay là về giáo dục

(viết năm 1762) Hình mẫu con người tự nhiên, cũng như những khát khao về một trật tự hạnh phúc, bình đẳng của Rousseau đã từng bước hồn thiện Từ chỗ truy tìm nguồn gốc của những bất cơng trong xã hội và cách thức để khiến cho con người sống tốt hơn, ơng

đã xây dựng hệ thống các quan điểm về quyền sống, quyền tự do,

bình đẳng, quyền sở hữu tài sản

Kết luận Chương 1

Sự hình thành tư tưởng về quyền con người của Rousseau trước hết chịu sự quy định bởi những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa – khoa học của xã hội Tây Âu và nước Pháp ở đêm trước cuộc Cách mạng tư sản 1789 Cùng với đó, tư tưởng về quyền con người của Rousseau được bắt nguồn từ những tiền đề tư tưởng -

lý luận đã hình thành trước đó trong lịch sử mà trực tiếp là tư tưởng của các triết gia theo theo thuyết pháp quyền tự nhiên thế kỷ XVII

và các triết gia Khai sáng Pháp thuộc thế hệ thứ nhất như

Montesquieu, Voltaire Quá trình hình thành, phát triển tư tưởng về quyền con người của Rousseu trải qua hai giai đoạn chính từ năm

1750 đến năm 1761 và 1762 đến 1778