Hoạt động kinh tế hiện nay của người hoa ở huyện lục ngạn, tỉnh bắc giang tt

Qua đó góp phần cung cấp những tư liệu mới có độ tin cậy làm luận cứ khoa học cho việc hoạch định và cụ thể hóa chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, phục vụ công cuộc phát triển bền

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THU TRANG

HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI HOA

Công trình được hoàn thành tại HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS PHẠM QUANG HOAN

Vào hồi: giờ, ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện, Học viện Khoa học Xã hội

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Người Hoa là một thành viên trong đại gia đình 54 dân tộc ở Việt Nam Trong nhiều thời điểm lịch sử khác nhau, người Hoa đã có những biến đổi mạnh mẽ về tên gọi, địa bàn cư trú, tập quán sinh sống, đặc điểm sinh kế Nghiên cứu người Hoa góp phần quan trọng cho việc làm rõ những đặc điểm của một tộc người thiểu số sinh sống trên đất nước ta Qua đó góp phần cung cấp những tư liệu mới có độ tin cậy làm luận cứ khoa học cho việc hoạch định

và cụ thể hóa chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, phục vụ công cuộc phát triển bền vững của các tộc người, trong đó có cộng đồng người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

Người Hoa vốn có hoạt động kinh doanh rất phát triển và tạo nên mạng lưới kinh doanh không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà còn xuyên biên giới/xuyên quốc gia Không giống như các dân tộc thiểu số khác, người Hoa

có truyền thống tổ chức phường, hội, nghiệp đoàn trong kinh doanh từ khi mới đặt chân lên đất nước Việt Nam Hình thức cho vay tín dụng, phân chia thị trường kinh doanh, tổ chức học nghề và đào tạo nghề, kinh doanh theo hình thức tập đoàn gia đình, quy tắc kinh doanh và phân công lao động trong tổ chức kinh doanh rất chặt chẽ, gắn bó mật thiết với thiết chế gia đình… là những đặc điểm rõ nét trong hoạt động kinh tế đem lại sự khác biệt của người Hoa so với những dân tộc khác

Sau diễn biến lịch sử quan trọng trong quan hệ Việt – Trung, đặc biệt

là chiến tranh biên giới năm 1979, đại bộ phận người Hoa ở phía Bắc Việt Nam đã di tản đi nhiều nơi sinh sống lập nghiệp, tạo thành những luồng di dân mang quy mô quốc gia Trong bối cảnh đó có một bộ phận người Hoa quay trở

về Trung Quốc, trở thành công dân của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa; rất nhiều người Hoa di cư vào các tỉnh miền Trung và miền Nam Việt Nam; một bộ phận khác di cư sang nước thứ ba; nhưng cũng có không ít bộ phận người Hoa đã quyết định ở lại miền Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Giang vì nhiều

lý do khác nhau Để có thể tiếp tục sinh sống, nhóm người Hoa ở lại phía Bắc Việt Nam buộc phải thay đổi, một bộ phận thay đổi tộc danh, tìm kiếm những nguồn sinh kế thích ứng với hoàn cảnh hiện tại Qúa trình biến đổi đó đã tạo ra

sự khác biệt quan trọng giữa người Hoa phía Bắc và người Hoa tại miền Trung, miền Nam Việt Nam

Trong những năm gần đây, vấn đề người Hoa đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến, đặc biệt là người Hoa sinh sống tại các tỉnh phía Nam Có nhiều đặc điểm về lịch sử di cư, tộc danh, văn hóa gia đình, tín ngưỡng, trang phục, ẩm thực, luật tục, quan hệ gia đình, dòng họ, văn hóa Hoa thương… đã được các nhà nghiên cứu làm rõ Tuy nhiên, nghiên cứu về sinh

kế của người Hoa sinh sống ở phía Bắc Việt Nam, trong đó có tỉnh Bắc Giang trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay còn rất nhiều nội dung chưa được đề

cập đến Quan hệ cộng đồng, văn hóa, xã hội của nhóm người Hoa tại Lục Ngạn có những đặc điểm riêng biệt, tạo nên hoạt động kinh tế khác biệt so với người Hoa ở khu vực phía Nam rất cần được nghiên cứu làm rõ

Theo kết quả điều tra dân số và nhà ở của Tổng cục Thống kê ngày 01/9/2009, tỉnh Bắc Giang có 18.444 người Hoa Trong những năm gần đây, dân số người Hoa tại Bắc Giang liên tục tăng, so với năm 1999 tăng 1.069 người (sau 10 năm dân số người Hoa tăng bình quân là 6,15%, so với bình quân của cả tỉnh là 4,2 %, so với các dân tộc thiểu số là 8,5%) Cho đến hết năm 2016, con số chính thức đã lên tới 21.318 nghìn người, chiếm 9,56% tổng dân số của tỉnh Bắc Giang [9, tr 3] Phần lớn họ tham gia vào hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp không thường xuyên Do bản chất năng động trong sản xuất kinh doanh, thích ứng nhanh với cơ chế thị trường, nên việc làm ăn kinh

tế của người Hoa tại Bắc Giang có hiệu quả, thu nhập bình quân đầu người thường cao hơn 1,1 -1,3 lần so với các dân tộc thiểu số khác, tỷ lệ hộ nghèo người Hoa thấp hơn bình quân chung của các dân tộc khác trên cùng địa bàn Để làm rõ hơn nữa những vấn đề còn bỏ ngỏ, nghiên cứu sinh thực hiện luận án về đề tài Hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang với mong muốn làm sáng tỏ phần nào hoạt động kinh tế của người Hoa tại tỉnh Bắc Giang mà cho đến nay còn chưa được đề cập đến ở những công trình nghiên cứu trước đó

Việc nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn góp phần bổ sung thêm bằng chứng khoa học cả về lý luận và thực tiễn, giúp hiểu rõ hơn về người Hoa khu vực phía Bắc Việt Nam Đồng thời nó cũng có

ý nghĩa trong việc phân tích chính sách, giúp cho các nhà quản lý tại địa phương và trung ương thấu hiểu hơn về một tộc người có tốc độ thoát nghèo nhanh hơn các tộc người thiểu số khác trong những năm qua tại một địa phương cụ thể

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng các hoạt động kinh tế đang diễn ra, những giá trị văn hóa, quan hệ trong cộng đồng của người Hoa ở huyện Lục Ngạn đã có sự biến đổi để phát huy các nguồn lực nhằm mục tiêu phát triển kinh tế trong thời điểm hiện nay Trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp nhằm hướng tới phát triển hoạt động kinh tế bền vững cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ

3

quan hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán đặc biệt là phương thức kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, thói quen chi tiêu của các hộ gia đình

- Nghiên cứu làm rõ hoạt động kinh tế của người Hoa trong đóng góp với sự phát triển của kinh tế địa phương và những vấn đề đang còn tồn tại

- Đề xuất một số giải pháp với các cơ quan quản lý địa phương và các nhà hoạch định chính sách nhằm phát triển kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang “Người Hoa” được định danh bằng các giấy tờ tùy thân như: chứng minh thư nhân dân, giấy khai sinh, hộ khẩu, hộ tịch, giấy phép lái xe, học bạ Các hoạt động kinh tế bao gồm hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp đang diễn ra tại Lục Ngạn, do người Hoa tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp

- Nội dung nghiên cứu: Hoạt động kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp

và phi nông nghiệp của người Hoa là đối tượng nghiên cứu của luận án

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Để thực hiện nghiên cứu này, tác giả luận án đã xem xét và vận dụng các quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin về vật chất và ý thức; tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc, tinh thần đại đoàn kết dân tộc; quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách dân tộc, phát triển bền vững vùng kinh tế gắn với giữ gìn bản sắc tộc người

Ngoài ra, luận án có sử dụng lý thuyết về mạng lưới xã hội, lý thuyết

về giao lưu tiếp biến văn hóa để giải thích các vấn đề trong quan hệ tộc người Hoa tại Lục Ngạn và những tộc người khác sinh sống trên cùng địa bàn hoặc các nhóm đồng tộc tại địa phương khác, bên kia biên giới

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học/ nhân học

4.2.2 Phương pháp điều tra xã hội học

4.2.3 Phương pháp thu thập, tổng hợp và kế thừa các tài liệu sẵn có 4.2.4 Phương pháp chuyên gia

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Kết quả nghiên cứu và những phát hiện mới trong luận án này góp phần bổ sung thêm dữ liệu khoa học về nhóm người Hoa sinh sống tại miền Bắc, với dân số sinh sống tập trung và tham gia chủ yếu và các hoạt động nông nghiệp tại địa phương

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Hướng tiếp cận chính từ Nhân học mà đặc biệt là Nhân học kinh tế, sử dụng các phương pháp nghiên cứu của Dân tộc học/Nhân học, Xã hội học, luận án lý giải rõ quy trình sản xuất, các hoạt động thương mại trong và ngoài nước, nguồn lợi nhuận thu được của người Hoa từ hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp hiện nay Ngoài ra, luận án còn phản ánh được tác động tích cực và hạn chế của các hoạt động giao thương buôn bán giữa người Hoa tại huyện Lục Ngạn và người Trung Quốc bên kia biên giới

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Về mặt xã hội, luận án góp phần giúp người đọc có cái nhìn đầy đủ hơn về các hoạt động kinh tế của người Hoa sinh sống tại miền Bắc sau chiến tranh biên giới năm 1979 Về mặt kinh tế, dưới góc độ Nhân học kinh tế, luận án phản ánh được thu nhập, mức sống và đời sống của người Hoa, kiến nghị chính sách để

phát triển kinh tế cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận án gồm có 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Kinh tế nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn Chương 3: Kinh tế phi nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Chương 4: Một số yếu tố tác động và những vấn đề đặt ra từ hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT

VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt động kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế các tộc người

5

Hoạt động mưu sinh/phương thức sinh kế/hoạt động kiếm sống được

mô tả là hoạt động lao động nhằm đem lại thức ăn/lợi tức/thu nhập để phục vụ nhu cầu sinh tồn của các tộc người

Khái niệm “phương cách sinh tồn” và “phương thức mưu sinh” đã được

tác giả Emily A Schultz và H Lavenda đưa ra trong công trình Nhân học một

quan điểm về tình trạng nhân sinh [95]

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa hải ngoại

Hoạt động kinh doanh của người Hoa nhận được sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà nghiên cứu, chính khách, doanh nhân thành đạt trên thế giới Các thuật ngữ “China town”, “khu người Hoa”, “khu Hoa kiều”, “tỷ phú người Hoa”,

“nhà tài phiệt người Hoa”…thường được lưu tâm trên các trang thông tin và tạo nên quan điểm “người Hoa ở đâu là hoạt động kinh tế sôi động ở đó” Hiện nay, người Hoa có mặt tại khắp mọi nơi trên thế giới, đạt được nhiều kỳ tích trong phát triển kinh tế

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả nước ngoài

Có thể thấy các nghiên cứu của nước ngoài về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam khá đa dạng về cách tiếp cận, phong phú về loại hình nghiên cứu (Báo cáo khoa học, nhật ký thực địa, bài tạp chí, sách, luận án Tiến sĩ) Điều đó cho thấy việc nghiên cứu người Hoa sinh sống tại khu vực Đông Nam Á nói chung, ở Việt Nam nói riêng vẫn đang có sức thu hút đối với các nhà nghiên cứu Nhân học, Dân tộc học, Lịch sử học, Kinh tế học trên thế giới Tuy nhiên, các nghiên cứu về người Hoa ở phía Bắc Việt Nam sau năm 1979 hay người Hoa làm kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam cho đến nay vẫn để lại khoảng trống và cần có sự quan tâm hơn nữa của giới nghiên cứu

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả trong nước

Các nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam đã diễn

ra trong nhiều năm qua từ nghiên cứu một khu vực (người Hoa Thành phố Hồ Chí Minh, người Hoa Đồng Nai, người Hoa Hà Tiên…), đến nghiên cứu một ngành nghề cụ thể (nghề làm đá của người Hoa Đồng Nai, nghề buôn bán phế liệu của người Hoa quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh) Các tác giả đã phân tích, tìm hiểu nguyên nhân phát triển kinh tế của người Hoa so với các dân tộc thiểu số khác Tuy nhiên, nghiên cứu về người Hoa ở phía Bắc, trong đó có người Hoa ở tỉnh Bắc Giang từ sau năm 1975 đến nay chưa được quan tâm

1.1.3 Tình hình nghiên cứu người Hoa tại tỉnh Bắc Giang

Nhìn một cách tổng quát, việc nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam nói chung và người Hoa ở tỉnh Bắc Giang, trong đó có huyện

Lục Ngạn hiện nay nói riêng còn rất ít người quan tâm Các nghiên cứu về người Hoa trước đây chủ yếu chú trọng vào khu vực phía Nam, nơi nhóm cư dân này cư trú có số lượng đông đảo và tập trung tại thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh Đồng Nai, Sóc Trăng, Kiên Giang Tuy nhiên, cộng đồng người Hoa

ở miền Bắc không tách rời cộng đồng người Hoa sinh sống tại Việt Nam Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội theo hướng tăng cường mối quan hệ đoàn kết giữa các dân tộc, phát huy những bản sắc văn hóa tốt đẹp của mỗi dân tộc, đòi hỏi vấn đề sinh kế của người Hoa ở khu vực Đông Bắc, cụ thể là huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang cần được quan tâm nghiên cứu giống như các tộc người khác ở nước ta Trong bối cảnh đó, nghiên cứu sinh mạnh dạn tìm hiểu một khía cạnh mới trong nghiên cứu người Hoa tại Việt Nam để đóng góp vào quá trình tìm hiểu văn hóa dân tộc

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản

- Người Hoa

Bàn về khái niệm “người Hoa”, trong Chỉ thị 62 - CT/TW ngày

8/11/1995 của Ban Bí thư Trung ương Đảng đã xác định: “Người Hoa bao

gồm những người có gốc Hán và những người thuộc dân tộc ít người ở Trung Quốc đã Hán hóa di cư sang Việt Nam và con cháu của họ sinh ra và lớn lên tại Việt Nam, đã nhập quốc tịch Việt Nam, nhưng vẫn còn giữ những đặc trưng văn hóa, chủ yếu là ngôn ngữ, phong tục tập quán của người dân tộc Hán và tự nhận mình là người Hoa” Việc đăng ký thành phần tộc người dựa

vào 3 tiêu chí: ngôn ngữ, đặc điểm văn hóa và ý thức tự giác tộc người [8]

- Hoạt động kinh tế

Thuật ngữ “hoạt động kinh tế” trong đề tài này được nghiên cứu sinh sử dụng với ý nghĩa bao hàm là hoạt động lao động của con người (cụ thể là người Hoa), tham gia vào các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế hiện tại nhằm tăng thu nhập, phục vụ đời sống

- Khái niệm sinh kế

Viện nghiên cứu và phát triển cây trồng (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) khi triển khai các chương trình hoạt động phát triển cộng đồng tại Việt

Nam cho rằng, sinh kế “Là tập hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con

người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ”

Theo Khung phân tích sinh kế bền vững do Bộ Phát triển Quốc tế Anh

thúc đẩy (Department for Internation Development – DFID), sinh kế bao gồm

3 thành tố chính: nguồn lực và khả năng con người có được, chiến lược sinh

kế và kết quả sinh kế Đối với luận án, khung phân tích sinh kế DFID giúp cho nghiên cứu sinh có thể đánh giá được các nguồn vốn của người Hoa trong phát triển kinh tế của họ tại địa phương Luận án cũng lý giải được tại sao đối với công tác xóa đói giảm nghèo tại địa phương, người Hoa lại được cho là thoát

7

nghèo nhanh nhất? Cách thức họ tìm ra nguồn lực, phát huy nội lực cộng đồng như thế nào?

- Kinh tế nông nghiệp

“Hệ thống kinh tế nông nghiệp là tổng thể quan hệ sản xuất trong nông nghiệp, biểu hiện bằng những hình thức sở hữu tư liệu sản xuất, những hình thức tiêu dùng các sản phẩm sản xuất ra với những hình thức tổ chức sản xuất, trao đổi, phân phối và cơ chế quản lý tương ứng của Nhà nước đối với toàn bộ nền nông nghiệp Nói cách khác, hệ thống kinh tế nông nghiệp là tổng thể các quan hệ kinh tế trong nông nghiệp” [70: 27-28]

- Kinh tế phi nông nghiệp

“Phi nông nghiệp” là nói đến những hoạt động không phải là thuần nông, mà là sự khai thác và sản xuất ra các sản phẩm có ích, là sự xây dựng, buôn bán, vận chuyển, là sự cung cấp tài chính và những dịch vụ

Theo ý kiến của Petter Lanjow và Rinku Murgai (2008), việc làm trong phi nông nghiệp được chia ra làm ba loại:

1) Việc làm thường xuyên (nhận lương theo lệ thường)

2) Việc làm thất thường (nhận lương theo ngày làm việc)

3) Việc làm tư nhân hay hoạt động kinh doanh tư nhân

1.2.2 Cơ sở lý thuyết và câu hỏi nghiên cứu

1.2.2.1 Cơ sở lý thuyết

- Lý thuyết về mạng lưới xã hội

Lý thuyết về mạng lưới xã hội là một vấn đề của phương pháp luận liên quan đến các nghiên cứu về Xã hội học, Nhân học và một số chuyên ngành khoa học xã hội khác Các phân tích bằng thuyết mạng lưới xã hội xuất hiện lần đầu tiên năm 1954 trong bài viết của John A Barnes, nhà xã hội học thuộc trường phái Manchester, công bố trên Tạp chí “Quan hệ con người” Những tư tưởng tiên phong xuất hiện trong triết học xã hội của Georg Simmel (đầu thế

kỷ XX), tư tưởng tâm lý xã hội của Moreno (đầu những năm 30), Nhân học cấu trúc chức năng của Radcliffe Brown, nhân học cấu trúc của Claude Levis – Strauss, ngôn ngữ học của Roman Jakobson và các lý thuyết toán học (đại số tuyến tính, ma trận và các lý thuyết về biểu đồ) và ma trận để thể hiện và phân tích các dữ liệu về quan hệ nhằm làm rõ các đặc tính cấu trúc mạng lưới Đặc điểm về mặt cấu trúc của một mạng lưới xã hội dựa trên các yếu tố: đặc điểm của mối quan hệ (loại tương tác) định hướng – không định hướng, đối xứng – phi đối xứng, trực tiếp - giám tiếp, tính đồng nhất: sự tương đồng về đặc điểm giữa các nhân tố trong mối quan hệ, sức mạnh của các quan hệ, tần suất tương tác v.v…và đặc điểm của cấu trúc: kiểu quan hệ, mật độ của các mạng lưới, khoảng cách giữa các thành viên trong mạng lưới, các dạng thức tập trung, những lỗ hổng cấu trúc v.v…

Đối với người Hoa, mạng lưới xã hội là một lý thuyết quan trọng để tìm hiểu quan hệ giữa mọi người trong cộng đồng Thông qua quan hệ giúp đỡ nhau

trong sản xuất, liên kết trong khâu phân phối, kinh doanh, xuất khẩu sản phẩm của người Hoa để tìm hiểu mạng lưới cộng đồng người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang Mỗi cá nhân trong cộng đồng là một thành tố quan trọng trong cộng đồng đó Họ cùng giúp nhau phát triển, hỗ trợ nhau về vốn, đầu ra của sản phẩm Bằng lý thuyết mạng lưới xã hội, tác giả Luận án sẽ làm sáng rõ mạng lưới phát triển kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

- Lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hóa

Lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hóa giúp giải thích sự biến đổi mạnh

mẽ văn hóa truyền thống của người Hoa khi sinh sống cạnh các dân tộc khác như Kinh, Tày, Nùng, Sán Chay ở địa bàn huyện Lục Ngạn Trong từng thời điểm lịch sử khác nhau, đời sống vật chất và tinh thần của người Hoa có những biến đổi, xáo trộn Đặc biệt là sau sự kiện chiến tranh biên giới Việt – Trung năm 1979, người Hoa di cư vào miền Nam Việt Nam, quay trở lại Trung Quốc hoặc sang các nước thứ ba Số dân cư ở lại hoặc quay trở lại sau thời kỳ chiến tranh tại Bắc Giang đã giao lưu mạnh mẽ với các dân tộc lân cận nhằm có được cuộc sống bình yên Lý thuyết này giúp cho tác giả luận án lý giải được sự biến đổi văn hóa

truyền thống của người Hoa, trong đó có hoạt động kinh tế, kinh doanh hiện nay

1.2.2.2 Câu hỏi nghiên cứu

1 Các hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang bao gồm hoạt động nông nghiệp và hoạt động phi nông nghiệp diễn ra như thế nào ?

2 Các yếu tố tác động đến hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang ?

3 Những vấn đề gì đặt ra từ hoạt động kinh tế của người Hoa đối với sự phát triển của địa phương ?

1.2.2.3 Khung nghiên cứu

Luận án được thực hiện dựa trên lý thuyết về mạng lưới xã hội, lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hóa, khung nghiên cứu sinh kế bền vững của DFID đồng thời dựa vào quá trình triển khai các nội dung của khung nghiên cứu, nhằm làm rõ các câu hỏi nghiên cứu

Nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang được triển khai dựa trên việc tìm hiểu các hoạt động kinh tế nông nghiệp và kinh tế phi nông nghiệp Trong đó, kinh tế nông nghiệp được nghiên cứu dưới các góc độ: trồng lúa và hoa màu, trồng cây ăn quả lâu năm, trồng rừng, chăn nuôi Kinh tế phi nông nghiệp được nghiên cứu dưới các góc độ: các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và làm thuê (bao gồm làm thuê trong nước và nước ngoài)

9

Sơ đồ 1.1 Khung nghiên cứu của luận án

Sơ đồ 1.2 Tác động của các nguồn lực đến hoạt động kinh tế của

người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang (Nghiên cứu sinh thiết kế

dựa trên Khung sinh kế của DFID, 2001)

1.3 Địa bàn nghiên cứu

1.3.1 Khái quát về địa bàn nghiên cứu

- Huyện Lục Ngạn

Lục Ngạn là một huyện miền núi của tỉnh Bắc Giang, nằm trên trục

đường Quốc lộ 31, phía Bắc giáp huyện Chi Lăng và huyện Hữu Lũng (tỉnh

Lạng Sơn); phía Tây và Nam giáp huyện Lục Nam; phía Đông giáp huyện Sơn

Động, tỉnh Bắc Giang

Các giải pháp

Kết quả sinh kế:

- Tăng thu nhập

- Tăng sự ổn định

- Giảm rủi ro

- Nâng cao

an toàn lương thực

- Khai thác bền vững tự nhiên

Dân số toàn huyện trên 22 vạn người với 07 dân tộc chính (Kinh, Tày, Nùng, Sán Chay (Cao Lan, Sán Chí), Sán Dìu, Dao, Hoa); đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 49% dân số (Nùng: 19 %; Sán Dìu: 12 %; Tày: 6,16 %); Sán Chay (Cao Lan: 2,5 %, Sán Chí: 2,2%); Dao: 1,1 %; Hoa: 6 %;; còn lại là các dân tộc Mường, Khơ Me, Thái chiếm 0,04%; trên 90% dân số sống ở khu

vực nông thôn, trên 85% lao động trong lĩnh vực nông - lâm nghiệp

Ao Tán, Phúc Kiến, Vạn Phúc, Du, Thủm

Đồng Cốc là một trong 10 xã khó khăn nhất của huyện Lục Ngạn, gồm 5.200 nhân khẩu, bà con chủ yếu là nông nghiệp, một bộ phận bà con làm thêm lâm nghiệp

1.3.2 Lịch sử định cư và đặc điểm dân số

- Lịch sử định cư

Qúa trình di cư của nhóm người Hoa Lục Ngạn được xác định là từ Phòng Thành (Trung Quốc) sang Quảng Ninh (Việt Nam) Điểm dừng chân đầu tiên của các dòng họ người Hoa tại đây chủ yếu ở các huyện Đầm Hà, Hà Cối và Tiên Yên thuộc tỉnh Hải Ninh (cũ) nay là tỉnh Quảng Ninh Từ vùng Hải Ninh họ tiếp tục di cư đến nhiều nơi ở khu vực miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang Những người đi theo con đường bộ thường vượt biên qua cửa khẩu, xuống Lạng Sơn rồi đến các huyện tại Bắc Giang, trong đó có huyện Lục Ngạn

- Đặc điểm dân số

Trong nhiều năm qua, dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn có xu hướng tăng dần đều Chỉ tính riêng 3 năm 2014, 2015 và 2016, mỗi năm người Hoa tăng thêm 1000 người So với tốc độ tăng dân số toàn tỉnh Bắc Giang, riêng huyện Lục Ngạn đã chiếm gần 100% Như vậy, có thể thấy đã có sự dịch chuyển cư từ các huyện khác trong tỉnh Bắc Giang đến huyện Lục Ngạn trong những năm vừa qua Nguyên nhân chính được xác định là do mức độ hấp dẫn của hoạt động kinh tế nông nghiệp trên địa bàn huyện Hầu hết người Hoa tham gia vào hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và kinh doanh buôn bán nhỏ, nên huyện Lục Ngạn là địa phương phù hợp với các tiêu chí đó

11

Tiểu kết chương 1

Người Hoa và các hoạt động kinh tế của người Hoa đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Tuy nhiên, việc nghiên cứu nhóm người Hoa sinh sống tại miền Bắc Việt Nam và hoạt động kinh tế của nhóm người Hoa hoạt động nông nghiệp sau năm 1979 còn để lại nhiều khoảng trống Luận án đặt vấn đề nghiên cứu hoạt động kinh tế nông nghiệp và phi nông nghiệp của người Hoa tại huyện Lục Ngạn với cách tiếp cận của Nhân học kinh tế Kết quả nghiên cứu của luận án kỳ vọng làm sáng rõ những câu hỏi nghiên cứu về cách thức, loại hình, hiệu quả của các hoạt động kinh tế nông nghiệp và phi nông nghiệp hiện nay của người Hoa huyện Lục Ngạn đối với đời sống kinh tế hiện tại của họ

Luận án đã tổng hợp, kế thừa có chọn lọc các nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và trong nước về người Hoa ở Việt Nam nói chung và người Hoa tại huyện Lục Ngạn nói riêng Bề dày các nghiên cứu về người Hoa cho thấy mức độ quan tâm của nhiều tác giả đối với đề tài này Ngoài ra, luận án đã kế thừa nguồn thông tin quan trọng từ phía chính quyền địa phương thông qua báo cáo của Phòng Dân tộc huyện Lục Ngạn, Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang về hoạt động kinh tế của người Hoa tại địa bàn hiện nay

Luận án đã thao tác hóa các khái niệm: hoạt động kinh tế, người Hoa,

kinh tế nông nghiệp, kinh tế phi nông nghiệp và làm rõ giới hạn phạm vi

nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng trong luận án bao gồm phương pháp điền dã dân tộc học và phương pháp điều tra xã hội học Những lý thuyết cơ bản được vận dụng trong nghiên cứu này bao gồm, lý thuyết về mạng lưới xã hội và lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hóa

Luận án được thực hiện dựa trên quá trình tìm kiếm bằng chứng khoa học từ 40 cuộc phỏng vấn sâu, 250 phiếu điều tra hộ gia đình, các cuộc trao đổi nhanh, ghi hình, ghi âm và báo cáo số liệu từ chính quyền địa phương tại

xã Tân Lập, xã Đồng Cốc thuộc huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang Ngoài ra, luận án có trao đổi thêm và tìm kiếm tư liệu từ những người đã tiến hành nghiên cứu trên địa bàn huyện Lục Ngạn để củng cố bằng chứng khoa học, nhằm đi đến kết luận, lý giải cho các hoạt động kinh tế của người Hoa tại Lục Ngạn hiện nay

Lịch sử tộc người Hoa tại huyện Lục Ngạn cho thấy vai trò quan trọng của văn hóa, tâm lý tộc người đến sự phát triển kinh tế của họ Sau chiến tranh biên giới Việt – Trung, bắt đầu từ những năm 1990, đại bộ phận các hộ gia đình người Hoa đã ổn định chỗ ở, bắt tay vào xây dựng lại kinh tế Cũng vào thời điểm này, chính sách phát triển kinh tế của địa phương kịp thời khuyến khích sức sáng tạo, giao đất giao rừng đến từng hộ dân, đưa cây vải thiều trồng chuyên canh trên đất Lục Ngạn, tạo điều kiện cho việc giao thương buôn bán nông sản giữa Việt Nam và Trung Quốc giúp cho các hộ gia đình người Hoa từng bước phát triển kinh tế, cải thiện đời sống