Phát triển cây dược liệu tại tỉnh lào cai theo hướng bền vững tt

Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của luận án là góp phần hoàn thiện lý luận về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững; trên cơ sở đó, đánh giá toàn diện sự phát triển theo

1

LỜI MỞ ĐẦU 1.1 Sự cần thiết của nghiên cứu

Tại nhiều nước đang phát triển, cây dược liệu đóng vai trò quan trọng

trong việc chăm sóc sức khỏe của người dân Theo ước tính của WHO (2008),

80% dân số ở Châu Phi và Châu Á phụ thuộc vào các loại thảo dược để chữa

bệnh Cây dược liệu tại các địa phương đã và đang mang lại cho người nông

dân bản địa những cơ hội sinh kế tiềm năng, giúp họ có thể đa dạng danh mục

cây trồng của mình

Việt Nam là quốc gia được đánh giá cao về tiềm năng cây dược liệu

Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy cây dược liệu đóng góp giá trị kinh tế cao,

góp phần lớn trong công cuộc xóa đói giảm nghèo Tuy nhiên việc nuôi trồng

dược liệu và thu hái trong nước mới đáp ứng nhu cầu sử dụng ở mức thấp

(khoảng 20-25%) (Viện dược liệu, 2016), còn lại phải nhập khẩu từ Trung

Quốc không rõ nguồn gốc Hơn nữa nguồn tài nguyên dược liệu đang đứng

trước nguy cơ cạn kiệt, nhiều loài có thể bị tuyệt chủng dẫn đến nhiều thách

thức cho sự phát triển bền vững Lào cai nằm trong vùng quy hoạch phát triển

dược liệu theo quy hoạch 1976 của Chính phủ Hiện nay tỉnh đã có quy hoạch

chi tiết phát triển dược liệu tại địa phương và việc canh tác dược liệu mặc dù

còn rất nhiều khó khăn nhưng đã đạt được một số kết quả khả quan

Về mặt lý luận, các công trình nghiên cứu về cây dược liệu trên thế giới

chủ yếu tập trung mô tả về đặc điểm, chủng loại và sự đa dạng hay thống kê về

số lượng của các loài cây dược liệu Các công trình nghiên cứu một cách cụ thể

về sự phát triển bền vững của cây dược liệu hầu như không có Chỉ có một số ít

công trình đưa ra các hàm ý chính sách hoặc các gợi ý dựa trên thực trạng của

cây dược liệu

Từ những phân tích như trên tác giả lựa chọn đề tài “Phát triển cây dược

liệu tại tỉnh Lào Cai theo hướng bền vững” làm đề tài nghiên cứu cho luận án

của mình

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là góp phần hoàn thiện lý luận về phát

triển cây dược liệu theo hướng bền vững; trên cơ sở đó, đánh giá toàn diện sự

phát triển theo hướng bền vững của cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai, từ đó đưa ra

các giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy sự phát triển cây dược liệu tại tỉnh

Lào Cai theo hướng bền vững

2

1.3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai

Phạm vi nghiên cứu:

-Về không gian: Tỉnh Lào Cai -Về thời gian: Đối với số liệu thứ cấp, tác giả chọn thời gian nghiên cứu từ năm 2012-2018 do số liệu về cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai chỉ mới bắt đầu được thống kê từ năm 2012 Đối với số liệu sơ cấp, tác giả tiến hành khảo sát điều tra cho niên vụ 2017-2018 đối với cây Actiso và cây Đương quy

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp thu thập số liệu

A, Số liệu thứ cấp

Nguồn số liệu thứ cấp được thu thập qua báo cáo thống kê của Bộ y tế, Viện dược liệu TƯ, Cục y học cổ truyền, Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, Sở y tế Lào Cai, sở Nông nghiệp tỉnh Lào Cai, phòng nông nghiệp các huyện, các dự án trồng cây dược liệu, các báo điện tử Số liệu của các công trình nghiên cứu khoa học về cây dược liệu Các số liệu về quốc tế được thu thập từ Tổ chức y tế thế giới, Ủy ban về lương thực và nông nghiệp quốc tế (FAO), các công trình nghiên cứu trước đây về cây dược liệu trên thế giới…

B, Số liệu sơ cấp

Tác giả sử dụng 02 phương pháp để thu thập số liệu sơ cấp bao gồm (1) phỏng vấn chuyên gia và (2) phát phiếu khảo sát

Phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để lựa chọn các tiêu chí và nhân tố phù hợp cho khung phân tích phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững Sau khi phát triển được khung phân tích phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững, tác giả xây dựng bảng hỏi Bảng hỏi được phát thử nghiệm đến 04

hộ nông dân và được chỉnh sửa trước khi gửi đi để thu thập với số lượng lớn

Do cây Actiso và Đương quy là 02 loại cây có giá trị kinh tế cao nhất và đang được chú trọng đầu tư nhiều nhất tại Lào Cai hiện nay nên tác giả lựa chọn 02 loại cây này vào mẫu nghiên cứu để tiến hành khảo sát và điều tra Tổng cộng

có 250 phiếu khảo sát được phát đến các hộ nông dân trồng Actiso và Đương quy thuộc 02 huyện Sapa và Bắc Hà

1.4.2 Phương pháp phân tích số liệu

A, Phương pháp phân tích định tính

Phương pháp phân tích định tính được dùng để mô tả và phân tích đặc điểm về thực trạng phát triển cây dược liệu tại Thế giới, Việt Nam và tỉnh Lào Cai, đồng thời thăm dò và thiết kế thang đo các tiêu chí và nhân tố cho khung

3

phân tích phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững Cụ thể, tác giả sử dụng

phương pháp phỏng vấn sâu và nghiên cứu tình huống để phân tích định tính

các vấn đề nghiên cứu của luận án

B, Phương pháp phân tích định lượng

Tác giả sử dụng phương pháp phân tích hồi quy đa nhân tố để phân tích

mối quan hệ thống kê giữa các nhân tố thuộc chủ thể sản xuất và các tiêu chí về

nâng cao hiệu quả sản xuất và tiêu chí môi trường Hồi quy tuyến tính (linear

regression) được sử dụng đối với các biến liên tục Hồi quy logistic được sử

dụng để phân tích các dữ liệu phân tổ (categorical data) Các kiểm định về giả

thiết của hồi quy cũng được thực hiện để đảm bảo rằng phương pháp phân tích

hồi quy đa biến không vi phạm các giả thiết của hồi quy ví dụ như đa cộng

tuyến (kiểm định bằng Pearson correlation test) và phương sai sai số thay đổi

(khắc phục bằng lệnh robust) Luận án sử dụng kiểm định Hosmer-Lemeshow

để kiểm tra sự phù hợp của mô hình hồi quy Logistic đối với dữ liệu nghiên

cứu Phần mềm Stata được sử dụng để phân tích dữ liệu của luận án

1.5 Những đóng góp mới của luận án

Thứ nhất, luận án đã đưa ra khái niệm, nội hàm về phát triển cây dược

liệu theo hướng bền vững của địa phương Theo đó, phát triển cây dược liệu

theo hướng bền vững của địa phương được xác định theo 3 nội dung: (i) duy

trì, bảo tồn và mở rộng quy mô diện tích và chủng loại cây dược liệu; (ii) Nâng

cao hiệu quả sản xuất cây dược liệu; (iii) tăng cường sự tác động lan toả tích

cực của cây dược liệu đến kinh tế, xã hội và môi trường của địa phương phát

triển cây dược liệu

Thứ hai, luận án chỉ ra được các biểu hiện bền vững trong phát triển cây

dược liệu trên địa bàn tỉnh Lào Cai: (i) Số diện tích (ha) được quy hoạch trong

các khu bảo tồn thiên nhiên ngày càng tăng và tỷ lệ số cây sách đỏ được bảo tồn

nguyên vị trong các khu bảo tồn lớn, quy mô diện tích canh tác cây dược liệu tăng

qua các năm; (ii) So với các loài cây nông nghiệp khác, cây dược liệu mang lại

hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần; (iii) Phát triển cây dược liệu góp phần tích cực

đến giảm nghèo và tạo công ăn việc làm; (iv) Cây dược liệu thân thiện hơn với

môi trường so với cây lúa và cây ngô

Thứ ba, Luận án đã phát hiện đươc những biểu hiện không tích cực trong

phát triển cây dược liệu đứng trên góc độ phát triển bền vững: (i) Công tác bảo

tồn cây dược liệu tự nhiên còn nhiều hạn chế, số lượng các loài trong sách đỏ

được bảo tồn thành công còn thấp, diện tích đất để trồng cây dược liệu hàng năm

ít, nhỏ lẻ, manh mún; (ii) Chi phí sản xuất ban đầu cho cây dược liệu cao hơn so

4

với các cây trồng truyền thống khác (lúa, ngô), trong khi đó, các sản phẩm dược liệu chủ yếu chế biến thô rồi xuất bán giá trị kinh tế thấp và chưa phát huy được hiệu quả của chuỗi giá trị cây dược liệu; (iii) Thu nhập và đời sống của nhiều hộ dân, đặc biệt là các hộ dân đồng bào miền núi cao từ cây dược liệu chưa thực sự

ổn định; (iv) Một số hiện tượng gây hại môi trường của địa phương do hậu quả phát triển cây dược liệu ngày càng có xu hướng gia tăng như: xói mòn chất đất, ảnh hưởng không tích cực đến môi trường sinh thái trong quá trình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hoá học tràn lan hoặc sau khi thu hoạch cây dược liệu không có phân huỷ rác tập trung

Thứ tư, Luận án đã chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong việc phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào cai bao gồm: (i) nguyên nhân liên quan đến chính sách đất đai, tín dụng và đầu tư cho khoa học

kỹ thuật, cơ sở hạ tầng; (ii) nguyên nhân liên quan đến năng lực của chủ thể sản xuất và kinh doanh cây dược liệu; (iii) nguyên nhân liên quan đến liên kết trong sản xuất và tiêu thụ cây dược liệu; (iv) nguyên nhân liên quan đến thị trường đầu ra; (v) nguyên nhân liên quan đến quản lý cây dược liệu

Thứ năm, dựa trên các nguyên nhân dẫn đến các hạn chế trong phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững, luận án đã đưa ra 04 nhóm giải pháp bao gồm: (i) hoàn thiện chính sách; (ii) nâng cao năng lực cho chủ thể sản xuất và kinh doanh dược liệu; (iii) mở rộng thị trường đầu ra (iv) áp dụng mô hình quản

lý dựa vào cộng đồng đối với cây dược liệu và nâng cao vai trò của nhà nước trong phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về cây dược liệu

1.1.1 Khái niệm cây dược liệu

Theo Luật Dược năm 2016 “dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc”

Như vậy cây dược liệu được hiểu là thực vật đạt tiêu chuẩn làm thuốc hay gọi ngắn gọn là cây thuốc Theo Tổ chức nông nghiệp và lương thực liên hợp quốc (FAO), thuật ngữ phổ biến dùng để chỉ cây dược liệu là Medicinal Aromatic Plants (MAPs), được định nghĩa là những cây thuốc giúp con người phòng ngừa bệnh tật, duy trì sức khỏe hoặc chữa bệnh (Marshall, 2011)

1.1.2 Phân bổ các loài cây dược liệu tự nhiên

Hiện nay có khoảng 60.000 loại cây dược liệu được sử dụng trên toàn thế giới Tuy nhiên việc phân bổ các loài cây dược liệu lại không đồng đều ở các

5

khu vực Trung Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia có nhiều loài cây dược liệu tự

nhiên nhất thế giới với 11.146 loài ở Trung Quốc và 7.500 loài ở Ấn Độ, tiếp

theo là Colombia, Nam Phi, Mỹ và 16 quốc gia khác

1.1.3 Vai trò của cây dược liệu đối với đời sống kinh tế và xã hội

Ngày nay, ở nhiều nước đang phát triển và các nước đang chuyển đổi, cây

dược liệu đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe của người dân

Tính đến năm 2014, trên toàn thế giới có 18.226 cơ sở chữa bệnh y học dân tộc

cổ truyền, cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho 80% dân số trên toàn cầu

(WHO, 2014) Hiện nay có khoảng 3.000 loài cây dược liệu được mua bán toàn

cầu Theo Ban thư ký về đa dạng sinh học của Liên hợp quốc, tổng giá trị kim

ngạch xuất khẩu của cây dược liệu trên toàn cầu là 1,2 tỷ USD (tính theo giá trị

khai báo hải quan) Hơn 30% lượng thuốc bán trên toàn thế giới có nguồn gốc từ

cây dược liệu (FAO, 2005) Khoảng hơn 100 loài dược liệu được sử dụng trong

sản xuất thuốc tây y Mặc dù công nghệ sản xuất thuốc hiện đại từ cây thảo dược

chủ yếu nằm trong tay các công ty sản xuất thuốc lớn tuy nhiên điều này cũng

mang đến những cơ hội tiềm năng cho những người nông dân khi họ có thể canh

tác và trồng cây dược liệu để cung cấp cho các công ty dược với quy mô lớn

1.2 Tổng quan các nghiên cứu ngoài nước về phát triển cây dược liệu theo

hướng bền vững

1.2.1 Về nội hàm phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

Trong phạm vi tiếp cận được của luận án, vấn đề phát triển theo hướng bền

vững cây dược liệu chủ yếu tập trung ở một số khía cạnh sau: (1) bảo tồn và

duy trì cây dược liệu; (2) sản xuất cây dược liệu theo hướng bền vững; (3) thu

hoạch bền vững cây dược liệu và (4) sử dụng bền vững cây dược liệu

1.2.2 Về tiêu chí đánh giá phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

Do các nghiên cứu về cây dược liệu chủ yếu được tiếp cận theo góc độ

quy trình kỹ thuật, như đã tổng quan ở trên, hiện chưa có công trình ngiên

cứu về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững dưới giác độ kinh tế

phát triển, do đó các tiêu chí đánh giá sự phát triển cây dược liệu theo hướng

bền vững chỉ được gợi ý rải rác trong các công trình nghiên cứu trước đây

Theo đó, các tiêu chí bao gồm: trữ lượng cây dược liệu trong tự nhiên, diện

tích khu bảo tồn (Chen và cộng sự, 2016); khối lượng dược liệu thu hoạch

(Hamilton, 2004); sản lượng dược liệu xuất khẩu (Prahalathan, 2004), số loài

cây dược liệu được canh tác, diện tích canh tác (Van De Kop, P và cộng sự,

2006), thu nhập, thu nhập ròng từ cây dược liệu (Nautiyal MC và Nautiyal

BP, 2004) Các tiêu chí trên chủ yếu đánh giá một phần khía cạnh bảo tồn và

6

hiệu quả sản xuất cây dược liệu Hiện theo hiểu biết của tác giả, chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến các tiêu chí về môi trường và xã hội đối với cây dược liệu

1.2.3 Về các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

Các nghiên cứu đã chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển theo hướng bền vững của cây dược liệu gồm: (1) Điều kiện tự nhiên sinh thái; (2) Điều kiện cơ sở hạ tầng; (3) Năng lực của các bên liên quan trong chuỗi cung ứng; (4) Kỹ thuật canh tác và thu hoạch; (5) Sự phát triển của khoa học kỹ thuật; (6) Nhu cầu thị trường và (7) chính sách của nhà nước

1.3 Tổng quan các nghiên cứu trong nước về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

1.3.1 Về nội hàm phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

Nội hàm phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững được thể hiện ở một số công trình như Phan Văn Tân và cộng sự (2013); Trần Thế Hùng và Đinh Thị Lệ Giang (2014) và Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 Theo đó phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu gồm: (1) phải bảo tồn và khai thác hợp lý cây dược liệu

tự nhiên; (2) sản xuất cây dược liệu theo hướng an toàn, chất lượng, hiệu quả, (3) gia tăng đóng góp của cây dược liệu cho các mục tiêu phát triển kinh tế,

xã hội

1.3.2 Về tiêu chí đánh giá

Do các nghiên cứu về phát triển cây dược liệu từ góc độ kinh tế còn hạn chế mà chủ yếu được tiếp cận theo góc độ quy trình kỹ thuật vì vậy, các tiêu chí

để đánh giá sự phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu ở Việt Nam cũng chưa được đề cập nhiều trong các nghiên cứu Chỉ một vài tiêu chí được đưa ra trong quy hoạch phát triển dược liệu như diện tích trồng, thu nhập, sản lượng (Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, 2017)

1.3.3 Về các nhân tố ảnh hưởng

Các nghiên cứu trong nước cũng đã chỉ ra các nhân tố tác động đến phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu gồm:

- Ý thức của người dân trong việc khai thác nguồn tài nguyên dược liệu:

- Trình độ kỹ thuật của người sản xuất

- Hệ thống cơ sở hạ tầng

- Cơ chế chính sách

- Liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị cây dược liệu

7

1.3.4 Các nghiên cứu về phát triển cây dược liệu tại Lào Cai

Dưới góc độ kỹ thuật Nguyễn Bá Hoạt (2002) và Trần Anh Tuấn và

Trương Ngọc Kiểm (2017) đã đánh giá về điều kiện tự nhiên, khí hậu, các

thông số sinh thái để đánh giá mức độ thích nghi của cây dược liệu tại Lào

Cao, từ đó xác định các biện pháp kỹ thuật trồng cơ bản, hoàn thiện quy trình

trồng trọt, xây dựng các mô hình kinh tế hộ trồng cây thuốc… nhằm nâng

cao năng suất, tăng hiệu quả kinh tế của một số cây thuốc có giá trị kinh tế

cao, có thị trường, phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá ở Sa Pa

Dưới góc độ kinh tế, nghiên cứu của Đại học Thái nguyên (2018 đã

đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong phát triển cây dược liệu tại Lào Cai

và thực trạng tình hình sản xuất vùng trồng dược liệu tỉnh Lào Cai giai đoạn

2015-2016 trên các khía cạnh gồm diện tích trồng, hiệu quả kinh tế của một

số loại cây dược liệu dựa trên số liệu về năng suất bình quân (tấn/ha), giá bán

bình quân (triệu đồng/ tấn) và tổng thu Từ đó đã đề xuất một số giải pháp

quy hoạch phát triển cây dược liệu gồm đầu tư, hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ

tầng cần thiết cho vùng quy hoạch trồng dược liệu, đầu tư cho khoa học công

nghệ, đào tạo tập huấn, thị trường tiêu thụ và xúc tiến thương mại, và cơ chế,

chính sách

1.4 Đánh giá tổng quan các nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu

Qua tổng quan các nghiên cứu trong nước và ngoài nước có liên quan đến

phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu nêu trên, luận án rút ra một số

nhận xét như sau:

Đối với các nghiên cứu ngoài nước: phát triển theo hướng bền vững cây

dược liệu được nghiên cứu khá nhiều, với nhiều khía cạnh khác nhau, ở nhiều

giai đoạn khác nhau đều đã chỉ ra vai trò quan trọng của cây dược liệu và sự cần

thiết phải phát triển bền vững cây dược liệu Tuy nhiên, chủ yếu các nghiên cứu

được tiếp cận dưới góc độ các giải pháp kỹ thuật Các nghiên cứu mang tính lý

luận về phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu dưới góc độ kinh tế, xã

hội và môi trường vẫn chưa được hoàn thiện

Đối với các nghiên cứu trong nước:

Các nghiên cứu về phát triển cây dược liệu ở Việt Nam mặc dù còn khá

hạn chế, song cũng đã đạt được một số kết quả:

- Các nghiên cứu đã chỉ ra tiềm năng và lợi thế để phát triển cây dược liệu

Việt Nam nói chung và tỉnh Lào Cai nói riêng

8

- Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra được những biểu hiện thiếu bền vững trong phát triển cây dược liệu ở một số địa phương ở Việt Nam trong những giai đoạn vừa qua

- Các nghiên cứu cũng đã đề xuất được các giải pháp nhằm phát triển cây dược liệu Tuy nhiên, phần lớn các giải pháp được đưa ra dưới góc độ quy trình

kỹ thuật sản xuất, còn thiếu các giải pháp dưới góc độ quản lý và kinh tế

- Đối với các nghiên cứu liên quan đến phát triển cây dược liệu ở Lào Cai:

đã đánh giá được tiềm năng và lợi thế của Lào Cai trong phát triển cây dược liệu, đánh giá được thực trạng phát triển cây dược liệu Lào Cai Tuy nhiên, những phân tích đánh giá trên chủ yếu từ thực tiễn, theo góc độ quy trình kỹ thuật, những phân tích từ góc độ kinh tế chưa được làm rõ, đồng thời các nghiên cứu mang tính toàn diện về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững thì chưa được thực hiện

Từ những phân tích, đánh giá khoảng trống nêu trên, luận án sẽ giải quyết các vấn đề sau:

Thứ nhất, luận án sẽ xây dựng và hoàn thiện khung phân tích về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững trên góc độ kinh tế, xã hội và môi trường Thứ hai, luận án phân tích đánh giá toàn diện thực trạng phát triển cây dược liệu ở Lào Cai theo hướng bền vững để từ đó rút ra được những thành tựu cũng như những hạn chế, phân tích nguyên nhân gây ra những hạn chế này để

có cơ sở đề xuất các giải pháp và kiến nghị để phát triển cây dược liệu ở Lào Cai theo hướng bền vững trong thời gian tới

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU

THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 2.1 Cơ sở lý luận về phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững

2.1.1 Phát triển

Phát triển cây dược liệu là một phạm trù thuộc phát triển sản xuất vật chất

và bao gồm các quan điểm cơ bản như sau:

- Phát triển gắn liền với sự gia tăng về số lượng và thay đổi chất lượng

- Phát triển được hiểu là phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu

- Phát triển là tăng trưởng quy mô và hoàn thiện về cơ cấu.development

2.1.2 Phát triển theo hướng bền vững

Phát triển theo hướng bền vững được coi là sự phát triển cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường Nó lồng ghép các quá trình sản xuất với bảo tồn

9

12

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU THEO

HƯỚNG BỀN VỮNG TẠI TỈNH LÀO CAI 3.1 Thực trạng phát triển cây dược liệu trên thế giới

3.1.1 Nguồn cung cây dược liệu trên thế giới

Theo FAO (2005), có hai nguồn cung cấp cây dược liệu trên thế giới bao gồm: thu hái tự nhiên và nuôi trồng Hiện nay nguồn dược liệu từ thu hái tự nhiên cung cấp đến 90% tổng sản lượng tiêu thụ cây dược liệu trên toàn thế giới

(Chen và cộng sự, 2016) Nuôi trồng cây dược liệu hiện chỉ cung cấp 10% tổng

sản lượng tiêu thụ thảo dược trên toàn thế giới

3.1.2 Tình hình tiêu thụ và xuất nhập nhập khẩu cây dược liệu trên thế giới

Theo ước tính của các nhà khoa học, cây dược liệu đáp ứng khoảng 80% nhu cầu chữa bệnh của người dân ở các nước đang phát triển (Ramawat và Ahuja, 2016) và trên 25% thuốc kê đơn ở các nước phát triển được chế biến từ các loại dược liệu tự nhiên.Ước tính tổng giá trị thị trường toàn cầu đối với cây dược liệu

là 83 tỷ USD năm 2008 (Barata và cộng sự, 2016) và tăng trưởng hàng năm với tốc độ là 7-10% (Nagpal và Karki, 2004; Subrat, 2005) Tổng kim ngạch buôn bán cây dược liệu chủ yếu tập trung ở các trung tâm thương mại quốc tế lớn bao gồm Đức, Mỹ, Nhật và Hồng Kông

3.1.3 Chuỗi cung ứng cây dược liệu

Chuỗi cung ứng cây dược liệu thường rất dài gồm 06 đến 07 bước bắt đầu

từ người thu hái và sơ chế, trung gian thu mua tại địa phương, trung gian thu mua tại khu vực, người thu mua và bán sỉ, những nhà cung cấp chuyên biệt và khách hàng

3.1.4 Thực trạng suy kiệt nguồn dược liệu tư nhiên trên thế giới

Việc khai thác quá mức cùng với sự suy thoái về môi trường sống đã dẫn đến hiện tượng suy kiệt nguồn dược liệu tự nhiên một cách trầm trọng trên toàn thế giới Tính trung bình, cứ hai 2 năm trái đất mất đi một loại cây dược liệu quý (Pimm và cộng sự, 1995) Theo Ủy ban bảo vệ thiên nhiên và thế giới hoang giã quốc tế có khoảng 15.000 cây dược liệu đang có nguy cơ bị tuyệt chủng do tình trạng khai thác quá mức và sự suy giảm của môi trường sinh thái (Chen và cộng sự, 2016) Bên cạnh đó khoảng gần 20% nguồn dược liệu

tự nhiên gần như cạn kiệt do sự gia tăng dân số và nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng cao

3.2 Thực trạng phát triển cây dược liệu tại Việt Nam

3.2.1 Quản lý nhà nước về cây dược liệu

Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ được giao hiện nay, cây dược liệu thuộc

thẩm quyền quản lý của Bộ Y tế Tuy nhiên trong thực tế việc quản lý cây dược

liệu còn liên quan đến nhiều bộ ngành khác như Bộ Nông Nghiệp và Phát triển

nông thôn, Bộ công thương, Bộ Tài chính, Bộ khoa học và công nghệ, Bộ quốc

phòng, Ủy ban nhân dân các tỉnh

3.2.2 Tiềm năng tài nguyên cây dược liệu tại Việt Nam

Theo điều tra về tri thức bản địa, đã thu thập các cây thuốc và kinh

nghiệm sử dụng cây thuốc và bài thuốc của đồng bào dân tộc: H’Mông (Lào

Cai), Mường (Thanh Hóa, Hòa Bình, Yên Bái, Nghệ An), Dao (Ba Vì, Lào

Cai, Hòa Bình, Vĩnh Phúc), Ka Tu (Thừa Thiên Huế), Vân Kiều (Tây Nguyên),

Tày (Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên), Nùng (Lạng

Sơn), Sán Dìu (Vĩnh Phúc), Khơ Me (An Giang) Đã tổng hợp được danh lục

các loài cây thuốc của 15 dân tộc lớn trên cả nước Thu thập và sưu tầm được

1.296 bài thuốc dân gian chữa bệnh của cộng đồng các dân tộc, những bài thuốc

này đã phục vụ cho việc nghiên cứu sàng lọc, nghiên cứu phát triển tạo sản

phẩm phục vụ công tác phòng chống bệnh tật, song những thành phẩm này ở

dạng nguyên liệu thô, chưa thành hàng hóa nên sức cạnh tranh kém

3.2.3 Về bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc

Một số nét chính trong công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen của cây

dược liệu như sau:

- Hiện Việt Nam duy trì mạng lưới bảo tồn nguồn gen tại 07 vùng sinh thái

- Đã khảo sát và xác định được số loài cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn tại

các vườn quốc gia

- Lưu giữ và bảo tồn 1.531 nguồn gen thuộc 884 loài cây thuốc tại 7 vườn

cây thuốc thuộc các đơn vị trong và ngoài ngành Y tế Lưu giữ trong kho

lạnh hạt giống của 200 loài; bảo tồn chuyển vị 15 loài thuộc diện quí

hiếm hoặc có tiềm năng phát triển

- 100% các nguồn gen bảo tồn được đánh giá ban đầu; 30% nguồn gen

được đánh giá chi tiết về các chỉ tiêu sinh trưởng phát triển

- Nguồn gen và giống của gần 30 loài cây thuốc đã được chọn lọc

3.2.4 Về nuôi trồng và thu hái cây dược liệu

Theo kết quả điều tra giai đoạn 2013 – 2015 của Viện Dược Liệu (Bộ y

tế, 2017), hiện có khoảng 70 loài/nhóm loài cây dược liệu có tiềm năng khai thác,

với trữ lượng ước tính là 18.372 tấn/năm Trong đó, 45/70 loài/nhóm loài có tiềm

14

năng khai thác lớn như diếp cá, cẩu tích, lạc tiên, rau đắng đất, ngũ gia bì chân chim, thiên niên kiện.Trong số các loài cây thuốc đã biết khoảng gần 4.000 loại, chỉ có hơn 500 loài là cây thuốc đã được trồng với các mức độ khác nhau, nhiều loài là cây lương thực, thực phẩm, gia vị làm thuốc Trên thực tế, hiện chỉ có khoảng 92 loài cây dược liệu được trồng phục vụ nhu cầu thị trường

3.2.5 Về chế biến, sản xuất, kinh doanh và buôn bán dược liệu

Theo số liệu của Bộ y tế (2016), tính đến tháng 02/2017, có khoảng 200

cơ sở kinh doanh dược liệu trên toàn quốc, trong đó có 12 cơ sở đã đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất chế biến dược liệu Phần lớn các cơ sở chỉ thực hiện sơ

chế dược liệu Việc đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị thực hiện chế biến dược

liệu là khâu rất quan trọng để đảm chất lượng của dược liệu lưu hành trên thị trường Đặc biệt chế biến sau thu hoạch còn bảo đảm được hàm lượng hoạt chất

có trong dược liệu Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở chưa đầu tư các công nghệ chế biến dược liệu sau thu hoạch

3.2.6 Về xuất nhập khẩu cây dược liệu

Tính đến tháng 03/2016, Bộ y tế đã cấp phép nhập khẩu dược liệu cho 16 doanh nghiệp với tổng khối lượng dược liệu được cấp phép nhập khẩu là 93.000 tấn dược liệu Theo số liệu của Bộ y tế, năm 2016 có khoảng 2000 tấn dược liệu

đã được nhập khẩu về Việt Nam

Về xuất khẩu, theo số liệu tổng hợp từ Tổng Cục Hải quan (2012 - 2016), các doanh nghiệp trong nước đã xuất khẩu khoảng 1.000 - 5.000 tấn dược liệu các loại, với giá trị xuất khẩu đạt 15 – 30 triệu USD/năm Thị trường xuất khẩu dược liệu chủ yếu là các nước Châu Á như Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan và một số nước châu Âu như Pháp và Nga

3.3 Thực trạng phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào Cai

3.3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tại Tỉnh Lào Cai

3.3.1.1 Điều kiện tự nhiên

Lào Cai là tỉnh vùng cao biên giới, thuộc khu vực Tây Bắc, được tái lập tháng 10/1991 Diện tích tự nhiên của tỉnh là 638.389,58 ha Toàn tỉnh có 01 thành phố, 08 huyện, 144 xã, 12 phường và 8 thị trấn Địa hình của Lào Cai được chia làm các dạng khác nhau từ địa hình thung lũng, địa hình vùng núi thấp đến địa hình vùng núi cao

3.3.1.2.Điều kiện kinh tế

Lào Cai được xếp vào một trong những tỉnh có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao của cả nước Tính trung bình giai đoạn 2014-2018, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của tỉnh Lào Cai, tăng trên 10%, trong đó công

nghiệp đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất trên 14%, dịch vụ trên 8% và nông

nghiệp trên 5% (bảng 3-9) Thu nhập bình quân đầu người của tỉnh Lào Cai đã

có xu hướng tăng qua các năm tuy nhiên vẫn thấp hơn mức trung bình của cả

nước Năm 2017, thu nhập bình quân của cả nước là 2.385 USD trong khi thu

nhập bình quân của tỉnh Lào Cai là 2.296 USD Điều này cho thấy điều kiện

kinh tế và thu nhập của tỉnh Lào Cai còn thấp

3.3.1.3 Điều kiện xã hội

Theo thống kê của tỉnh, dân số trung bình năm 2015 của tỉnh Lào Cai có

665.152 người, trong đó dân số nông thôn 513.189 người, chiếm 77,15% dân số

chung Nhìn chung lực lượng lao động nông nghiệp có trình độ chuyên môn kỹ

thuật ở Lào Cai hiện còn thấp, nhiều hộ nông dân còn sống dưới mức nghèo đói

3.3.2 Thực trạng phát triển cây dược liệu tại Lào Cai

3.3.2.1 Tiềm năng phát triển cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai

Lào cai có tiềm năng phát triển dược liệu rất phong phú bao gồm cả

nguồn dược liệu tự nhiên và dược liệu nuôi trồng Theo ước tính của ủy ban

nhân dân tỉnh, Lào Cai hiện có diện tích quy dồn đông đặc dự kiến là 205,5 ha

dược liệu tự nhiên Đối với dược liệu nuôi trồng, diện tích trồng dược liệu ngày

càng tăng cao Bên cạnh đó Lào cai có tiềm năng về đất đai trồng cây dược liệu

rất phong phú

3.3.2.2 Thực trạng bảo tồn và khai thác cây dược liệu tự nhiên

Hiện nay tỉnh Lào Cai thực hiện công tác bảo tồn dược liệu thông qua các

khu bảo tồn tự nhiên và các trung tâm nghiên cứu giống cây thuốc Bên cạnh

một số kết quả đạt được, công tác bảo tồn và quản lý khai thác cây dược liệu

tự nhiên tại địa phương vẫn chưa được quan tâm đúng mực, còn hạn chế và

chưa hiệu quả Thực trạng nhiều cây dược liệu quý hiếm đang bị khai thác

cạn kiệt dẫn đến bị mất dần tính đa dạng sinh học, thậm chí có nguy cơ tuyệt

chủng đang là một thực tế cấp bách tại địa phương

3.3.2.3 Thực trạng sản xuất cây dược liệu tại tỉnh Lào cai

Từ năm 2012-2016 tổng diện tích trồng dược liệu ở tỉnh Lào Cai tăng

mạnh, năm 2014 diện tích trồng dược liệu của tỉnh tăng 35% so với năm 2012,

năm 2015 tăng 86% so với năm 2014 và năm 2016 tăng 51% Hiện nay hình

thức sản xuất cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai chủ yếu là theo hình thức hộ gia

đình Quy mô diện tích trên mỗi hộ sản xuất biến động tùy theo chủng loại cây

trồng Với nhóm cây dược liệu được trồng xen trên đất rừng, quy mô sản xuất

trên mỗi hộ dân tương đối lớn từ 0,5-5 ha trên mỗi hộ Đối với các cây dược

liệu hàng năm như Actiso, Xuyên khung, Đương quy, Bạch truật thì quy mô sản

16

xuất tương đối nhỏ từ 50-1000 m2/hộ.Trên 95% sản lượng cây dược liệu được bán buôn cho các công ty dược liệu hoặc tiểu thương, chỉ 5% sản lượng cây

dược liệu được bán lẻ ở chợ hoặc tại các hộ gia đình Bước đầu có sự tham gia

của các doanh nghiệp.Tình hình sơ chế, bảo quản, chế biến sản phẩm dược liệu trên địa bàn tỉnh vẫn ở mức đơn giản, thô sơ chủ yếu là sơ chế sản phẩm thô rồi bán ra thị trường

3.3.2.4 Phân tích thực trạng phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào Cai

A Các tiêu chí phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào Cai

- Duy trì, bảo tồn và mở rộng quy mô và số lượng

Thực tế cho thấy công tác bảo tồn tại tỉnh Lào Cai có những chuyển biến tích cực như số diện tích (ha) được quy hoạch trong các khu bảo tồn thiên nhiên ngày càng tăng và tỷ lệ số cây sách đỏ được bảo tồn nguyên vị trong các khu bảo tồn lớn Tuy nhiên, việc bảo tồn cây dược liệu tại tỉnh Lào cai còn nhiều hạn chế như số cây trong sách đỏ được trồng tại vườn trong các khu bảo tồn (bảo tồn chuyển vị) còn thấp, tỷ lệ phá rừng có cây dược liệu tăng qua các năm Đối với

khía cạnh mở rộng, số liệu thống kê về diện tích canh tác dược liệu cho thấy diện

tích canh tác cây dược liệu có xu hướng tăng qua các năm và tăng mạnh sau năm

2016 (sau khi Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai hoàn thiện quy hoạch chi tiết về phát triển dược liệu) Điều này cho thấy, cây dược liệu ngày càng được sản xuất với quy mô mở rộng hơn

- Nâng cao hiệu quả sản xuất cây dược liệu Các tiêu chí đánh giá bao gồm tỷ lệ tăng diện tích canh tác, sản lượng bình quân và thu nhập bình quân đều cho thấy so với các loài cây nông nghiệp khác như lúa và ngô, cây dược liệu mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần

- Tăng cường lan tỏa tích cực đến xã hội Cây dược liệu góp phần tích cực đến sự phát triển của xã hội thông qua việc giảm nghèo và tạo công ăn việc làm Tuy nhiên chỉ tiêu về giảm nghèo chưa thể đánh giá rõ ràng

- Tăng cường lan tỏa sự tích cực đến môi trường

Cây dược liệu thân thiện hơn với môi trường so với cây lúa và cây ngô Kết quả khảo sát cho thấy, tính trung bình lượng thuốc bảo vệ thực vật và lượng nước tưới được dùng cho cây dược liệu thấp hơn so với cây lúa và cây ngô, trong khi đó lượng phân hữu cơ sử dụng cho cây dược liệu lại nhiều hơn gấp nhiều lần so với cây ngô và cây lúa

B Các nhân tố tác động đến phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại

tỉnh Lào Cai

- Nhóm nhân tố về điều kiện tự nhiên

Nhóm nhân tố điều kiện tự nhiên có tác động tích cực đến sự phát triển

bền vững của cây dược liệu Tại Lào Cai, các loại đất vàng đỏ trên đá macma

axit (Fa), đất mùn đỏ vàng trên đá sét và biến chất (Hs), đất mùn vàng đỏ trên

đá macma axit (Ha) chiếm diện tích lớn và được đánh giá là rất phù hợp với

nhiều cây dược liệu Mỗi loài dược liệu phù hợp với từng loại độ cao khác

nhau, ví dụ Đương quy phù hợp với độ cao 1.300-1.800m còn Sa nhân tím phù

hợp với độ cao 300-800m Căn cứ vào yếu tố tự nhiên, có 03 huyện có tiềm

năng nuôi trồng dược liệu thích hợp nhất đó là Sapa, Bắc Hà và Bát Xát

- Nhóm nhân tố thuộc chủ thể sản xuất

Nhóm nhân tố về chủ thể sản xuất có tác động trực tiếp đến sự phát triển

theo hướng bền vững của cây dược liệu trên cả khía cạnh nâng cao hiệu quả sản

xuất và lan tỏa tích cực đến môi trường Kết quả hồi quy đa nhân tố của luận án

cho thấy việc áp dụng tiêu chuẩn GACP và tham gia đào tạo là hai nhân tố chính

có tác động tích cực đến năng suất cây dược liệu và thu nhập bình quân của các hộ

nông dân trồng dược liệu Bên cạnh đó, luận án cũng tìm thấy tác động tích cực

của việc đầu tư cho hệ thống tưới tiêu đến năng suất cây Đương quy Đối với tiêu

chí về tăng cường sự lan tỏa tích cực đến môi trường, luận án chỉ ra rằng tham gia

đào tạo và áp dụng tiêu chuẩn GACP góp phần hạn chế việc sử dụng thuốc trừ sâu

và phân hóa học của các hộ nông dân do đó nâng cao sự thân thiện đối với môi

trường của nuôi trồng cây dược liệu Tuy nhiên kết quả hồi quy lại cho thấy trình

độ giáo dục có mối quan hệ cùng chiều với việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật Ở

những nơi dân trí càng cao mức sử dụng phân hóa học càng lớn

- Nhóm nhân tố chính sách và thể chế

Nhóm nhân tố chính sách và thể chế bao gồm các chính sách về bảo tồn

cây dược liệu, gây trồng và tiêu thụ cây dược liệu của Nhà nước đã có tác động

tích cực trong việc tạo hành lang pháp lý cho sự phát triển hàng hóa của cây

dược liệu Tuy nhiên do chưa có chính sách riêng và đặc thù cho cây dược liệu

nên hiệu quả của nhóm nhân tố thuộc về chính sách còn hạn chế Đối với chính

sách hỗ trợ phát triển cây dược liệu của tỉnh, mặc dù đã góp phần tích cực trong

việc tạo cung cầu và phát triển hàng hóa cho cây dược liệu nhưng về mặt dài

hạn, các chính sách hỗ trợ về đầu vào và đầu ra sẽ gây tác động tiêu cực cho sự

phát triển bền vững của cây dược liệu do các chính sách này tạo nên sự thụ

động và lệ thuộc của các hộ nông dân vào cơ chế và chính sách

18

- Nhóm nhân tố liên kết trong sản xuất và tiêu thụ cây dược liệu

Liên kết trong sản xuất và tiêu thụ cây dược liệu giữa nông dân-doanh nghiệp và các cơ sở khám chữa bệnh YHCT là rất cần thiết cho sự PTTHBV của cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai do các mô hình liên kết giúp tăng cường sự bền vững của cả cung và cầu cây dược liệu Tuy nhiên hiện nay, sự tham gia liên kết của các doanh nghiệp cũng như các cơ sở khám chữa bệnh bằng YHCT còn rất hạn chế, do đó chưa có sự bền vững thật sự về thị trường cũng như sản xuất cây dược liệu

- Nhóm nhân tố thị trường Nhóm nhân tố thị trường có tác động tích cực đến sự phát triển bền vững của cây dược liệu Nhìn từ giác độ thị trường tiêu thụ, luận án chỉ ra rằng nhu cầu tiêu thụ cây dược liệu cả trong nước và quốc tế đều rất tiềm năng với các dự báo tăng trưởng nhanh trong tương lai Tuy nhiên, để tận dụng được các cơ hội tiềm năng này, cần có sự phát triển đồng bộ về sản xuất, marketing, quảng cáo

và quản lý chất lượng cây dược liệu cũng như các sản phẩm sử dụng cây dược liệu làm nguyên liệu đầu vào Yếu tố giá cả đối với một số loài cây được trồng theo dự án như Đương quy và Actiso (được bao tiêu) khá ổn định và không phụ thuộc vào thị trường, tuy nhiên đối với một số các loài cây khác, giá cả cây dược liệu vẫn bị lệ thuộc vào thương lái Bảng 3- 50 trình bày tóm tắt kết quả nghiên cứu của luận án về tác động của các nhóm nhân tố đến sự phát triển bền

vững của cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai

3.4 Đánh giá chung về thực trạng phát triển cây dược liệu theo hướng bền vững tại tỉnh Lào Cai

3.4.1 Những kết quả đạt được

3.4.1.1 Về duy trì, bảo tồn và mở rộng

Công tác bảo tồn cây dược liệu tự nhiên đã bước đầu đạt được những kết quả tốt như việc thành lập thêm 02 khu bảo tồn mới, tăng tổng diện tích rừng tự nhiên được bảo tồn lên 27,42% Các khu bảo tồn, đặc biệt là Vườn quốc gia Hoàng Liên đã thực hiện tốt việc kiểm soát và bảo tồn nguyên vị nhiều loài cây trong sách đỏ và đang từng bước thực hiện bảo tồn chuyển vị một số loài cây dược liệu quý hiếm Diện tích canh tác nhằm mở rộng quy mô cây dược liệu có

xu hướng tăng lên

3.4.1.2 Về nâng cao hiệu cảo sản xuất

Cây dược liệu có hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với các loài cây nông nghiệp truyền thống khác như lúa và ngô Tỉnh Lào cai là một tỉnh có lợi thế về điều kiện tự nhiên trong canh tác cây dược liệu Với quỹ đất đỏ mùn vàng trên

cao lớn, tỉnh Lào Cai được đánh giá có tiềm năng trong canh tác các loại cây

dược liệu quý có giá trị kinh tế cao như Tam thất, Đương quy, Actiso, Cát cánh,

Sa nhân tím

3.4.1.3 Về lan tỏa tích cực đến xã hội

Phát triển cây dược liệu cũng đem lại sự lan tỏa tích cực đến xã hội Theo số

liệu thống kê của Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, tỷ lệ hộ nghèo tại 06 huyện trồng

dược liệu với quy mô lớn nhất tại Lào Cai trong các năm 2017 và 2018 đều giảm

từ 4% đến 8% Việc phát triển cây dược liệu cũng góp phần tạo công ăn việc làm

cho người nông dân Bên cạnh đó, phát triển cây dược liệu góp phần duy trì và

phát triển những giá trị văn hóa và tri thức tốt đẹp của người dân bản địa

3.4.1.4 Về lan tỏa tích cực đến môi trường

Canh tác cây dược liệu vẫn bảo đảm thân thiện với môi trường Nghiên

cứu thực tế cho thấy khối lượng phân hóa học và thuốc trừ sâu được sử dụng

trong canh tác cây dược liệu thấp hơn nhiều so với cây ngô và cây lúa Canh tác

dược liệu cũng không làm suy thoái chất đất và nguồn nước Việc áp dụng các kỹ

thuật canh tác dược liệu hiện đại, theo tiêu chuẩn sạch (GACP), góp phần duy trì

và cải thiện chất đất

Phát triển cây dược liệu góp phần trực tiếp vào bao vệ rừng Cây dược liệu

tự nhiên là một phần quan trọng của rừng Việc bảo tồn và duy trì cây dược liệu

tự nhiên có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với môi trường vì góp phần bảo vệ

rừng, bảo vệ môi trường sinh thái và đa dạng sinh học của các loại động vật và

thực vật tự nhiên

Phát triển cây dược liệu góp phần phát triển quỹ đất sản xuất Đa phần cây

dược liệu phù hợp với các loại đất đỏ vàng và đất đỏ mùn vàng trên núi cao Do

đó việc trồng cây dược liệu không làm ảnh hưởng nhiều đến quỹ đất dành cho

các loại cây nông nghiệp khác

3.4.2 Những mặt hạn chế

3.4.2.1 Về duy trì, bảo tồn và mở rộng về quy mô và số lượng

Công tác bảo tồn cây dược liệu tự nhiên còn nhiều hạn chế: chưa có chính

sách riêng biệt để bảo tồn cây dược liệu tự nhiên, nguồn gen quý hiếm, chưa có

các cơ sở dữ liệu thống kê về chủng loại, số lượng và vị trí địa lý phân bổ của các

loài do đó rất khó đánh giá hiệu quả của hoạt động duy trì và bảo tồn Số lượng

các loài trong sách đỏ được bảo tồn thành công còn thấp Chưa có ngân hàng gen

giống dược liệu quý hiếm Công tác nghiên cứu và phát triển nguồn gen dược

liệu quý hiếm tự nhiên còn nhiều hạn chế

20

Có hiện tượng suy giảm khá nghiêm trọng nguồn dược liệu tự nhiên Hiện trạng phá rừng có cây dược liệu vẫn còn diễn ra phổ biến, hoạt động thu hái dược liệu tự nhiên chưa được quản lý nghiêm , vẫn còn nhiều tình trạng thu hái tràn lan, thu hái tận diệt dẫn đến sự sụt giảm nghiêm trọng nguồn dược liệu thiên nhiên, nhiều cây dược liệu đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng

Diện tích đất để trồng cây dược liệu hàng năm ít, nhỏ lẻ, manh mún, trong khi đó yêu cầu của một số loại cây dược liệu phải luân canh thay đổi đất sau mỗi

vụ canh tác và sản xuất tập trung

3.4.2.2 Về hiệu quả sản xuất

Chi phí sản xuất ban đầu cho cây dược liệu cao hơn so với các cây trồng truyền thống khác (lúa, ngô) Năng suất còn thấp Giá trị kinh tế cây dược liệu còn thấp

3.4.2.3 Về tác động lan tỏa đến xã hội

- Ngoại trừ một số loại cây dược liệu được bao tiêu đầu ra như Đương quy, Actiso và chè dây, các cây dược liệu khác đều được bán trên thị trường tư

do, giá cả bấp bênh, không ổn định, do đó đối với nhiều hộ dân, đặc biệt là các

hộ dân đồng bào miền núi cao thu nhập từ cây dược liệu chưa thực sự ổn định Nhiều hộ dân trồng dược liệu phụ thuộc vào chính sách trợ giá của nhà nước (bao tiêu sản phẩm, trợ giá giống và phân bón)

3.4.2.4.Về tác động lan tỏa đến môi trường

Ngoại trừ một số cây được trồng theo tiêu chuẩn sạch và được kiểm soát chặt chẽ về quy trình canh tác bởi khuyến nông, vẫn còn hiện tượng phun thuốc bảo vệ thực vật, sử dụng phân hóa học tràn lan trong canh tác cây dược liệu Ở một số nơi do quy trình xử lý kỹ thuật không tốt, dẫn đến hiện tượng xói mòn chất đất, đặc biệt đối với các loại cây dược liệu lấy củ Thực tế khảo sát tại địa phương cho thấy, các vùng trồng dược liệu chưa có cơ sở phân hủy rác thải nông nghiệp tập trung

3.4.3 Nguyên nhân của những hạn chế trong việc phát triển theo hướng bền vững cây dược liệu tại tỉnh Lào Cai

Luận án chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong phát triển theo hướng bền vững tại tỉnh Lào cai bao gồm: (1) nguyên nhân liên quan đến chính sách; (2) nguyên nhân liên quan đến năng lực của chủ thê sản xuất và kinh doanh cây dược liệu; (3) nguyên nhân liên quan đến liên kết trong sản xuất và tiêu thu dược liệu; (4) nguyên nhân về thị trường đầu ra và (5) nguyên nhân liên quan đến quản lý cây dược liệu