Đây là, cơ sở hết sức hết sức quan trọng để trung thành và tuân thủnghiêm ngặt nguyên tắc cơ bản trong xây dựng tổ chức và hoạt động của Đảng, là cơ sở giữ vững và đấu tranh phê phán với
Trang 1
TIỂU LUẬNNẮM VỮNG BẢN CHẤT NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ, PHÊ PHÁN NHỮNG QUAN ĐIỂM SAI TRÁI THÙ ĐỊCH LÀ VẤN ĐỀ QUAN TRỌNG CẤP THIẾT ĐỐI VỚI TỔ CÁC CHỨC ĐẢNG TRONG QUÂN
ĐỘI HIỆN NAY
ĐỘI HIỆN NAY
Hà Nội - 2021
Trang 2MỞ ĐẦU
Trung thành với những nguyên lý xây dựng Đảng kiểu mới của chủ nghĩaMác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, từ khi thành lập đến nay, Đảng ta luôn giữvững và khảng định Tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong xây dựng tổ chức
và hoạt động của Đảng là điều kiện không thể thiếu để phát huy dân chủ, giữ vững
kỷ cương, bảo đảm cho hoạt động thông suốt từ trung ương đến chi bộ Vì vậy, đốivới tổ chức đảng trong quân đôi hiện nay là phải nắm vững bản chất nguyên tắc tậptrung dân chủ Đây là, cơ sở hết sức hết sức quan trọng để trung thành và tuân thủnghiêm ngặt nguyên tắc cơ bản trong xây dựng tổ chức và hoạt động của Đảng, là cơ
sở giữ vững và đấu tranh phê phán với mọi quan điểm sai trái, thù địch, nhằm phủnhận nguyên tắc tập trung dân chủ, âm mưu “phi chính trị hóa” quân đội, làm Đảngtan rã từ bản chất, không còn lãnh đạo quân đội trực tiếp tuyệt đối về mọi mặt
CHƯƠNG 1 NẮM VỮNG BẢN CHẤT NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ, ĐẤU TRANH PHÊ PHÁN NHỮNG QUAN ĐIỂM SAI TRÁI THÙ ĐỊCH TRONG GIAI ĐOẠN HIệN NAY.
1.1 Sự hình thành và phát triển nguyên tắc tập trung dân chủ.
Trong quá trình hoạt động lý luận và đấu tranh cách mạng C.Mác vàPh.Ăngghen đã khảng định để hoàn thành sứ mệnh lịch sử, giai cấp vô sản cần phảitrở thành một lực lượng độc lập, có một đảng vô sản triệt để cách mạng, có cơ sở lý
luận đúng đắn, và “Hiện nay, đã đến lúc người cộng sản phải công khai trình bày
trước toàn thế giới những quan điểm, mục đích, ý đồ của mình”1 Hai ông quyết định
cải tổ “Liên đoàn những người chính nghĩa” (Ra đời từ năm 1836 bao gồm những
người vô sản tiên tiến thuộc nhiều dân tộc Một tổ chức chặt chẽ và có tính tập trungrất cao, kỷ luật nghiêm minh, nhưng lại hoạt động biệt phái thoát khỏi giai cấp côngnhân, thiếu tính dân chủ, với phương thức hoạt động mạo hiểm Tổ chức này thừanhận chỉ có C.Mác và Ph.Ăng-ghen mới có khả năng đem lại cho các tổ chức công
nhân một lý luận, đường lối và phương thức đúng đắn) thành “Liên đoàn những
1 C.Maực vaứ Ph Aấngghen: Toaứn taọp, Nxb CTQG - H.1995, t.4, tr595
Trang 3người cộng sản” và “Tuyên ngôn Đảng cộng sản” ra đời (năm 1848), một văn kiện
có tình chất cương lĩnh đầu tiên trên thế giới
Quá trình đó, C.Mác và Ph.Ăng-ghen đã đưa ra những quan điểm lí luậnquan trọng đặt nền móng cho công tác xây dựng Đảng Nhưng do hạn chế về hoàncảnh lịch sử lúc bấy giờ nên hai ông không có điều kiện nguyên cứu để xây dựngthành một học thuyết hoàn chỉnh, mà chỉ đưa ra một số tư tưởng có tính nguyên tắc
về xây dựng Đảng
Tư tưởng xây dựng một Đảng vô sản trên nguyên tắc tập trung dân chủ lần
đầu tiên được C.Mác và Ph.Ăng-ghen trình bày trong “Điều lệ liên đoàn những
người cộng sản” (1947) song các ông chỉ dùng thuật ngữ “dân chủ triệt để” Đảng
xây dựng trên nguyên tắc “dân chủ triệt để” Các ông chỉ rõ: Đảng phải được xây
dựng trên những nguyên tắc dân chủ triệt để, các cơ quan lãnh đạo của Đảng được bầu ra đều có thể bị thay thế hoặc bãi miễn, mọi đảng viên đều bình đẳng, được tự
do thảo luận những vấn đề sinh hoạt đảng Đảng phải thường xuyên được củng cố vững chắc Sự thống nhất về tư tưởng và tổ chức là không gì có thể phá vỡ nổi Đảng phải có cơ cấu tổ chức phù hợp với điều kiện, thời gian hoạt động và những nhiệm vụ mà đảng phải giải quyết Năm 1864 trong dự thảo “Điều lệ của Hội liên hiệp công nhân quốc tế”, C.Mác viết: “Hội đồng trung ương là cơ quan quốc tế, thực hiện mối liên hệ với các tổ chức khác nhau đang hợp tác Để cho công tác điều tra về những điều kiện xã hội trong các nước khác nhau ở Châu âu có thể được tiến hành đồng thời và dưới sự lãnh đạo chung đều được tất cả các đoàn thể thảo luận,
để khi cần có những biện pháp thực tiễn ngay lập tức, thì không những đoàn thể tham gia hội liên hiệp đều có thể hành động đồng thời và ăn khớp được” Đoạn văn
trên cho thấy quốc tế I là một tổ chức lãnh đạo theo một đường lối và một mục tiêuchung, được các hội công nhân các nước thảo luận, để mọi hành động thực tiễn, đều
được tiến hành một cách đồng thời trên cơ sở thống nhất ý trí Trong “Điều lệ của
liên đoàn những người cộng sản”, “Điều lệ hội liên hiệp công nhân quốc tế”, đã xác
định cả cơ cấu tổ chức của liên đoàn Cơ cấu đó thấm nhuần tinh thần tập trung dânchủ Như vậy, thời kỳ C.Mác và Ph.Ăngghen do hoàn cảnh lịch sử, nội dung dự kiến
Trang 4về nguyên tắc tập trung dân chủ trong xây dựng Đảng chưa hình thành như một kháiniệm khoa học.
Sau khi C.Mác và Ph.Ăng-ghen qua đời, những tư tưởng và truyền thống về
tổ chức đã bị các lãnh tụ của quốc tế II xuyên tạc và phản bội Họ đã từ bỏ nguyêntắc cách mạng, tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa Mác, làm cho các Đảng xã hội - dânchủ thích nghi với hoạt động nghị trường thuần túy, mưu toan hạn chế phong tràocông nhân trong khuôn khổ đấu tranh cải lương, không nhằm mục tiêu đấu tranh lật
đổ giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản Trong những điều kiện như vậy, vấn đề có ýnghĩa quyết định đối với sự nghiệp cách mạng của giai cấp công nhân là phải đập tanchủ nghĩa cơ hội, bảo vệ sự trong sáng của học thuyết Mác trên các lĩnh vực, trong
đó có học thuyết về xây dựng Đảng, về xây dựng các Đảng thực sự cách mạng củagiai cấp công nhân Nhiệm vụ lịch sử đó sau này đã được V.I.Lênin hoàn thành mộtcách xuất sắc
Đến đầu thế thế kỷ XX chủ nghĩa tư bản bước vào giai đoạn phát triển cao
và chuyển thành chủ nghĩa đế quốc, giai cấp tư sản biến thành lực lượng phảnđộng, giai cấp công nhân lớn mạnh cả về số và chất lượng, cách mạng vô sản đã trởthành trực tiếp Là cơ sở thực tiễn cho V.I.Lênin phát triển và hoàn thiện tư tưởngcủa C.Mác và Ph.Ăng-ghen V.I.Lênin đã khái quát từ sự đòi hỏi phải có tập trung
và thống nhất từ tư tưởng nguyên tắc tập trung dân chủ triệt để của C.Mác và
Ph.Ăng-ghen Thông qua các bài viết trên báo “Tia lửa” và các tác phẩm “Làm gì” ( bắt đầu từ 5/ 1901 -2/1902), tác phẩm “Một bước tiến hai bước lùi”, những sách
lược của Đảng dân chủ xã hội trong cách mạng dân chủ được viết từ năm 1903
-1905 V.I.Lênin đưa ra thật ngữ “Tập trung dân chủ” tại Đại hội II Đảng công nhân
dân chủ Nga V.I.Lênin đã luận giải nguyên tắc tập trung dân chủ trong xây dựngĐảng và tiến hành cuộc đấu tranh giữa những người mác xít và bọn cơ hội cơ hội,cải lương, dân tộc chủ nghĩa xung quanh vấn đề tập trung dân chủ trong Đảng
V.I.Lênin khảng định đây là nguyên tắc tổ chức cao nhất, là xương sống của tổ
chức đảng, một thuộc tính vốn có của giai cấp công nhân, một nguyên tắc cơ bản
để xây dựng một Đảng mác xít cách mạng kiểu mới Sau bốn năm (1906) tại Đại
Trang 5hội IV, Đại hội thơng qua nguyên tắc tập trung dân chủ và chính thức đưa vào điều
lệ Đảng Tháng 07 năm 1920 là tiêu chuẩn của các Đảng tham gia vào Quốc tếcộng sản Sau năm 1945 hàng loạt các Đảng cộng sản giành chính quyền, nguyêntắc tập trung dân chủ đều được nghi vào điều lệ Đảng
Trong suốt sự nghiệp cách mạng, Đảng ta luơn trung thành nguyên tắc tập
trung dân chủ Tổng kết cơng tắc xây dựng Đảng, Đảng ta khảng định: “quá trình
phát triển Đảng gắn liền với việc Đảng kiên trì và từng bước cụ thể hĩa nguyên tắc tập trung dân chủ Nhờ thực hiện nguyên tắc này mà Đảng ta giữ vững và phát triển được tổ chức, bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động, tạo ra sức mạnh tổng hợp của tồn Đảng”2 Trong điều kiện Đảng cầm quyền nguyên tắc tập trung dân chủcịn là nguyên tắc tổ chức hoạt động của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, lànguyên tắc chỉ đạo phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị, với xãhội, là điều kiện khơng thể thiếu để phát huy dân chủ, giữ vững kỷ cương, pháp luật,bảo đảm cho hoạt động thơng suốt từ trên xuống dưới Tập trung dân chủ được hiếnpháp nghi nhận tại điều 4 hiến pháp năm 1959, tại điều 6 hiến pháp năm 1980, tạiđiều 6 hiến pháp năm 1992, và điều 6 hiến pháp năm 2001, điều đĩ càng khảng địnhkhơng chỉ trong Đảng, mà nhà nước ta được xây dựng tổ chức và hoạt động dựa trênnguyên tắc tập trung dân chủ, thể hiện bản chất của nhà nước cách mạng, của giaicấp cơng nhân, nhà nước của dân, do dân và vì dân
Như vậy, nguồn gốc ra đời và phát triển nguyên tắc tập trung dân chủ là mộtquá trình gắn liền với sự ra đời và cuộc đấu tranh cách mạng của giai cấp cơng nhân,gắn liền với những điều kiện và hồn cảnh lịch sử cụ thể từng nước Khi Đảnggiành được chính quyền, trở thành Đảng cầm quyền, nhiệm vụ vai trị và điều kiệnhoạt động của Đảng cĩ sự thay đổi căn bản, nguyên tắc tập trung dân chủ khơng chỉ
là nguyên tắc tổ chức, sinh hoạt, hoạt động của Đảng, mà cịn là của hệ thống chínhtrị
1.2 Vị trí vai trị của nguyên tắc tập trung dân chủ.
2 ẹaỷng coọng saỷn Vieọt Nam, Baựo caựo tõng keỏt cõng taực xãy dửng ẹaỷng thụứi kyứ 1975-1995, Nxb CTQG, 1996, tr.86
Trang 6Từ khi ra đời đến nay, Đảng ta luôn khảng định Tập trung dân chủ là nguyêntắc tổ chức cơ bản, chỉ đạo xuyên suốt và toàn bộ quá trình tổ chức, sinh hoạt nội bộ
và quá trình hoạt động của Đảng , bảo đảm cho Đảng là một chỉnh thể có tổ chứcchặt chẽ, kỷ luật tự giác nghiêm minh, đoàn kết thống nhất cả ý trí và hành động; cóvai trò chỉ đạo các mối quan hệ trong sinh hoạt nội bộ và hoạt động lãnh đạo củaĐảng, giữa cấp trên và cấp dưới, giữa địa phương và trung ương, giữa cá nhân và tổchức ; là cơ sở cho sự thống nhất về chính trị, tư tưởng được bảo đảm bằng sứcmạnh tổ chức, vừa phát huy được tính tích cực, chủ động của tổ chức đảng, đảngviên, tập trung được trí tuệ của toàn Đảng Theo Hồ Chí Minh thực hiên nguyên tắc
trung dân chủ còn “tạo ra khả năng thường xuyên tự đổi mới, thường xuyên nâng
cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu”3 là phương thuốc hữu hiệu ngăn ngừanhững căn bệnh nguy hiểm hay mắc phải của một Đảng cầm quyền như tệ quan liêu,gia trưởng, độc đoán, chuyên quyền, tham ô hủ hóa, dân chủ quá chớn; đây còn làmột tiêu chuẩn để phân biệt Đảng cộng sản với các đảng phái khác, phân biệt ngườicộng sản chân chính với các phần tử tự do, vô chính phủ, kém ý thức tổ chức, tính
kỷ luật
1.3 Bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ.
Nguyên tắc tập trung dân chủ là thuộc tính bản chất GCCN
C.Mác và Ph.Ăng-ghen coi tập tập trung dân chủ là cái “vốn có” của giai cấp
công nhân Đảng là đội tiên phong, bộ tham mưu chiến đấu có tổ chức và là tổ chứcchặt chẽ nhất của giai cấp công nhân là nơi thể hiện tập trung bản chất của giai cấpcông nhân
Giai cấp công nhân ra đời và phát triển gắn liền với sản xuất đại công nghiệp(không giống sản xuất giản đơn), quá trình được rèn luyện trong nền sản xuất đó,vừa đòi hỏi trình độ chuyên môn hóa ngày càng sâu, vừa đòi hỏi trình độ hợp tác hóangày càng cao và quá trình đấu tranh thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, với sựthống nhất lợi ích chính trị, kinh tế, mục tiêu lý tưởng cao cả, đã tạo cho giai cấp
công nhân những đặc chưng cơ bản: tinh thần triệt để cách mạng, tính tập trung
3 Ban tử tửụỷng vaờn hoựa trung ửụng, Taứi lieọu nghieõn cửựu nghũ quyeỏt hoọi nghũ la n th àn th ửự 6, naờm1999, tr.14
Trang 7thống nhất, tính kỷ luật nghiêm minh, tinh thần dân chủ tập thể, tinh thần đoàn kết hiệp đồng hợp tác Những đặc chưng đó là ý thức, là hành động, phong cách của
GCCN, mà các giai cấp khác không thể có Tập trung dân chủ là một nội dung thuộcbản chất của giai cấp công nhân, nguyên tắc tập trung dân chủ phản ánh bản chất tổchức của giai cấp công nhân trong lao động sản xuất và trong đấu tranh cách mạng Nguyên tắc tập trung dân chủ quy định xây dựng tổ chức, chỉ đạo hoạt độngcủa Đảng, đảm bảo là một chỉnh thể thống nhất có tổ chức chặt chẽ, đồng bộ hệthống nhất từ trung ương đến cơ sở, tránh được tình trạng lỏng lẻo, lộn xộn, vô chínhphủ bè phái, sẽ phát huy cao độ trí tuệ, tinh thần trách nhiệm, sự sáng tạo của mọithành viên, mọi tổ chức vào thực hiện nhiệm vụ cách mạng, đó còn là yêu cầu, làphương tiện phát huy thế và lực của cách mạng
Thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ là biện pháp quản lí giáo dụcrèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên, giữ nghiêm kỷ luật loại trừ những phần tử cơhội xét lại, vô chính phủ, thoái hóa biến chất phá hoại Đảng Cùng với nhân tốchính trị, tư tưởng, nguyên tắc tổ chức bảo đảm sự trong sạch, năng lực lãnh đạosức chiến đấu, uy tín và ảnh hưởng của Đảng trong quần chúng, còn là tiêu trí phânbiệt Đảng cộng sản với các đảng cơ hội xét lại, phi vô sản V.I.Lênin cho rằng:
“sức mạnh của giai cấp công nhân chính là tổ chức”4 Vì thế, “Đội tiên phong của
giai cấp cấp công nhân phải hết sức có tổ chức”5, nguyên tắc tổ chức chính lànguyên tắc tập trung dân chủ
Khi Đảng giành được chính quyền, trở thành Đảng cầm quyền, nhiệm vụ vaitrò và điều kiện hoạt động của Đảng có sự thay đổi căn bản, nguyên tắc tập trungdân chủ không chỉ còn là nguyên tắc tổ chức, sinh hoạt, hoạt động của Đảng, mà còn
là của hệ thống chính trị, là nguyên tắc chỉ đạo, là phương hướng lãnh đạo của Đảngđối với hệ thống chính trị, nên vai trò của nguyên tắc tập trung dân chủ không ngừngđược tăng lên
Lịch sử phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, các Đảng cộng sản và Đảng
ta cho thấy vai trò đặc điểm quan trọng của nguyên tắc tập trung dân chủ Ngay từ
4 V.I.Leõnin: Toaứn taọp, Nxb Tieỏn boọ, Maựtxcụva, 1977, t.14, tr 163
5 V.I.Leõnin: Toaứn taọp, Nxb Tieỏn boọ, Maựtxcụva, 1974, t.8, tr 2 86
Trang 8khi mới ra đời để giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ đã là một cuộc đấu tranhngay ngắt giữa người cộng sản và giai cấp tư sản, với phần tử cơ hội xét lại, tư tưởng
tự do vơ tổ chức, vơ kỷ luật Nhưng nhiều Đảng đã ngộ nhận đổ lỗi cho nguyên tắctập trung dân chủ làm trì trệ, lạc hậu, khơng ưu việt hơn tư bản do thiếu dân chủ nênthiếu năng động sáng tạo, khơng phát triển tồn diện, do Đảng độc quyền đứng trênnhà nước, nên các Đảng đã từ bỏ và dẫn tới tan rã mất chính quyền Thực hiện đúngnguyên tắc tập trung dân chủ là nhân tố quyết định sự sống cịn của Đảng cộng sảngắn với sự thành bại của cách mạng vơ sản Đảng nào phủ nhận xa rời, vi phạm đềudẫn tới chỗ giảm sút ý chí, phân tán sức mạnh, phân liệt thậm chí tan rã
Đảng ta khảng định: “chỉ cĩ thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ mới
cĩ thể vừa chống được tập trung quan liêu, vừa chống được tình trạng vơ chính phủ
và bè phái”6, và chỉ rõ: phủ nhận xa dời nguyên tắc tập trung dân chủ là tự phá hoai
sức mạnh về tổ chức, biến Đảng thành một câu lạc bộ, mở đường cho chủ nghĩa cơ hội, bè phái vơ chính phủ đủ loại, đưa đến tan rã, thủ tiêu bản thân Đảng Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ là điều kiện cơ bản Đảng lãnh đạo được quân đội, Đảng yêu cầu phải thường xuyên kiên trì, giữ vững, thực hiện nghiêm, thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ.
Trong quá trình xây dựng chỉnh đốn Đảng hiện nay, Đảng ta “Kiên trì nguyên
tắc tập trung dân chủ, bảo đảm dân chủ và tập trung trong quá trình hoạch định và
tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương chính sách, trong tổ chức và hoạt động, làm cho Đảng vững mạnh về tổ chức, tạo khả năng thường xuyên yêu cầu tự đổi mới, thường xuyên nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu”7, “vi phạm nguyên tắc,
kỷ luật, kỷ cương lỏng lẻo, đang làm suy yếu sức chiến đấu của Đảng, làm giảm lịng tin của nhân dân”8
Để xây dựng Đảng ngang tầm địi hỏi của cơng cuộc đổi mới, sự nghiệpCNH,HĐH đất nước, xây dựng quân đội cách mạng chính quy tinh nhuệ từng bướchiện đại, địi hỏi phải tăng cường khối đồn kết thống nhất, phát huy truyền thống,ngăn chặn vơ hiệu hĩa sự phá hoại của kẻ thù trên lĩnh vực tổ chức Đảng ta xác
6 Vaờn kieọn ẹái hoọi ẹaỷng VII, tr 130
7 Vaờn kieọn ẹái hoọi ẹaỷng VII, tr 14
8 Vaờn kieọn ẹái hoọi ẹaỷng VII, tr 15
Trang 9định: giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ, thực hiện tập thể lãnh đạo cá nhân
phụ trách, thường xuyên tự phê bình và phê bình, kiên quyết đấu tranh phê phán với mọi quan điểm sai trái, thù địch là một trong những vấn đề cơ bản cấp bách hiện nay.
Tóm lại, tập trung dân chủ là thuộc tính bản chất GCCN, Đảng được tổ chức
trên nguyên tắc tập trung dân chủ là tất yếu khách quan, nếu từ bỏ nguyên tắc này làsai lầm, là phi khoa học, tức là từ bỏ bản chất GCCN của Đảng cộng sản
Nguyên tắc tập trung dân chủ là sự thống biện chứng giữa hai thành
tố tập trung và dân chủ.
Bản chất Nguyên tắc tập trung dân chủ còn là sự thống nhất giữa hai yếu tố tậptrung và dân chủ, không có sự mâu thẫn đối lập nhau, hai thành tố vừa làm tiền đềvừa làm điều kiện cho nhau không được coi nhẹ mặt nào Tập trung trên cơ sở dânchủ, dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung, dân chủ phải có lãnh đạo, hai thành tốtập trung và dân chủ bổ xung cho nhau, tăng cường tập trung trên cơ sở mở rộngphát huy dân chủ, còn dân chủ phải hướng tới tăng cường của tập trung và chỉ cótrên cơ sở thống nhất biện chứng hai thành tố đó thì dân chủ trong Đảng mới càngphát triển và làm cho tập tập trung dân chủ trong Đảng càng vững chắc, đồng thờingược lại những hiện tượng tập trung quan liêu, hình thức, chuyên quyền độc đoán,
vô chính phủ, tự do vô kỷ luật là trái bản chất của nguyên tắc tập trung dân chủ, sẽ bị
đẩy lùi Hồ Chí Minh đã khái quát mối quan hệ đó là: “tập trung trên nền dân chủ
và dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung, tập trung và dân chủ luôn đi đôi với nhau”9, “
tập thể lãnh đạo là dân chủ, cá nhân phụ trách là tập trung, tập thể lãnh đạo cá nhân phụ trách là dân chủ tập trung”10
Tập trung trên nền tảng dân chủ là tập trung gắn với dân chủ, được quyết địnhtrên cơ sở dân chủ, để thực thi dân chủ, các cơ quan lãnh đạo đều do dân chủ lậpnên, quyền lực của cơ quan lãnh đạo là quyền lực do đảng viên giao phó, do hội nghịđảng quyết định, do đảng viên tập trung ý kiến, tổng hợp trí tuệ kinh nghiệm màthành, đó chính là sự tập trung do chính đảng viên lập nên, không phải do bất kỳ
9 Ho Ch àn th ớ Minh, Toaứn taọp, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr.240
10 Ho Ch àn th ớ Minh, Toaứn taọp, Taọp 5, Nxb CTQG, H.1996, tr 554
Trang 10một ai tự ý quyết định, là sự tập trung trên sự thống nhất ý chí, và hành động, lợi ích
và trách nhiệm của đa số, được hình thành một cách tự giác, chứ khơng phải là mộtthứ tập trung được thiết lập một cách hình thức cưỡng bức, hay tập trung chỉ để phục
vụ một nhĩm người, một cá nhân, nĩ đối lập với tập trung quan liêu độc đốn,chuyên quyền, lạm dụng quyền lực, chấn áp cấp dưới, đe dọa đảng viên, hình thức,đẳng cấp trong đảng
Tập trung trên cơ dân chủ được thể hiện trên mọi lĩnh vực, đĩ là sự chấp hànhnghiêm chỉnh nghị quyết của Đảng, là địi hỏi tính tập trung cao độ là tránh nhiệmrất cao của đảng viên Nhưng nghị quyết của Đảng lại chính là sản phẩm dân chủcủa đảng viên là kết quả của quá trình tham gia thảo luận bàn bạc, là trí tuệ ý chí củađảng viên, việc tuân thủ nghị quyết của đảng viên chính là tuân thủ ý chí nguyệnvọng của đảng viên, chính là tơn trong quyền làm chủ của đảng viên Trong thựchiện thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, cá nhân phục tùng tổchức, các chế độ ấy trên cơ sở thống nhất cao độ về mục tiêu lợi ích, quyền lợi mộtcách nghiêm ngặt Các cơ quan lãnh đạo của Đảng cĩ thẩm quyền ra chỉ thị nghịquyết cho cấp dưới thực hiện, kiểm tra đơn đốc, khen thưởng kỷ luật cấp dưới,nhưng các cơ quan đĩ đều do dân chủ bầu cử lập ra, đại biểu cho trí tuệ và sức mạnhcủa đảng viên đĩ khơng thể hiểu là tập trung quan liêu, duy ý trí, mà là thể hiện tậptrung gắn liền với dân chủ Các cấp đảng phải báo cáo và chịu trách nhiệm trước tổchức đảng, gương mẫu tự phê bình và tiếp thu phê bình cấp dưới thực hiện tập thểlãnh đạo cá nhân phụ trách
Để hiểu sâu sắc hơn “dân chủ dưới sự chỉ đạo của tập trung”, chúng ta thấy
rằng trong lịch sử xã hội lồi người, từ khi cĩ sự phân chia giai cấp cho đến naychưa bao giờ cĩ một thứ dân chủ chung chung, dân chủ thuần túy, dân chủ vơ bờ bến
“Dân chủ là khát vọng của tồn nhân loại, nhưng trên con đường vươn tới khát
vọng đĩ nĩ bị chi phối bởi các đảng và mang dấu ấn của điều kiện kinh tế - xã hội”11 V.I.Lênin đã từng nĩi rằng: nếu khơng khinh thường lẽ phải và khơng khinh
thường lịch sử thì ai cũng thấy rõ chừng nào cịn cĩ những giai cấp khác nhau thì
11 Nhũ Lẽ - Lẽ Khaỷ Thó, Moọt ẹaỷng laừnh ủáo vaứ Thửùc thi dãn chuỷ, Táp chớ coọng saỷn soỏ 1/2005, tr.26
Trang 11không thể nói tới dân chủ thuần túy, mà chỉ có thể nói tới dân chủ có tính giai cấp Cái thứ dân chủ thuần túy, dân chủ không bờ bến chẳng qua chỉ là một công thức rỗng tuếch; dân chủ tư sản là một bước nhảy vượt bậc của nhân loại, nhưng tiếp sau đó là bước nhảy cao hơn dân chủ tư sản, như vậy lịch sử đã chia dân chủ tư sản
và dân chủ xã hội chủ nghĩa chứ không phải chúng ta cứng nhắc chia ra Dân chủ
dưới sự chỉ đạo của tập trung là dân chủ có mục đích, có định hướng có lãnh đạo, có
tổ chức, hướng tới tập trung, bảo vệ và giữ gìn sự thống nhất trong Đảng, các đảngviên được tôn trọng và được bảo vệ quyền bình đẳng trong bàn bạc, thảo luận, quyếtđịnh các công việc của đảng, nhưng phải trong khuôn khổ tổ chức, phải chấp hành
kỷ luật Đảng, phục tùng nghị quyết của đảng Cá nhân phục tùng tổ chức, được tự dophát huy mọi sáng kiến, kinh nghiệm của mình, nhưng phải nhằm tập trung trí tuệ,hành động thống nhất của toàn Đảng hướng vào thực hiện mục tiêu, lý tưởng trungcủa Đảng Trong điều 3, điều lệ Đảng cộng sản Việt Nam nghi rõ bốn quyền của
đảng viên là: “1 Được thông tin, thảo luận các vấn đề cương lĩnh chính trị, điều lệ
Đảng, đường lối chủ trương chính sách của Đảng ; biểu quyết các công việc của Đảng”; “2 ứng cử, đề cử và bầu cử vào cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng theo quy định của ban chấp hành trung ương.” ; “3 Phê bình chấp vấn về hoạt động của
tổ chức đảng và đảng viên ở mọi cấp trong phạm vi tổ chức; báo cáo, kiến nghị với các cơ quan có trách nhiệm và yêu cầu được trả lời.”; “4 Trình bày ý kiến khi tổ chức đảng nhận xét, quyết định công tác hoặc thi hành kỷ luật đối với mình” Trên
tinh thần các quyền đó, Hồ Chí Minh khảng định: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư
tưởng phải được tự do Tự do là thế nào? Đối với mọi vấn đề, mọi người tự do bày
tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của con người Khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc
đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”12 Vì thế, quyền thảoluận và quyền tự do tư tưởng chính đáng có nguyên tắc vừa là quyền lợi vừa là nghĩa
vụ của mỗi cán bộ đảng viên, nó đối lập với dân chủ tư sản, dân chủ cực đoan, dânchủ vô chính phủ, dân chủ hình thức vì lợi ích cá nhân, bè phái, địa phương chủnghĩa, sẽ biến Đảng thành câu lạc bộ cãi vã suông, phân tán mất đoàn kết
12 Ho Ch àn th ớ Minh, Toaứn taọp, Taọp 12, Nxb CTQG, H.1996, tr.554
Trang 12Tập trung và dân chủ liên hệ ràng buộc với nhau, phụ thuộc nhau, thống nhấtvới nhau, thành tố này lấy thành tố kia làm tiền đề tồn tại cho mình, hai thành tốkhông tách dời nhau, nhờ tập trung mà thấy rõ giá trị dân chủ và ngược lại tập trung
là tiền đề là điều kiện quy định tính chất và trình độ của dân chủ cũng như dân chủ làtiền đề là điều kiện quy định trình độ tập trung Dân chủ trong Đảng càng sâu rộngthì sự thống nhất về ý chí và hành động càng cao, sự đoàn kết thống nhất trong Đảngcàng bền chặt, sự tập trung càng được củng cố và phát triển không ngừng và khi tậptrung trong Đảng càng được củng cố thì càng bảo đảm sự phát triển của dân chủ vàhiệu quả của dân chủ ngày càng cao Như vậy, tập trung và dân chủ luôn chế ước,điều chỉnh đòi hỏi lẫn nhau, luôn tồn tại trong một chỉnh thể Từ trong bản chấtnguyên tắc tập trung dân chủ loại bỏ hoàn toàn khuynh hướng độc đoán, quan liêu,
áp đặt, đồng thời cũng loại bỏ khuynh hướng vô chính phủ, dân chủ cực đoan pháhoại sự thống nhất của đảng, bản chất nguyên tắc tập trung dân chủ đòi hỏi các tổchức đảng trong quá trình thực hiện nguyên tắc phải nhận thức và giải quyết đúngđắn mối quan hệ tập trung và dân chủ Nhấn mạnh một chiều, tách dời tập trung vàdân chủ hoặc phủ nhận bất kỳ thành tố nào đều là trái với bản chất tập trung dân chủ
Sự thống nhất giữa hai thành tố không phải là sự gán ghép chủ quan mà đượchình thành một cách khách quan do chúng đều có chung cơ sở kinh tế xã hội, đềuthuộc bản chất giai cấp công nhân, đều cần thiết cho sự tồn tại , hoạt động phát triểncủa Đảng, đều dựa trên sự thống nhất lợi ích chung của Đảng, có những đặc chưngđặc điểm, yêu cầu giống nhau, có trung môi trường vận động đều là phương thức thựchiện và bảo vệ quyên lợi của Đảng, giai cấp công nhân, chế độ xã hội chủ nghĩa
Bản chất Nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng khác căn bản về chất với tậptrung quan liêu, gia trưởng, độc đoán chuyên quyền, dân chủ có sự lãnh đạo của tậptrung khác với dân chủ vô chính phủ, dân chủ quá trớn, tự do vô kỷ luật Lêninkhảng định mối quan hệ giữa tập trung và dân chủ là một sự kết hợp hài hòa thốngnhất chặt chẽ hữu cơ giữa hai mặt thống nhất chứ không phải chỉ là tập trung hoặcdân chủ tuyệt đối hóa một mặt nào cũng đều dẫn đến sai lầm nguy hại ngay đến sự
lãnh đạo và sức mạnh của Đảng “chúng ta chủ trương theo chế độ tập trung dân
Trang 13chủ Nhưng cần phải hiểu rõ rằng chế độ tập trung dân chủ một mặt khác xa chế độ tập trung quan liêu chủ nghiã, mặt khác thật khác xa chủ nghĩa vô chính phủ”13.Tập trung được xây dựng trên cơ sở dân chủ dân chủ chứ không phải tập trung quanliêu độc đoán Tập trung biểu hiện quyền lực của đa số với thiểu số, tập trung ý chínguyện vọng của toàn Đảng vào cơ quan lãnh đạo tối cao để đảm bảo sự thống nhất
cao về tư tưởng và hành động Một “tổ chức bao giờ cũng cần có lãnh tụ, quần
chúng dù là được giáo dục tốt nhất cũng cần có lãnh tụ”14, tính tập trung của Đảngđòi hỏi Đảng phải có kỷ luật tự giác, nghiêm minh, được mọi đảng viên thừa nhận
và tuân thủ, việc chấp hành nghị quyết của Đảng là không điều kiện, việc khôngchấp hành là sự cổ vũ cho sự vô chính phủ, vô tổ chức làm suy yếu Đảng Tập trung
không tách dời dân chủ mà ngược lại nó bao hàm cả dân chủ, “không được cấn đoán
bất cứ ai mang đơn khiếu nại đến tận trung ương Đó là điều kiện cần thiết của nguyên tắc tập trung dân chủ”15, tai đại hội 10 của Đảng công sản Nga (3/1921)V.I.Lênin đã thảo ra về sự thống nhất toàn Đảng, bắt phải giải tán ngay tất cả cácnhóm có tính chất bè phái trong Đảng Như vậy chưa bao giờ V.I.Lênin cho đảngviên hoạt hoạt đông một cách thụ động, ỷ lại, hoặc vô tổ chức, vô kỷ luật; chưa lúcnào cho phép tồn tại những phe nhóm, bè phái, đối lập
Bản chất tập trung dân chủ được biểu hiện ở nội dung nguyên tắc được xácđịnh trên nhiều cấp độ khác nhau, trên cấp độ chung nhất là tập trung dân chủ về trítuệ, về quyên lực, về hoạt động, về lợi ích Đảng có cơ quan lãnh đạo cao nhất củađảng là đại hội đại biểu toàn quốc, được trao quyền quyết định ra cương lĩnh đườnglối, điều lệ mà mọi đảng viên phải chấp hành không có ngoại lệ, giữa hai kỳ đại hội
là ban chấp hành trung ương, ở mỗi cấp là đại hội đại biểu hoặc đại hội đảng viên,giữa hai kỳ đại là ban chấp hành đảng bộ, chi bộ (gọi tắt là cấp ủy), song các cơquan lãnh đạo của Đảng phải do dân chủ bầu ra và có thể bị bãi miễn Thực hiện tậpthể lãnh đạo cá nhân phụ trách, thực hiện tự phê bình và phê bình Cấp ủy các cấpthực hiện chế độ báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạt động của mình trước đại hộicùng cấp, trước cấp ủy cấp trên và cấp dưới; định kỳ thông báo hoạt động của mình
13 V.I.Leõnin: Toaứn taọp, Nxb Tieỏn boọ, Maựtxcụva, 1977, t.36, tr 185
14 V.I.Leõnin: Toaứn taọp, Nxb Tieỏn boọ, Maựtxcụva, 1981, t.28, tr.709
15 V.I.Leõnin, Toaứn taọp, Taọp 7, Nxb M.1979, tr.357