Điều đó có nghĩa là hệ thhống giáo dục ở mọi nơi cần chứa đựng nội dung, tiêu điểm về nguyên nhân, hậu quả và giải pháp đối với biến đổi khí hậu và việc đề cập tói các nguyên nhân và [r]
Trang 1NHU CẦU VÀ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1
(Báo cáo đề dẫn)
Trần Đức Tuấn
Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ Giáo dục vì sự Phát triển Bền vững, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
I BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU: THÁCH THỨC VÀ NGUY CƠ LỚN NHẤT CỦA THẾ KỈ 21
Các nhà khoa học đã khẳng định rằng ngày nay con người đã làm biến đổi và đảo
lộn hệ thống trái đất với qui mô ngày càng rộng lớn và tốc độ chóng mặt và Biến đổi khí
hậu đã trở thành thách thức và nguy cơ lớn nhất đối với loài người trong thế kỉ 21 Sự
phát triển của thế giới hiện đại theo mô hình công nghiệp hoá và tăng trưởng kinh tế tiếp tục thống trị thế giới, được đặc trưng bởi sự sử dụng với khối lượng khổng lồ các nguyên liệu hoá thạch, thâm canh hoá nông nghiệp và phá rừng và sự bùng nổ dân số đồng hành với nó đã dẫn đến tăng mạnh sự phát thải khí nhà kính, khiến cho trái đất nóng lên, nước biển và nống độ axit trong nước biển tăng lên và gây nên rất nhiều hậu quả nghiêm trọng khác nữa mà con người chưa lường hết được Đó là những bằng chứng xác đáng của biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu sẽ gây nên sự giảm sút và mất đi của đa dạng sinh học, sự tổn thất to lớn về kinh tế và sẽ là thảm hoạ đối với hàng tỉ con người, những người do đói nghèo, không có đất đai, thiếu nước…mà không có khả năng và điều kiện để thích ứng với biến đổi khi hậu
Một thế giới bền vững là thế giới không có phát thải khí nhà kính, mà ở đó các nguồn tài nguyên tái sinh được sử dụng rộng rãi thay cho việc sử dung việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên không tái sinh được và tất cả rác thải được xử lí và tái chế Tuy nhiên, bức tranh như vậy còn là một triển vọng xa xôi đối với trái đất Năm năm sau khi thành lập nhóm liên chính phủ về biến đổi khí hậu và 16 năm sau khi Liên Hợp quốc thực hiện sứ mạng giảm thiểu sự biến đổi khí hậu, do công nghiệp hoá đang tiếp tục được đẩy mạnh ở các nước đang phát triển như ở Trung Quốc và Ấn Độ và giao thông vận tải tăng mạnh ở các nước công nghiệp, trên thế giới lượng khí thải vào khí quyển vẫn chưa được giảm bớt
Biến đổi khí hậu là vấn đề toàn cầu và để giảm thiểu biến đổi khí hậu cần có những thoả thuận quốc tế Tuy nhiên, việc đạt tới một thoả thuận quốc tế nhằm giảm thiểu phát thải khí nhà kính không diễn ra một cách nhanh chóng như chúng ta mong đợi Trong khi chờ đợi các chính phủ tiếp tục đàm phán để đi đến những thoả thuận quan trọng về biến đổi khí hậu, các cá nhân và các cộng đồng có thể hành động ngay và trường học và các nhóm cộng đồng sẽ là cơ sở quan trọng để tạo nên những thay đổi tích cực trong hành vi thái độ của cá nhân, trong thể chế chính sách của nhà nước và cũng như trong sản xuất công nghiệp và xã hội Điều này chỉ có thể đạt được nếu chúng ta nâng cao nhận thức và năng lực cho các cá nhân, các cộng động trong cuộc đấu tranh với biến đổi khí hậu thông qua tăng cường sức mạnh của giáo dục về biến đổi khí hậu Đây được xem
là mệnh lệnh của cuộc sống
Việc học tập của thê hệ trẻ ngay hôm nay sẽ tạo dựng nên thế giới ngày mai, việc thức tỉnh ý thức môi trường là con đường tốt nhất để bảo vệ môi trường, bảo vệ khí hậu
1 Báo cáo đề dẫn do PGS,TS Trần Đức Tuấn trình bày tại Hội thảo Nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với những thách thức của biến đổi khí hậu, được t ổ chức tại Tr ư ờng ĐHSP Hà N ội, 10.2009
Trang 2Chương trình thích ứng và giảm thiểu khí hậu với tính khả thi và chất lượng của giáo dục môi trường là sự can thiệp chủ chốt để tạo nên những thay đổi trong tương lai ở thế hệ trẻ ngay hôm nay Tuy nhiên, sự gia tăng ý thức, đặc biệt là năng lực giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu là chưa đầy đủ Những điều tra mới đây của chúng tôi tiến hành tại ĐHSP Hà Nội cho thấy các giáo viên trẻ và giáo sinh đã phần nào hiểu được được tầm quan trọng của GDBDKH, chưa biết là cần phải làm gì và làm thế nào để tiến hành có hiệu quả giáo dục biến đổi khí hậu trong điều kiện hiện nay ở các nhà trường phổ thông của Việt Nam
II GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU: NHẬN THỨC VÀ HÀNH ĐỘNG
Con đường có hiệu quả để nâng cao nhận thức và năng lực thích ưng với những thách thức của biến đổi cho các cá nhân, các cộng động trong cuộc đấu tranh với biến đổi
khí hậu là tăng cường giáo dục biến đổi khí hậu (GDBDKH) trong hệ thống giáo dục
chính qui va phi chính qui Tất cả các bậc học và các hình thức của chương trình giáo dục
và dạy học hiện hành cần phải được xem xét lại và được đổi mới và định hướng làm sáng
tỏ những nguyên nhân và hậu quả của biến đổi khí hậu Điều đó có nghĩa là hệ thhống giáo dục ở mọi nơi cần chứa đựng nội dung, tiêu điểm về nguyên nhân, hậu quả và giải pháp đối với biến đổi khí hậu và việc đề cập tói các nguyên nhân và hậu quả của biến đổi
khí hậu trong chương trình giáo dục cần được thực hiện với những nội dung và phương
pháp giáo dục, giảng dạy thích hợp, có khả năng hình thành năng lực trong xã hội để giảm thiểu, thích ứng và chuyển đổi.
Về bản chất, GDBDKH là một bộ phận của giáo dục vì sự phát triển bền vững (GDPTBV) và nó chưa đựng những đặc trưng nổi bật của GDPTBV Theo quan đIểm của UNESCO, GDBDKH cần phải thực hiện:
Tiếp cận hướng vào nguyên nhân và hậu quả của biến đổi khí hậu: Do những
nguyên nhân của biến đổi khí hậu gây ra bởi con người và liên quan đến các hoạt động của con người, nên những hoạt động này các phải được xác định và làm sáng tỏ Chương trình GDBDKH có thể giúp cho con người nhận dạng và hiểu rõ các nguyên nhân của biến đổi khí hậu cũng như việc hạn chế, giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu Trong thực tiễn, đó là các hoạt động giáo dục nhằm giảm tiêu thụ năng lượng, sử dụng các lọai năng lượng tái sinh, thiết kế và sử dụng công nghệ xanh, tạo nên sự thay đổi trong lối sống, giảm thiểu những mất mát của biến đổi sinh học… trong khi chất lượng cuộc sống vẫn được đảm bảo Trên phương diện xã hội và văn hoá, điều này có nghĩa là học tập để thay đổi văn hoá, lối sống, cơ cấu kinh tế và xã hội Giáo dục biến đổi khí hậu
sẽ khuyến khích, hỗ trợ những văn hoá, khát vọng, mục tiêu và những hệ thống giá trị và các quan điểm tương lai khác nhau theo định huớng của sự phát triển bền vững
Tiếp cận hướng vào hậu quả của biến đổi khí hậu (tính thich nghi): Một số tác
động của biến đổi khí hậu là nhìn thấy được, một số dự đoán được và một số là không dự đoán được Những tác động này thể hiện khác nhau ở những bộ phận khác nhau trên trái đất Chính phủ ở khắp nơi trên thế giới đang bắt đầu lựa chọn những ưu tiên cho việc thích ứng với biến đổi khí hậu Bên cạnh việc chia sẻ và chuyển giao kiến thức, các chiến lược xã hội, mô hình kinh tế, công nghệ cung cấp những giải pháp trên toàn thế giới, GDBDKH cần đến những giải pháp và thực tiễn thích ứng với biến đổi khí hậu có ý nghĩa đối với các địa phương Hậu quả của biến đổi khí hậu có thể tiếp cận, định hướng trên bình diện kĩ thuật (thông qua giới thiệu các công nghệ mới về năng lượng cung như trên bình diện xã hội và văn hoá, nơi sự những mẫu hình thực tiễn về thích ứng (thí dụ,
Trang 3thực tiễn về trang trại mới thich nghi với điều kiện khô hạn) sẽ trở thành một bộ phận và thay thế cho thực tiễn và truyền thống văn hoá hiện hành
Về mặt nội dung, GDBDKH cần được đổi mới và chuyển hoá theo những đinh
hướng được UNESCO phát triển trong văn bản, GDPTBV và biến đổi khí hậu và cần liên
kết 3 trụ cột chính sau đây:
Kiến thức và kĩ năng: GDBDKH trang bi cho người học những sự kiện, mức độ
của sự biến đổi (tuy nhiên cả những ưu điểm của xã hội xanh và lành mạnh), các hậu quả tiềm năng, các giải pháp có thể thực hiện và chiến lược lãnh đạo mà nó có thể dẫn tới một con đường phát triển bền vững Hơn nữa, GDBDKH cần được thực hiện theo tiếp cận
liên môn nhằm làm cho việc học tập trở nên sống động hơn, cụ thể hơn, có nhiều trải
nghiệm hơn và liên quan nhiều hơn đối với các vấn đề thiện thực của cuộc sống
Giá trị và sáng tạo: Trở thành công dân toàn cầu, có cảm xúc cá nhân thuộc về
một hành tinh, một cộng đồng nhân đạo, yêu quí và làm bạn với tự nhiên, yêu và bảo vệ hoà bình được xem là những giá trị cần được khuyến khích khi tiến hành GDBDKH Thông qua GDBDKH cần làm cho người học hiểu rằng không chỉ tự nhiên và hành tinh đang trong nguy hiểm mà các điều kiện cho việc duy trì một nền hoà bền vững của hàng triệu người cũng bị đe doạ
Sự thay đổi hành vi-thái độ và năng lực của người công dân: Đây được xem là
nội dung và mục tiêu hàng đầu GDBDKH Sự thay đổi trong kiến thức và kí ăng cần phải dẫn tới sự thay đổi hành vi- thái độ của người học theo những địnhhướng của sự phát triển bền vững trong linh vực biến đổi khí hậu
GDBDKH đã được khởi động và thực hiện khá thành công ở nhiều nước trên thế giới Tuy nhiên, qui mô và hiệu quả của GDBDKH chưa tương xướng với những đòi hỏi
mà xã hội đặt ra và kì vọng Vì vậy, để đẩy mạnh GDBDKH, theo khuyến nghị của Hội thảo quốc tế về biến đổi khí hậu tổ chức tại Paris cuối tháng 7 năm 2009 những định hướng chiến lược sau đây cần được chú trọng thực hiện :
Tích hợp, lồng ghép nội dung biến đổi khí hâụ vào trong thực tiễn, chương trình
và kế hoạch giáo dục
Tăng cường xây dựng và sử dụng các công cụ, các tài liệu giáo dục và các thực tiễn tốt về giáo dục biến đổi khí hậu
Khuyến khích phát triển các mạng lưới và các quan hợp tác về giáo dục biến đổi khí hậu
III NỘI DUNG VÀ CÁC CHỦ ĐỀ CHÍNH CỦA HỘI THẢO
Trong khuôn khổ hợp tác khoa học với CHLB Đức, được sự tài trợ của DAAD (Tổ chức Trao đổi Hàn lâm Đức) và sự hỗ trợ của một số tổ chức khoa học, giáo dục trong nước và quốc tế, Trường ĐHSP Hà Nội phối hợp với Trường Đại học Tổng hợp Hamburg, CHLB Đức, UBQG Thập kỉ Giáo dục vì sự Phát triển Bền vững (GDPTBV) của Việt Nam, UBQG UNESCO của Việt Nam và UNESCO Offfice Hà Nội tổ chức Hội
thảo chuyên đề với chủ đề “Nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với những
thách thức của biến đổi khí hậu” trong 2 ngày 12 và 13 tháng 10 năm 2009 tại trường
ĐHSP Hà Nội
Với các mục tiêu cơ bản là nâng cao nhận thức về những thách thức của biến đổi khí hậu toàn cầu và ở Việt Nam, tăng cường các hoạt động nghiên cứu và giáo dục về biến đổi khí hậu trong các cơ quan nghiên cứu, các trường đại học và phổ thông, tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế trong việc nghiên cứu và giáo dục về biến đổi khí hậu, và ây dựng mạnglưới hợp tác nghiên cứu và giáo dục về biến đổi khí hậu, Hội thảo
Trang 4đã thu hút được sự quan tâm chú ý của đông đảo các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các cán bộ giáo dục và giáo viên phổ thông ở Việt Nam và một số đồng nghiệp từ các nước CHLB Đức, Thái Lan, Campuchia, Singapo Hơn 45 bài báo và báo cáo khoa học liên quan đến việc nghiên cứu và giáo dục biến đổi khí hậu đã gủi đến Ban tổ chức Hội thảo, tập trung vào các chủ đề chính sau đây:
Những thách thức và tác động của biến đổi khí hậu ở Việt Nam và các nước trên thế giới
Câu trả lời của khoa học và giáo dục đối với những thách thức của biến đổi khí hậu,
Thích ứng với những thách thức của biến đổi khí hậu: Từ nhận thức tới hành động
Ba chủ đề nêu trên cũng là ba chủ đề để hội thảo chúng ta tiến hành thảo luận trong 2 ngày 12 và 13 tháng 10 năm 2009 Trong quá trình thảo luận, theo chúng tôi những câu hỏi và vấn đề quan trọng sau đây cần được tập trung lí giải và làm sáng tỏ:
Đâu là những thách thức, nguy cơ và tác động lớn nhất và nghiêm trong nhất của biến đổi khí hậu ở Việt Nam và trên thế giới? Làm thế nào để vượt qua những thách thức này?
Vai trò của khoa học và giáo dục trong cuộc đấu tranh với những thách thức của biến đổi khí hậu?
Làm thế nào để tiến hành giáo dục về biến đổi khí hậu theo quan điểm đổi mới của Giáo dục vì sự phát triền bền vững? Những nội dung và phương pháp quan trọng nào cần được tiến hành trong giáo dục về biến đổi khí hậu?
Đâu là những khó khăn và trở ngại đối với việc tiến hành GDBDKH ở các nhà trường phổ thông và đại học? Giải pháp để vượt qua những trở ngại này là gì?
Làm thế nào để tăng cường liên minh giữa khoa học và giáo dục trong cuộc đấu tranh với những thách thức của biến đổi khí hậu?
Làm thế nào để xây dung, chia sẻ và phổ biến những công cụ, tài nguyên và những thức tế tốt về giáo dục về biến đổi khí hậu?