THÀNH VAUBAN Ở VIỆT NAM TRƯỜNG HỢP KINH THÀNH HUẾ TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

Tại Việt Nam, thế kỷ XVIII đã có nhiều hệ thống thành phòng thủ kiểu kiến trúc Vauban được các kỹ sư người Pháp xây dựng dưới yêu cầu của triều Nguyễn.. Cho đến ngày hôm nay, hệ thống th

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ MINH SƠN

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

 Trung tâm Học liệu, Đại học Đà Nẵng tại Trường Đại học

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thành Vauban là một phát minh phòng thủ nổi tiếng bậc nhất, được đặt theo tên của kỹ sư người Pháp Sebastien Le Prestre de Vauban dưới thời vua Louis XIV Vauban được xem là một nhân vật

có sức lan tỏa nhất thế kỷ XVII tại Châu Âu Cuộc đời và sự nghiệp của Vauban luôn gắn liền với những bước đường phát triển lịch sử của nước Pháp

Vauban là một hệ thống thành công sự phòng thủ được cải tiến

và thay đổi theo tiến trình đổi mới của thời đại Tại châu Âu, khi mà công nghệ chiến tranh chưa phát triển, thành Vauban được sử dụng như là một lá chắn quân sự hiệu quả nhất cho các vương triều Tại Việt Nam, thế kỷ XVIII đã có nhiều hệ thống thành phòng thủ kiểu kiến trúc Vauban được các kỹ sư người Pháp xây dựng dưới yêu cầu của triều Nguyễn Cho đến ngày hôm nay, hệ thống thành lũy này vẫn được chính quyền Việt Nam gìn giữ một cách thận trọng, điều này chứng tỏ được rằng tính hiệu quả và những lợi ích mà thành Vauban đã mang lại cho các vương triều tại Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử trước đây là không thể phủ nhận được

Với những giá trị và tầm ảnh hưởng ở tầm cở thế giới của Vauban, vậy thì hệ thống thành này có những đặc điểm cấu tạo như thế nào về hình thức và nội dung? hệ thống thành Vauban do các kỹ

sư công binh người Pháp xây dựng ở Việt Nam có gì khác biệt so với với chính quốc? Luận văn này sẽ tập trung vào việc trả lời cho ba câu hỏi chính đó là: Thành Vauban được nghiên cứu và phát minh như thế nào ? Tìm hiểu những đặc trưng của hệ thống thành Vauban tại Việt Nam thông qua trường hợp kinh thành Huế và cuối cùng là hệ thống thành cổ Vauban tại Việt Nam có đóng góp gì cho sự phát triển

kinh tế xã hội của thành phố Huế nói riêng và nước Việt Nam nói chung

2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến luận văn

2.1 Các nghiên cứu ngoài nước

Thành Vauban là được nghiên cứu và phát triển bởi một kỹ sư công binh người Pháp do đó ở nước ngoài đã có rất nhiều các đề tài nghiên cứu liên quan đến hệ thống thành Vauban Đặc biệt trong đó

là nghiên cứu của tác giả: Preface de sean Nouvel “ Vauban L’intelligence du teritoire”, Nicolas Chaudun, 2007, nội dung cuốn sách này diễn giải một cách khoa học những diễn biến của quá trình hình thành và phát triển của hệ thống thành Vauban tại Pháp Kết quả của nghiên cứu này đã đưa ra nhiều kết luận có giá trị về những giải pháp kỹ, mỹ thuật để xây dựng và sử dụng hệ thống thành Vauban Ngoài ra còn có nhiều tác giả khác với nhiều đề tài nghiên cứu liên quan:

[1] Jean-Denis G.G Lepage, " Vauban and the French Military Under Louis XIV", McFarland & Company, Inc., Publishers, Jefferson, North Carolina, and London

[2] Christian Pédelahore de Loddis, "Hanoi essais d'analyses comparative en morphologie urbaine", Paris, UP1/UP6, 1982, 100p [3] Arnauld Le Brusq, "Echange d'art aux colonies: à propos

de quelques architectures vietnamiennes chargées d'histoire", Revue Espaces et Sociétés, in Architecture et habitat dans le champ interculturel , N0 113 et 114, l'Harmattan, 2003

[4] Collectif, “Hanoi, le cycle des Métamorphoses Formes architecturales et urbaines”,Cahiers de l' IPRAUS, Editions Recherches, Paris, 2001 352p

[5] Philippe Papin, “Histoire de Hanoi”, Librairie Arthème Fayard éditeur, 2001, 404p

[6] Copin, Henri, "L'Indochine des rommans", Paris/Pondichéry, Kailash, 2000

[7] Caroline Herbelin, "Architecture et urbanisme en situation coloniale : le cas du Vietnam", ABE Journal [Online], 1 , 2012 [8] Caroline Herbelin, "Architectures du Vietnam colonial Repenser le métissage", Dossier de presse,

Các công trình của tác giả nước ngoài về chủ đề kiến trúc thành Vauban ở pháp và kiến trúc thuộc địa Pháp tại Việt Nam đều là những nghiên cứu chất lượng, đáng để tham khảo và học tập Tuy nhiên đối với nghiên cứu trường hợp cho kinh thành Huế thì chưa có tác giả nào đề cập

2.2 Các nghiên cứu trong nước

Ở trong nước chủ yếu là những bài viết ngắn thiên về mô tả về kinh thành Huế, tuy nhiên có 02 cuốn sách viết về hệ thống thành Vauban, một là: Đỗ Văn Ninh, “thành cổ Việt Nam”, NXB Khoa Học Xã Hội Hà Nội, 1983 Cuốn sách này đề cập đến Các khái niệm

đô thị và đô thị cổ, tiêu chí để xác định một đô thị cổ ở Việt Nam; Lịch sử hình thành và các đặc điểm của đô thị cổ Việt Nam; Các đô thị cổ Việt Nam tiêu biểu; Vai trò của đô thị cổ trong lịch sử và ý nghĩa của việc nghiên cứu đô thị cổ trong giảng dạy và nghiên cứu lịch sử Việt Nam Cuốn sách thứ 2 là: Tôn Đại-Phạm Tấn Long,

“Thành Vauban ở Việt Nam”, NXB Xây Dựng, 2016 Cuốn sách này

đề cập đến công trình kiến trúc quân sự thành cổ ở Việt Nam Một thể loại công trình có vai trò quan trọng trong công cuộc bảo vệ đất nước, và đánh dấu bước ngoặt trong việc xây dựng thành lũy ở Việt Nam Ngoài ra còn có một số bài báo có liên quan:

[1] Phan Thuận An, "Quy hoạch kiến trúc Kinh thành Huế đầu thế kỷ XIX và giá trị nhân văn bền vững của nó trong lòng đô thị Huế", Tạp chí nghiên cứu và phát triển, số 6, 2016

[2] Phan Thanh Hải, " Phong thủy trong quy hoạch đô thị Huế

- một cái nhìn lịch sử", Tạp chí di sản văn hóa, số 3, 2008

[3] Võ Ngọc Đức - Nguyễn Ngọc Tùng, " Cấu trúc không gian kinh thành Huế", Tạp chí khoa học và công nghệ, Trường Đại học Khoa học Huế, Tập 1, Số 1, 2014

[4] Võ Ngọc Đức - Nguyễn Ngọc Tùng, " Cấu trúc không gian kinh thành Huế", Tạp chí khoa học và công nghệ, Trường Đại học Khoa học Huế, Tập 1, Số 1, 2014

[5] Võ Ngọc Đức, " Nghệ thuật tạo dựng các lớp không gian kiến trúc trên trục thần đạo Kinh thành Huế", Tạp chí khoa học, Đại học Huế, Tập 73, Số 4, 2012

[6] Phạm Quốc Sử, "Một số thành tựu của nhà Nguyễn trong việc tiếp thu tri thức, áp dụng kỹ thuật phương Tây", Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Số 3, 2010

[7] Hoàng Lan Tường, "Sơ khảo về quy hoạch Quốc đô của Việt Nam", Tạp chí Di sản Văn hóa, Số 2, 2003

[8] Công Phương Khương, "Hệ thống phòng thủ Vauban ở Việt Nam – Trường hợp thành Hà Nội", Luận văn thạc sỹ, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2012

[9] Võ Quang Yến, "Thành Huế xây kiểu Vauban", Xuân thành tiết thu phân 2009, Huế xưa và nay 97, năm 2010

[10] Phan Thanh Hải, "Về công tác bảo tồn di sản văn hóa Huế", Tạp chí Di sản Văn Hóa, Số 4, năm 2012

Tất cả các tác giả đã nghiên cứu một cách có bài bản về các hệ thống thành cổ tại Việt Nam Tuy nhiên các tác giả trong nước không

đề cập cụ thể bản chất và quá trình hình thành hệ thống Thành Vauban nguyên mẫu ở nước Pháp Luận văn này sẽ kế thừa những nghiên cứu ở nước ngoài và giới thiệu lại lần đầu tiên tại Việt Nam

lịch sử hình thành và phát triển của thành Vauban, và đặc biệt chứng minh được sự giống và khác nhau của hệ thống thành Vauban khi được các công binh người Pháp tiến hành xây dựng tại đất nước Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Thành Vauban trên thế giới và Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian: các công trình xây dựng trong thời gian 1841(cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX)

1709-Về không gian: Thành vauban ở Huế

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng để trả lời cho các câu hỏi đã làm gì và làm như thế nào

5.1 Phương pháp nghiên cứu định tính

Phỏng vấn ý kiến chuyên gia

Quan sát¸ chụp hình, gửi thư

5.2 Phương pháp nghiên cứu định lượng

Khảo sát/phỏng vấn

Quan sát và ghi chép dữ liệu

Tập hợp và phân tích giữ liệu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiển của đề tài

6.1 Ý nghĩa khoa học

Làm rõ lịch sử hình thành và phát triển hệ thống thành Vauban tại Pháp để làm cứ liệu tin cậy giúp cho các tác giả trong nước khi tiến hành các nghiên cứu về thành Vauban

5.2 Ý nghĩa thực tiển

Trình bày được các đặc điểm quan trọng của hệ thống thành Vauban về: cấu trúc, vật liệu, kỹ thuật xây dựng và cả chức năng phòng thủ để làm cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát huy giá trị

sử dụng hệ thống thành Vauban tại Việt Nam

Đề xuất giải pháp nâng cao giá trị sử dụng và giá trị đóng góp

về kinh tế cho địa phương thông qua trường hợp cụ thể của kinh thành Huế

7 Đóng góp mới của luận văn

Trình bày lịch sử hình thành và phát triển của thành Vauban tại Pháp

So sánh những điểm giống và khác nhau giữa thành Vauban tại Pháp và Việt Nam

Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kinh thành Huế trong giai đoạn mới

8 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm 3 phần:

Phần 1: Phần mở đầu: Lý do chọn đề tài, mục đích, đối tượng

và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, cơ sở khoa học và thực tiễn, kết quả đạt được và những tồn tại

Phần 2: Nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Thành Vauban, nền văn minh của vùng lãnh thổ Chương 2: Thành Vauban ở Việt Nam

Chương 3: Trường hợp thành Vauban triều Nguyễn tại Huế: Giá trị và đóng góp cho thời đại mới

Phần 3: Kết luận và kiến nghị

Tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1: THÀNH VAUBAN, NỀN VĂN MINH CỦA VÙNG

LÃNH THỔ

1.1 Chân dung của một kỹ sư

1.1.1 Tiểu sử Vauban (sebastien Le Prestre De Vauban)

Sebastien Le Prestre thường được biết đến với cái tên Vauban (Vô-băng) (1633-1707) là Hầu tước xứ Vauban nước Pháp Ông là một kỹ sư quân sự, nổi tiếng nhờ kỹ năng vây hãm thành lũy và sáng chế công sự lẫn xây dựng thành lũy Ông đã cố vấn cho nhà vua Louis XIV và củng cố biên giới nước Pháp với một hệ thống 33 tòa thành và

300 đồn lũy làm cho chúng "bất khả xâm phạm" Từ những cống hiến đặc biệt trong lĩnh vực thiết kế công sự cùng những phương thức phá hủy chúng, năm 1703, Vauban đã phong hàm Thống chế Với hệ thống phòng ngự mang tên ông, biên giới Pháp từ những vùng đất cằn cỗi, mong manh, trống trãi ngày càng trở nên vững chắc dưới thời vua Louis XIV

1.1.2 Chân dung của một kỹ sư

1.2 Vauban trong triều đại vua Louis XIV (1661-1715)

1.2.1 Vauban, một nhân tài xuất hiện từ cuộc nội chiến Fronde

1.3 Vauban, người canh giữ những thành phố

1.3.1 Vauban và những cuộc tấn công những thành lũy 1672)

(1652-1.3.1.1 Vauban chỉ ra những lỗi thường xuyên mắc phải cuộc vây hãm thành lũy (1652-1672)

1.3.1.2 Vauban đề ra phương pháp về vây hãm các thành lũy từ những kinh nghiệm rút ra từ các cuộc vây hãm năm 1652-1672

1.3.2 Vauban người canh giữ những thành phố - người chỉ huy thành công các cuộc vây hãm

1.4 Pháo đài phòng thủ Vauban

1.4.1 Vauban, dưới góc nhìn về biên giới nước pháp

1.4.2 Những công trình phòng thủ quốc gia được đưa vào xây dựng

1.4.3 Hệ thống phòng thủ của Vauban

1.5 Vauban, từ kỹ sư đến chính trị gia

1.5.1 Những nguyên nhân thay đổi nhận thức của một kỹ sư quân

sự

Nguyên nhân thứ nhất là do yêu cầu của cấp trên, do tính chất công việc của Vauban là đảm nhận những công việc về quản lý Nguyên nhân thứ hai của việc Vauban từ quân nhân trở thành nhà văn đến từ việc ông cảm thụ được sức mạnh của câu chữ, ông thường viết những bút ký, cố vấn quân sự cho nhà vua

Nguyên nhân thứ ba về việc Vauban có một tầm hiểu biết uyên thâm trong nhiều lĩnh vực, cộng với vốn hiểu biết của Vauban khá là bao quát, ông luôn tìm kiếm tư tưởng chung của bất kì vấn đề nào

1.5.2 Vauban từ bậc thiên tài trong quân sự đến dân sự

1.5.3 Vauban còn là nhà toán học, nhân khẩu học và thuế khóa 1.5.4 Vauban là quân nhân, nhà chiến lượt, chính trị gia

1.6 Hiểu đúng về Vauban

Để hiểu đúng về con người Vauban thì phải đặt Vauban vào giai đoạn Đại Thế Kỷ và cần phải phân biệt rõ những nhận định mà những nhân vật tầm cỡ ở cùng thời với Vauban để hiểu đúng về con người, tính cách, nhân phẩm của ông Ở thời điểm của ông những con

người là vua chúa, tướng lĩnh quân đội hơn là nghệ sĩ hay là nhà khoa học, nhưng tất cả đều có điểm chung là đóng góp cho cộng đồng

1.7 Tóm tắt một vài đặc điểm kiến trúc thành Vauban ở Pháp

Những pháo đài quân sự xây dựng theo kiểu kiến trúc Vauban

là một phức hợp các công trình phối hợp chặt chẽ với nhau và có giá trị phòng ngự rất cao bao gồm các bộ phận và những tuyến dùng để bảo vệ và đề kháng như khu phía trước thành (Bastioned front), pháo đài (bastion), pháo đài bán nguyệt/ pháo đài góc (demi-lune/ ravelin), pháo đài con (outwort), tường thành (curtain), sườn cánh (flanks), hào nước (ditch), cầu nối (drawbridge), bờ lũy xiên (glacis), đường bao quanh (covered way), nơi chứa hỏa lực (place of arms) … Tất cả các thành lũy của nước pháp đều được xây dựng theo kiểu một trong

ba hệ thống phòng thủ, Vauban là hệ thống thứ 3 (ngoài cùng)

Kết Luận chương 1

Vauban là một vị anh hùng đam mê công sự và là chuyên gia về kiến trúc quân sự Sự nghiệp của ông là một khối đồ sộ, trước khi giúp sức cho bộ trưởng Louvois, ông đã bước ra khỏi vỏ bọc của kỹ

sư công sự để cố vấn cho cấp trên của mình về tầm nhìn chính trị và chiến lượt quân sự Ông đã sản sinh ra triết lý về chiến tranh, các quy định về kỹ thuật chiến đấu lưỡi lê, những cải cách về qui định phục vụ quân sự bắt buộc trong 3 năm dựa vào rút thăm, thành lập những trung đoàn pháo binh, áp dụng hệ thống tăng cấp bậc quân hàm Ngoài tài năng thiên về đồn lũy ông còn là nhà kinh tế học, nhân khẩu học, toán học, nhà tự biện đã để lại cho hậu thế những cuốn Chuyên luận về trồng rừng, Bút kí về hoạt động hàng hải trên sông, Kêu gọi

về những người theo Đạo tin Lành, Kênh đào Vùng Languedec Và nhất là cuốn " Tuyển tập kí sự nhàn rỗi" trong đó ông bàn luận đủ về mọi vấn đề từ quân sự, canh nông qua kinh tế, chính trị Ngay sau cuốn tập kí "Thuế thân hoàng gia" vào năm 1707 được trình lên nhà

vua và được in ấn phát cho các nhân vật chính trị nhằm giúp cho nhà vua lấy lại tình yêu của nhân dân, đồng thời giải quyết các vấn đề tài chính nhưng không được xuất bản và bị cấm 2 lần

Với tài năng thiên bẩm của mình, Vauban nhận ra rất nhanh địa thế và biết vận dụng ngay điểm yếu của quân địch, khi tấn công cũng như phòng thủ Ông tham gia nhiều cuộc vây hãm dẫn đến thất bại trước đó và ông đã chỉ ra những sai lầm mắc phải Từ đó ông đề ra phương pháp tấn công được ông áp dụng thành công trong các cuộc vây hãm sau đó Đồng thời kế sách thường xuyên quấy rối quân địch, Vauban luôn coi trọng cuộc xây dựng các pháo đài và dựa trên những công trình lý thuyết của bá tước Pagan Cộng với những kinh nghiệm thu được từ những cuộc vây hãm ông đã sửa đổi đề ra các nguyên tắc

hệ thống phòng thủ mà trước đó các tiền nhiệm chưa nghĩ tới đó là nguyên tắc " Ba hệ thống cộng sự phòng thủ liên tiếp"

Vauban với tài năng thiên bẩm về xây dựng công sự ông đã dựng lên những thành lũy, chiếm lấy những vùng đất mới, bao bọc những thành phố bằng công sự đây là một chiến thuật nhằm kiểm soát toàn bộ lãnh thổ và lãnh hải của nước Pháp Với những kinh nghiệm được đúc kết được trong quá trình vây hãm và xây dựng thành lũy ông đã đưa ra những nguyên tắc thiết kế mới so với mô hình cũ Những công trình của ông mang dáng hình ngôi sao, hình dáng tuyệt

mỹ của những chiến lũy và thành trì hình ngôi sao này thể hiện sự thích nghi với thực địa, địa hình và với các công trình có sẵn Với tài năng vượt trội trong các cuộc vây hãm và nguyên lý thiết kế hệ thống phòng thủ của mình đã mang lại cho ông rất nhiều thành quả quý giá

đã vượt ra khỏi biên giới nước Pháp và nổi tiếng khắp thế giới

CHƯƠNG 2: THÀNH VAUBAN TẠI VIỆT NAM

2.1 Lịch sử ra đời kiến trúc thành Vauban ở Việt Nam

Sau chiến tranh giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong kết thúc, thì trong thời gian đó không có thành lũy nào được xây dựng Tây Sơn đã châm ngoài cho sự phục hồi tầm quan trọng của thành lũy bởi các cuộc vây hãm tấn công thành Tây sơn đã cho cho củng cố kinh đô ở Chà Bàn (Quy Nhơn) Trong khi đó, Nguyễn Ánh phát triển thành Sài Gòn làm kinh đô để kháng cự lại Tây Sơn và sau cùng khởi sự thành công tái chinh phục toàn bộ lãnh thổ Việt Nam Với thỏa ước ngày 2/7/1787 giữa Pháp và Nguyễn Ánh, Pháp sẽ giúp đỡ cho Nguyễn Ánh 1500 quân lính và vũ khí nhưng sau đó Pháp không thực hiện được Để đỡ mất mặt vì đã thất hứa, Bá Đa Lộc đã vận động một số viên chức sĩ quan Pháp sang Đại Việt để giúp Nguyễn Ánh huấn luyện một đội quân sự nòng cốt Với sự giúp đỡ của các viên chức sĩ quan người pháp, Nguyễn Ánh thành lập xây dựng một thành lũy kiên

cố theo thiết kế phương Tây do hai chuyên viên kỹ thuật quân sự Pháp

là Victor Oliver de Puymanel và Theodore Le Brun Chẳng hạn như thành Sài Gòn được xây theo mô thức Vauban điểm hình kết hợp với những yếu tố dịch lý Đông Phương Đây là bước ngoặt đánh dấu sự ra đời của loại hình kiến trúc thành Vauban ở Việt Nam mà sau này nó được áp dụng rộng rãi dưới thời Nguyễn, một loại hình công sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc quân sự Pháp và Việt Nam

2.2 Đặc điểm kiến trúc thành Vauban ở Việt Nam

Kiến trúc thành Vauban ở Việt Nam kế thừa hầu như toàn bộ đặc điểm thành Vauban ở Pháp Nhưng khi áp dụng vào Việt Nam thì

đã được cải tiến đơn giản hơn với các đặc điểm nổi bật pháo đài, pháo đài góc, cầu treo, hào chiến, đường bao quanh trên tường thành, đường bao ngoài hào, tường bắn, đài quan sát Tiếp thu toàn bộ đặc điểm thành Vauban ơ Pháo nhưng khi vận dụng vào Việt Nam thì đưa