Bài giảng chuyên đề “Bệnh học: Tâm phế mạn”

MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ: Sau khi học xong chuyên đề “Bệnh học: Tâm phế mạn”, người học nắm được những kiến thức có liên quan đến căn bệnh này, như: Nguyên nhân gây ra bệnh tâm phế mạn, Sinh lý bệnh, Triệu chứng lâm sàng, Các xét nghiệm chẩn đoán, Chẩn đoán, Tiến triển và tiên lượng, Điều trị bệnh tâm phế mạn.3 NỘI DUNG Tâm phế mạn (chronic cor pulmonale) là một thuật ngữ mô tả các ảnh hưởng của rối loạn chức năng phổi lên tim phải. Tăng áp động mạch phổi là cầu nối giữa rối loạn chức năng phổi và tim phải trong tâm phế mạn. Do các rối loạn chức năng phổi dẫn đến tăng áp động mạch phổi nên tâm phế mạn là một dạng bệnh tim thứ phát, như là một biểu hiện muộn của nhiều bệnh phổi và trong từng trường hợp bệnh cụ thể thì tăng hậu gánh thất phải là biểu hiện chung nhất. Tuỳ theo mức độ và thời gian bị mà tăng áp động mạch phổi sẽ dẫn đến giãn thất phải và có hoặc không có phì đại thất phải. Suy tim phải không phải là yếu tố cần thiết để chẩn đoán tâm phế mạn, nhưng suy tim phải là biểu hiện phổ biến của bệnh. Các dấu hiệu lâm sàng của tâm phế mạn thay đổi theo cung lượng tim, cân bằng nước điện giải và trong hầu hết các trường hợp là sự thay đổi trao đổi khí ở phổi. Rối loạn chức năng tim phải thứ phát sau suy tim trái, các bệnh lý van tim, bệnh tim bẩm sinh đều không nằm trong định nghĩa của tâm phế mạn. Tĩnh mạch phổi bị nghẽn hẹp là một nguyên nhân của tâm phế mạn. Bệnh tĩnh mạch phổi tắc nghẽn thường được xem là nằm trong bệnh cảnh tăng áp động mạch phổi nguyên phát. I. NGUYÊN NHÂN Giãn phế nang và viêm phế quản mạn tính là nguyên nhân của hơn 50% các trường hợp tâm phế mạn ở Hoa Kỳ. Tần suất của tâm phế mạn rất khó xác định vì tâm phế mạn không phải xảy ra ở tất cả các trường hợp bị bệnh phổi mạn tính. Hơn nữa, các thăm khám thực thể và xét nghiệm thường qui thì thường khó xác định được tăng áp động mạch phổi. Tần suất bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở Hoa Kỳ khoảng 15 triệu người, là nguyên nhân trực tiếp4 của 70.000 ca tử vong mỗi năm và góp phần gây tử vong ở 160.000 trường hợp khác. Tâm phế mạn chiếm từ 510% bệnh tim thực tổn. Trong một nghiên cứu người ta thấy tâm phế mạn là nguyên nhân của 20 đến 30% các trường hợp nhập viện. Tâm phế mạn thường gặp nhất ở những người đàn ông hút thuốc lá, tuy nhiên tỷ lệ này ở phụ nữ cũng đang tăng lên, do phụ nữ hút thuốc ngày càng nhiều. Bảng 1. Các nguyên nhân của tâm phế mạn phân loại theo cơ chế tăng áp động mạch phổi. 1. Co mạch do giảm ôxy máu: a. Viêm phế quản mạn và khí phế thũng, xơ nang phổi. b. Giảm thông khí phổi mạn. Béo phì. Khó thở khi ngủ. Bệnh thần kinh cơ. Rối loạn chức năng thành ngực. c. Bệnh ốm yếu mạn tính vùng núi (bệnh Monge). 2. Tắc nghẽn hệ thống mạch máu phổi: a. Thuyên tắc động mạch phổi, nhiễm trứng ký sinh trùng, tắc nghẽn mạch máu phổi do u. b. Tăng áp động mạch phổi nguyên phát. c. Bệnh tắc tĩnh mạch phổi Giãn mao mạch phổi. d. Bệnh hồng cầu hình liềm Tắc nghẽn tuỷ. e. Viêm trung thất xơ hoá, u trung thất. f. Viêm mạch máu phổi do bệnh hệ thống: Bệnh collagen mạch. Bệnh phổi do thuốc.5 Viêm hoại tử và nút động mạch. 3. Bệnh nhu mô phổi có mất diện tích tưới máu: a. Tràn khí hình bọng, bệnh thiếu anpha 1 antiproteinase. b. Giãn phế quản lan toả, xơ nang phổi. c. Bệnh mô kẽ lan toả. Bệnh bụi phổi. Sarcoid, bệnh xơ phổi tự phát, chứng mô bào huyết X. Lao phổi, nhiễm trùng nấm mạn tính. Hội chứng suy giảm hô hấp ở ng­ười lớn. Bệnh collagen mạch máu (bệnh phổi tự miễn). Viêm phổi quá mẫn cảm. Từ năm 1950 1964 tại khoa nội bệnh viện Bạch Mai có 200 trường hợp tâm phế mạn (Đặng Văn Chung). Bệnh tâm phế mạn chiếm 7% bệnh phổi tại khoa hô hấp bệnh viện Bạch Mai (Chu Văn Ý 1986). 1. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) 1.1. Các bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính gây ra tâm phế mạn qua một vài cơ chế có tác động qua lại bao gồm: giảm thông khí phổi, giảm ôxy máu do tỷ lệ thông khítưới máu (VQ) không tương ứng nhau, và giảm diện tích bề mặt được tưới máu. a. Bệnh nhân với giảm ôxy máu và giảm thông khí phế nang là chính thường có chứng đa hồng cầu, phù, và sớm có biểu hiện tâm phế mạn, “tâm phế mạn xanh”.6 b. Bệnh nhân với triệu chứng chính là khó thở khi gắng sức thường có giảm thông khí ít hơn và giảm ôxy máu lúc nghỉ ít hơn, vì vậy thường có biểu hiện tâm phế mạn muộn hơn, “tâm phế mạn hồng”. 1.2. Một vài sự khác biệt giữa tâm phế mạn xanh và tâm phế mạn hồng có thể liên quan đến cách thức thông khí phổi. Bệnh nhân có thông khí phổi thấp có vẻ thích ứng với loại tâm phế mạn xanh, trong khi loại tâm phế mạn hồng vẫn giữ được pH và nồng độ khí máu động mạch bình thường. Một giả thiết khác là những người bị tâm phế mạn xanh thường do viêm phế quản và nhóm tâm phế mạn hồng thường do giãn phế nang đơn thuần hơn. 1.3. Khám thực thể ở tất cả các thể bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đều thấy tăng đường kính lồng ngực, cơ hoành hạ thấp, gõ vang, rì rào phế nang giảm với âm thở khò khè ở thì thở ra, tiếng tim nghe mờ, tĩnh mạch cổ nổi trong thì thở ra và gan to. Gan to và phù ở chân là dấu hiệu ứ đọng dịch và suy tim phải. 1.4. X quang lồng ngực có thể thấy các đặc điểm của khí phế thũng như hai trường phổi sáng, tăng đường kính trước sau của lồng ngực và các cơ hoành nằm phẳng ngang. Trong một vài trường hợp có thể thấy huyết phế quản đậm và hình phế quản có khí chứng tỏ đường hô hấp dày hoặc bị viêm. 1.5. Thăm dò chức năng phổi cho thấy tăng thể tích cặn (RV) và dung tích phổi toàn phần (TLC); giảm mạnh dung tích sống (VC) và khá giảm các tỷ lệ lưu lượng thở ra (FEV1, FEF). 1.6. Xét nghiệm về khí máu động mạch thường là bình thường ở những trường hợp bệnh nhẹ và đối với những trường hợp nặng thì PaO2 giảm, PaCO2 tăng và pH giảm. Các bệnh nhân tâm phế mạn thường có PaO2 thấp dưới 55 mmHg. Tỷ lệ VQ không tương xứng và giảm thông khí phế nang, cả7 hai góp phần làm giảm ôxy máu. PaO2 lúc nghỉ khoảng 45mmHg chứng tỏ giảm thông khí phế nang rõ. 1.7. Hen là một dạng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nhưng hiếm khi dẫn đến tâm phế mạn, có lẽ do hen thường chỉ là bệnh tắc nghẽn đường hô hấp từng lúc. 1.8. Tâm phế mạn trong trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có liên quan đến mức độ nặng của rối loạn chức năng phổi và tăng áp động mạch phổi là biểu hiện của bệnh. Hạn chế khả năng gắng sức trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường do hạn chế khả năng thông khí phổi mà không liên quan đến dự trữ tim mặc dù các bệnh nhân ngồi nhiều là tư thế làm giảm khả năng gắng sức. Không có một thăm dò đơn độc nào về phổi như đo các dung tích và thể tích chức năng của phổi, khả năng khuếch tán CO (DL CO), các nồng độ khí máu hay X quang phổi là có giá trị dự báo nhiều về tâm phế mạn vì những bất thường như giảm diện tích bề mặt trao đổi khí và co mạch do giảm ôxy tổ chức xảy ra độc lập với áp lực động mạch phổi

BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ:

BỆNH HỌC:

TÂM PHẾ MẠN

Biên soạn: Nguyễn Lân Việt

MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ:

Sau khi học xong chuyên đề “Bệnh học: Tâm phế mạn”, người học nắm được những kiến thức có liên quan đến căn bệnh này, như: Nguyên nhân gây ra bệnh tâm phế mạn, Sinh lý bệnh, Triệu chứng lâm sàng, Các xét nghiệm chẩn đoán, Chẩn đoán, Tiến triển và tiên lượng, Điều trị bệnh tâm phế mạn

NỘI DUNG

Tâm phế mạn (chronic cor pulmonale) là một thuật ngữ mô tả các ảnh hưởng của rối loạn chức năng phổi lên tim phải Tăng áp động mạch phổi là cầu nối giữa rối loạn chức năng phổi và tim phải trong tâm phế mạn Do các rối loạn chức năng phổi dẫn đến tăng áp động mạch phổi nên tâm phế mạn là một dạng bệnh tim thứ phát, như là một biểu hiện muộn của nhiều bệnh phổi

và trong từng trường hợp bệnh cụ thể thì tăng hậu gánh thất phải là biểu hiện chung nhất Tuỳ theo mức độ và thời gian bị mà tăng áp động mạch phổi sẽ dẫn đến giãn thất phải và có hoặc không có phì đại thất phải Suy tim phải không phải là yếu tố cần thiết để chẩn đoán tâm phế mạn, nhưng suy tim phải

là biểu hiện phổ biến của bệnh Các dấu hiệu lâm sàng của tâm phế mạn thay đổi theo cung lượng tim, cân bằng nước điện giải và trong hầu hết các trường hợp là sự thay đổi trao đổi khí ở phổi

Rối loạn chức năng tim phải thứ phát sau suy tim trái, các bệnh lý van tim, bệnh tim bẩm sinh đều không nằm trong định nghĩa của tâm phế mạn Tĩnh mạch phổi bị nghẽn hẹp là một nguyên nhân của tâm phế mạn Bệnh tĩnh mạch phổi tắc nghẽn thường được xem là nằm trong bệnh cảnh tăng áp động mạch phổi nguyên phát

I NGUYÊN NHÂN

Giãn phế nang và viêm phế quản mạn tính là nguyên nhân của hơn 50% các trường hợp tâm phế mạn ở Hoa Kỳ Tần suất của tâm phế mạn rất khó xác định vì tâm phế mạn không phải xảy ra ở tất cả các trường hợp bị bệnh phổi mạn tính Hơn nữa, các thăm khám thực thể và xét nghiệm thường qui thì thường khó xác định được tăng áp động mạch phổi Tần suất bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở Hoa Kỳ khoảng 15 triệu người, là nguyên nhân trực tiếp

của 70.000 ca tử vong mỗi năm và góp phần gây tử vong ở 160.000 trường hợp khác Tâm phế mạn chiếm từ 5-10% bệnh tim thực tổn Trong một nghiên cứu người ta thấy tâm phế mạn là nguyên nhân của 20 đến 30% các trường hợp nhập viện

Tâm phế mạn thường gặp nhất ở những người đàn ông hút thuốc lá, tuy nhiên tỷ lệ này ở phụ nữ cũng đang tăng lên, do phụ nữ hút thuốc ngày càng nhiều

Bảng 1 Các nguyên nhân của tâm phế mạn phân loại theo cơ chế tăng áp động mạch phổi

1 Co mạch do

giảm ôxy máu:

a Viêm phế quản mạn và khí phế thũng, xơ nang phổi

b Giảm thông khí phổi mạn

b Tăng áp động mạch phổi nguyên phát

c Bệnh tắc tĩnh mạch phổi / Giãn mao mạch phổi

d Bệnh hồng cầu hình liềm / Tắc nghẽn tuỷ

e Viêm trung thất xơ hoá, u trung thất

f Viêm mạch máu phổi do bệnh hệ thống:

- Bệnh collagen mạch

b Giãn phế quản lan toả, xơ nang phổi

c Bệnh mô kẽ lan toả

- Bệnh bụi phổi

- Sarcoid, bệnh xơ phổi tự phát, chứng mô bào huyết X

- Lao phổi, nhiễm trùng nấm mạn tính

- Hội chứng suy giảm hô hấp ở ng­ười lớn

- Bệnh collagen mạch máu (bệnh phổi tự miễn)

- Viêm phổi quá mẫn cảm

Từ năm 1950 - 1964 tại khoa nội bệnh viện Bạch Mai có 200 trường hợp tâm phế mạn (Đặng Văn Chung) Bệnh tâm phế mạn chiếm 7% bệnh phổi tại khoa hô hấp bệnh viện Bạch Mai (Chu Văn Ý - 1986)

1 Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

1.1 Các bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính gây ra tâm phế mạn qua một vài cơ chế có tác động qua lại bao gồm: giảm thông khí phổi, giảm ôxy máu

do tỷ lệ thông khí/tưới máu (V/Q) không tương ứng nhau, và giảm diện tích

bề mặt được tưới máu

a Bệnh nhân với giảm ôxy máu và giảm thông khí phế nang là chính thường có chứng đa hồng cầu, phù, và sớm có biểu hiện tâm phế mạn, “tâm phế mạn xanh”

b Bệnh nhân với triệu chứng chính là khó thở khi gắng sức thường có giảm thông khí ít hơn và giảm ôxy máu lúc nghỉ ít hơn, vì vậy thường có biểu hiện tâm phế mạn muộn hơn, “tâm phế mạn hồng”

1.2 Một vài sự khác biệt giữa tâm phế mạn xanh và tâm phế mạn hồng có thể liên quan đến cách thức thông khí phổi Bệnh nhân có thông khí

phổi thấp có vẻ thích ứng với loại tâm phế mạn xanh, trong khi loại tâm phế mạn hồng vẫn giữ được pH và nồng độ khí máu động mạch bình thường Một giả thiết khác là những người bị tâm phế mạn xanh thường do viêm phế quản

và nhóm tâm phế mạn hồng thường do giãn phế nang đơn thuần hơn

1.3 Khám thực thể ở tất cả các thể bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đều

thấy tăng đường kính lồng ngực, cơ hoành hạ thấp, gõ vang, rì rào phế nang giảm với âm thở khò khè ở thì thở ra, tiếng tim nghe mờ, tĩnh mạch cổ nổi trong thì thở ra và gan to Gan to và phù ở chân là dấu hiệu ứ đọng dịch và suy tim phải

1.4 X quang lồng ngực có thể thấy các đặc điểm của khí phế thũng

như hai trường phổi sáng, tăng đường kính trước sau của lồng ngực và các cơ hoành nằm phẳng ngang Trong một vài trường hợp có thể thấy huyết phế quản đậm và hình phế quản có khí chứng tỏ đường hô hấp dày hoặc bị viêm

1.5 Thăm dò chức năng phổi cho thấy tăng thể tích cặn (RV) và dung

tích phổi toàn phần (TLC); giảm mạnh dung tích sống (VC) và khá giảm các

tỷ lệ lưu lượng thở ra (FEV1, FEF)

1.6 Xét nghiệm về khí máu động mạch thường là bình thường ở những

trường hợp bệnh nhẹ và đối với những trường hợp nặng thì PaO2 giảm, PaCO2 tăng và pH giảm Các bệnh nhân tâm phế mạn thường có PaO2 thấp dưới 55 mmHg Tỷ lệ V/Q không tương xứng và giảm thông khí phế nang, cả

hai góp phần làm giảm ôxy máu PaO2 lúc nghỉ khoảng 45mmHg chứng tỏ giảm thông khí phế nang rõ

1.7 Hen là một dạng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nhưng hiếm khi

dẫn đến tâm phế mạn, có lẽ do hen thường chỉ là bệnh tắc nghẽn đường hô hấp từng lúc

1.8 Tâm phế mạn trong trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có liên

quan đến mức độ nặng của rối loạn chức năng phổi và tăng áp động mạch phổi là biểu hiện của bệnh Hạn chế khả năng gắng sức trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường do hạn chế khả năng thông khí phổi mà không liên quan đến dự trữ tim mặc dù các bệnh nhân ngồi nhiều là tư thế làm giảm khả năng gắng sức Không có một thăm dò đơn độc nào về phổi như đo các dung tích và thể tích chức năng của phổi, khả năng khuếch tán CO (DL CO), các nồng độ khí máu hay X quang phổi là có giá trị dự báo nhiều về tâm phế mạn

vì những bất thường như giảm diện tích bề mặt trao đổi khí và co mạch do giảm ôxy tổ chức xảy ra độc lập với áp lực động mạch phổi

2 Bệnh mô kẽ phổi lan toả

- Bệnh nhân thường khó thở, thở nhanh, không có khả năng gắng sức và đôi khi có ngón tay, chân hình dùi trống Nghe phổi thường có ran ẩm, ran nổ

và có thể nghe thấy cả trong thì hít vào

- Phim X quang phổi thường có các tổn thương như mạng phế huyết quản đậm, tổn thương dạng lưới-nốt hoặc xơ hoá lan toả Các dấu hiệu này không phải lúc nào cũng có mà sự xuất hiện liên quan chặt chẽ với các tổn thương sinh lý phổi Trong một số bệnh như viêm phổi kẽ bóc vảy, chúng ta

có thể thấy hình phế nang đầy cùng với hình phế quản đầy khí

- Sinh thiết phổi là cần thiết để xác định nguyên nhân chính xác của bệnh, nhưng không phải lúc nào sinh thiết cũng đem lại kết quả đúng Sinh

thiết phổi qua phế quản có thể chẩn đoán được một số bệnh mô kẽ phổi như­ bệnh sacoide và rửa phế quản phế nang có thể đưa ra chẩn đoán trong nhiều trường hợp

- Các xét nghiệm chức năng phổi cho thấy tình trạng tắc nghẽn phổi với giảm dung tích phổi, giảm độ đàn hồi phổi và giảm khả năng khuếch tán khí ở các đường thở không tắc nghẽn Dung tích sống giảm, và tỷ lệ thể tích thở ra tối đa trong một giây với dung tích sống tối đa thường dưới 80% Lúc đầu, PaO2 giảm khi gắng sức nhưng vẫn giữ được mức bình thường lúc nghỉ bằng cách tăng thông khí Khi bệnh tiến triển nặng hơn, PaO2 sẽ thấp trong cả lúc nghỉ

- Tiến triển và tiên lượng bệnh mô kẽ phổi phụ thuộc vào căn nguyên bệnh và nhiều yếu tố khác của bệnh Biểu hiện của tâm phế mạn trong các bệnh mô kẽ phổi thường là các rối loạn chức năng phổi ở mức độ nặng hơn,

có lẽ có liên quan đến mạch máu (như lupus ban đỏ hệ thống) và tâm phế mạn cũng có thể không xảy ra ngay cả khi bệnh ở giai đoạn cuối

3 Các hội chứng giảm thông khí

- Một số dị tật (như gù vẹo cột sống) có thể làm suy giảm và hạn chế thông khí phổi dẫn đến giảm thông khí chung của phế nang và giảm ôxy phế nang

- Béo phì nhiều có thể có thông khí phổi kém, tím, đa hồng cầu và buồn ngủ (không có sự thắt nghẹt phổi) thường được gọi là Hội chứng Pickwick Bệnh nhân buồn ngủ ngày, đau đầu vào buổi sáng, rối loạn về nhân cách cá nhân và có những giai đoạn khó thở trong khi ngủ kết hợp với mất ngủ, ngáy

to, giảm ôxy máu và tăng CO2 máu do tắc nghẽn đường hô hấp trên (do lưỡi, amiđan to hoặc sập thành khí quản)

- Một số bất thường về não như bất thường Arnold - Chiari cũng có thể làm suy giảm trung tâm hô hấp và giảm thông khí phổi nguyên phát Các bệnh thần kinh cơ như hội chứng sau viêm tuỷ xám, hội chứng GuillainBarre mạn tính có thể dẫn đến tâm phế mạn và suy tim phải

- Chẩn đoán giảm thông khí được xác định qua phân tích khí máu, đáp ứng thông khí giảm sau thử nghiệm hít CO2, các thăm dò về giảm thông khí phổi hoặc các thăm dò về giấc ngủ Rối loạn thông khí trong khi ngủ là một biểu hiện khá thường gặp ở nhiều hội chứng giảm thông khí

- Trong tất cả các trường hợp giảm thông khí, nguyên nhân chính làm tăng áp lực động mạch phổi là co mạch do giảm ôxy tổ chức, một đáp ứng của các tiểu động mạch phổi đối với giảm ôxy phế nang Tình trạng toan hô hấp,

đi kèm với giảm thông khí, có thể làm tăng đáp ứng co mạch đối với giảm ôxy tổ chức

4 Các bệnh mạch máu phổi

- Tâm phế mạn là hậu quả của một vài bệnh mạch máu phổi Tăng áp động mạch phổi tiên phát và thuyên tắc động mạch phổi là những bệnh cảnh hay gặp

- Bệnh tế bào hình liềm, do có hemoglobin SS hoặc SC, có thể gây ra tâm phế mạn sau một thời gian dài bị nhồi máu phổi nhỏ, khu trú vì thuyên tắc động mạch phổi do mỡ hay huyết khối

- Tắc tĩnh mạch phổi là bệnh hiếm gặp, thường có tăng áp động mạch phổi và thâm nhiễm phổi nhiều nơi, đáp ứng tốt với điều trị bằng thuốc giảm miễn dịch

- Xơ gan thường có kèm với giãn các mạch máu phổi

- Nhiễm HIV cũng là nguyên nhân gây bệnh mạch máu phổi, giống với TAĐMP tiên phát

- Bệnh collagen mạch máu có thể dẫn đến tâm phế mạn do viêm mạch tiên phát cũng như do xơ hoá tổ chức kẽ lan toả Bệnh xơ cứng bì, lupus ban

đỏ hệ thống và viêm khớp dạng thấp là các bệnh collagen mạch máu thường gây ra viêm tiểu động mạch phổi nhất Bệnh nhân bị lupus ban đỏ hệ thống hoặc bị viêm khớp dạng thấp thường có bệnh phổi kẽ tiên phát

II SINH LÝ BỆNH

Động mạch phổi có lưu lượng cao, áp lực dòng chảy thấp, sức cản mạch máu thấp với chức năng cung cấp máu cho trao đổi khí và có 3 đặc điểm: (1) thành mỏng với trương lực cơ lúc nghỉ thấp, (2) ở người lớn, lúc nghỉ có sự điều chỉnh nhỏ vận mạch phổi nhờ hệ thông thần kinh tự động, (3) có nhiều tiểu động mạch và mao mạch phế nang không tham gia vận chuyển máu lúc nghỉ và có thể hoạt động lại khi cần thiết để mở rộng mạng lưới mao mạch phổi và nhờ vậy làm giảm sức cản mạch máu phổi Bình thường, áp lực động mạch phổi trung bình khoảng 12 - 17 mmHg, khi áp lực động mạch phổi lúc nghỉ lớn hơn 20 mmHg thì cần phải nghĩ tới có tăng áp động mạch phổi Sức cản của hệ mạch máu phổi tăng và tăng áp động mạch phổi là những cơ chế bệnh sinh chính trong tất cả các trường hợp tâm phế mạn

1 Cơ chế tăng áp động mạch phổi

- Suy hô hấp từng phần gây thiếu ôxy máu, thiếu ôxy tổ chức, làm co thắt các tiểu động mạch phổi và từ đó dẫn đến tăng áp lực động mạch phổi Nguyên nhân quan trọng nhất gây co các tiểu động mạch phổi là thiếu ôxy ở các phế nang Cơ chế co mạch do thiếu ôxy tổ chức còn chưa được rõ Người

ta cho là có thể có một vài hoạt chất trung gian được phóng thích từ các tế bào hiệu ứng và làm co mạch hoặc hiện tượng co mạch là một đáp ứng trực tiếp của các cơ trơn mạch máu phổi đối với tình trạng giảm ôxy tổ chức

- Mức độ co mạch do giảm ôxy tổ chức phụ thuộc chủ yếu vào PaO2 phế nang và khi PaO2 phế nang < 55 mmHg thì áp lực động mạch phổi tăng rất nhanh Khi áp lực động mạch phổi lớn hơn 40 mmHg thì độ bão hoà ôxy động mạch có thể thấp hơn 75%

- Suy hô hấp toàn bộ sẽ làm ứ trệ CO2 và gây toan hô hấp Toan máu làm co thắt các tĩnh mạch phổi và phối hợp với co thắt tiểu động mạch phổi

do thiếu ôxy tổ chức sẽ làm tăng áp lực động mạch phổi Áp lực động mạch phổi tăng

- Một số cơ chế khác làm tăng áp lực động mạch phổi như tăng lưu lượng tim do tăng chuyển hoá, hoạt động gắng sức, nhiễm khuẩn phổi cấp tính ; Tăng độ quánh của máu: đa hồng cầu thứ phát; Nhịp tim nhanh do thiếu ôxy hoặc do suy tim

2 Cơ chế gây suy tim

Tăng áp lực động mạch phổi là trở lực chính làm tăng công của tim phải Tình trạng thiếu ôxy, tăng thể tích, tăng cung lượng tim cũng góp phần làm tăng công của tim Tăng công của tim kéo dài làm phì đại thất phải, sau

đó giãn thất phải và cuối cùng là suy tim phải

III TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG

1 Triệu chứng cơ năng

- Biểu hiện lâm sàng của tâm phế mạn thường bị che dấu bởi các triệu chứng của bệnh phổi thực thể đã có sẵn Cần phải xác định loại bệnh và mức

độ nặng của các bệnh phổi sau đó mới xem xét bệnh nhân có bị tâm phế mạn không

- Bệnh nhân có thể có những đợt phù chân, đau ngực không điển hình, khó thở khi gắng sức, tím ở ngoại vi liên quan đến gắng sức

+ Đau ngực có thể do lồng ngực bị căng phồng (đau cơ xương) hoặc có thể liên quan đến thiếu máu cơ tim thất phải

+ Ho và cảm giác dễ bị mệt mỏi là các triệu chứng phổ biến

+ Một số bệnh nhân có biểu hiện giảm thông khí ban đêm, khó thở khi ngủ và có thể có thay đổi nhân cách cá nhân, tăng huyết áp nhẹ và đau đầu

+ Thở ngắn là triệu chứng luôn có ở các bệnh nhân tâm phế mạn Cần phải xem xét mức độ hoạt động nào làm cho bệnh nhân khó thở vì bệnh nhân thường giảm hoạt động để tránh khó thở

+ Đôi khi có đau tức ở vùng bụng do ứ máu ở gan

2 Triệu chứng thực thể

- Hai phổi căng phồng có tính chất mạn tính nên lồng ngực thường biến dạng “hình thùng” và gõ ở vùng ngực hai bên đều thấy rất vang Tiếng tim thường hơi mờ do hiện tượng giãn phế nang của phổi

- Các dấu hiệu sớm nhất là các dấu hiệu có liên quan đến tăng áp lực động mạch phổi kéo dài

+ Dấu hiệu nhạy nhất của tăng áp động mạch phổi là thành phần phổi của tiếng T2 vang mạnh, có thể nghe được ở vị trí ổ van động mạch phổi và ở vùng thất phải trên xương ức

+ Khi áp lực động mạch phổi tăng rất cao, có thể có tiếng thổi tâm trương ở ổ van động mạch phổi và tiếng thổi tâm thu ở ổ van ba lá do hở phổi

và hở van ba lá, đồng thời cũng có thể nghe thấy tiếng tống máu tâm thu và tiếng ngựa phi T3 thất phải

- Khi đã có suy tim phải bệnh nhân thường có tim to, tĩnh mạch cổ nổi, gan to và phù ở ngoại biên Dấu hiệu tĩnh mạch cổ nổi cả trong thì hít vào và thở ra là dấu hiệu chỉ điểm chắc chắn có suy tim phải Trong các trường hợp