Hoa văn trống đồng đông sơn trong thiết kế áo dài hiện đại

Những kỹ thuật đúc đồng, kỹ thuật chạm khắc chìm nổi, đặc biệt là nghệ thuật tạo hình với những hoa văn trang trí ước lệ, tượng trưng được chạm khắc trên mặt trống đồng Đông Sơn biểu hiệ

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 3

1.Lý do chọn đề tài 3

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài 6

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp đề tài 11

7 Kết cấu của đề tài 11

B.NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN VÀ ÁO DÀI VIỆT NAM 121

1.1 Các vấn đề liên quan đến đề tài .11

1.1.1 Khái niệm hoa văn, hoa văn trống đông Đông Sơn 121

1.1.2 Khái niệm áo dài, áo dài hiện đại .14

1.2 Sơ lược về hoa văn trống đồng Đông Sơn và thiết kế áo dài .15

1.2.1 Đặc trưng về hoa văn của trống đồng Đông Sơn……… 16

1.2.2 Áo dài Việt Nam từ truyền thống tới hiện đại 17

Tiểu kết chương 1……… 18

CHƯƠNG 2: HOA VĂN TRANG TRÍ TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN TRÊN ÁO DÀI VIỆT NAM 19

2.1 Hoa văn trang trí trên mặt trống đồng Đông Sơn 19

2.1.1 Các loại đề tài hoa văn trang trí 19

2.1.2 Các kiểu bố cục hoa văn trên trống đồng Đông Sơn 19

2.1.3 Tính ưu việt của hoa văn trang trí trống đồng Đông Sơn……….20

2.2 Các bộ sưu tập áo dài sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn……….22

2.2.1 Trong các sự kiện văn hóa………21

2.2.2 Trong đời sống xã hội……… 21

2.2.3 Thành tựu và hạn chế trong trang trí áo dài với hoa văn trống đồng Đông Sơn……….21

2.3 Yếu tố tác động đến thiết kế áo dài ……….22

2.3.1 Yếu tố văn hóa 22

2.3.2 Yếu tố xu hướng ……… 23

2.3.3 Yếu tố khoa học công nghệ và kỹ thuật .24

Tiểu kết chương 2 24

CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT THIẾT KẾ ÁO DÀI HOA VĂN TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN .26

3.1 Giá trị thẩm mỹ 26

3.2 Giá trị quảng bá du lịch .27

3.3 Giá trị kinh tế .27

Tiểu kết chương 3…… 28

KẾT LUẬN 29

TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

PHỤ LỤC 33

MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Nền văn hóa Đông Sơn cách ngày nay niên đại khoảng 2500 năm, là một nền văn hóa phát triển rực rỡ mà cho đến nay khi nghiên cứu, ta đi hết từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác bởi những thành tựu của nền văn hóa này Những kỹ thuật đúc đồng, kỹ thuật chạm khắc chìm nổi, đặc biệt là nghệ thuật tạo hình với những hoa văn trang trí ước lệ, tượng trưng được chạm khắc trên mặt trống đồng Đông Sơn biểu hiện cho thấy tư duy thẩm mỹ của người Việt cổ đã có bước phát triển vượt bậc

Trống đồng thuộc nền văn hóa Đông Sơn được đúc ở nhiều quy mô khác nhau Trong số đó có những chiếc có quy mô đồ sộ nhưng dù ở bất kỳ quy mô nào, trống đồng đều giữ được hình dáng cân đối, hài hòa, thể hiện trình độ kỹ thuật đã phát triển đến mức tinh xảo Trên mặt trống và thân trống lại được chạm khắc những hoa văn cầu kỳ, cân xứng, miêu tả chân thực cuộc sống của người Việt thời kỳ khai quốc Trống đồng vừa là một nhạc khí, vừa là một vật thiêng trong văn hóa của người Việt cổ Tiếng trống đồng ngân lên trong các nghi lễ tôn giáo, trong các ngày hội hè và trong các cuộc chiến chống quân xâm lược Ngoài chức năng là một nhạc khí, trống đồng còn mang ý nghĩa tâm linh và quyền lực Chiếc trống đồng lớn nhất tại Việt Nam được phát hiện ở sát chân núi Nghĩa Lĩnh – Phú Thọ, nơi đặt đền thờ các Vua Hùng, chứng tỏ trống đồng là vật thiêng được nhà nước Văn Lang dùng làm linh vật mỗi khi tế lễ Mặt trống có tâm là hình mặt trời, xung quanh là hình ảnh cuộc sống sản xuất của con người, hình ảnh từ thiên nhiên, chim muông, con thú… Hình ảnh hoa văn trên mặt trống thể hiện tín ngưỡng phồn thực - tín ngưỡng tôn thờ

sự sinh sôi nảy nở của vạn vật trong tự nhiên, và tục thờ mặt trời của người Việt cổ

Hoa văn trống đồng Đông Sơn tiêu biểu cho nền văn hóa Đông Sơn, là bảo vật quý báu của văn hóa Việt Nam, tích tụ tinh hoa dân tộc trong suốt tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Trong dòng chảy của văn hóa nghệ thuật truyền thống, giá trị nghệ thuật hoa văn trang trí trên trống đồng Đông Sơn luôn độc đáo, đặc trưng bởi kỹ thuật khắc chạm trên khuôn tạo hoa văn chìm nổi, đặc biệt là những hoa văn phong phú được khắc họa, miêu tả chân thật đời sống sinh hoạt của con người thời kỳ đầu dựng nước, các họa tiết trang trí luôn được diễn tả theo tư thế động như: múa, giã gạo đánh trống, bơi chải, hình chim bay, nhảy nhót thể hiện sự vui tươi, chạm khắc lối sống, trang phục của người xưa thể hiện cuộc sống vui tươi, gần gũi thiên nhiên

Hoa văn là một phần không thể thiếu trong trang phục và rộng hơn là trong trang trí mỹ thuật ứng dụng Hoa văn là yếu tố thẩm mỹ có giá trị, nổi trội trên các sản phẩm tạo hình, vì vậy việc sử dụng hoa văn trong thiết kế trang phục sẽ góp phần làm tăng giá trị thẩm mỹ cho trang phục, đồng thời các nhà thiết kế dùng hoa văn như phương tiện để biểu đạt giá trị sống, tư duy thẩm mỹ và khẳng định khả năng sáng tạo

Hoa văn trong trang phục truyền thống nói chung và hoa văn trống đồng Đông Sơn nói riêng là những giá trị nhân văn, ngôn ngữ biểu đạt về đời sống tín ngưỡng,

xã hội cộng đồng theo suốt chiều dài lịch sử Hoa văn trang trí trên trống đồng Đông Sơn mang tính biểu tượng, ước lệ và cách điệu cao, các đường nét hoa văn đơn giản nhưng sinh động, tự nhiên với các hình ảnh quen thuộc như hình chữ S, hình người, chim, thú, nhà, thuyền…

Trong những năm gần đây, xu hướng thiết kế trang phục lấy ý tưởng từ những giá trị truyền thống xưa ngày được phổ biến hơn Vẻ đẹp, tính ước lệ cao, sự độc đáo

và tính huyền bí của hoa văn trống đồng Đông Sơn là ý tưởng hấp dẫn đối với các nhà thiết kế, các nhà nghiên cứu mỹ thuật dân tộc và các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Hoa văn trống đồng Đông Sơn ứng dụng trong thiết kế áo dài cũng là nguồn cảm hứng sáng tác trong định hướng nghệ thuật trang trí tạo hình hiện đại, trên con đường tiếp thu thành quả văn hoá nhân loại nhưng vẫn phát huy và bảo tồn

những giá trị văn hoá truyền thống Thiết kế áo dài sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn đảm nhiệm những vai trò quan trọng, đồng hành cùng đời sống con người qua nhiều biến động của xã hội, có vị trí xứng đáng trong kho tàng văn hoá dân gian của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Áo dài là trang phục gắn bó mật thiết trong đời sống của người phụ nữ Việt,

nó có sức sống tự thân mạnh mẽ, vươn lên tồn tại và phát triển cùng với bao biến chuyển từ các trào lưu văn hóa trong xã hội Do đó áo dài không chỉ thể hiện nét đẹp trong cuộc sống của người Việt, mà còn thể hiện tư duy sáng tạo, thị hiếu, thẩm mỹ trong văn hóa của dân tộc Có thể nói cách khác áo dài chính là sản phẩm mang giá trị nghệ thuật đặc sắc tới công chúng làm nổi lên tên tuổi thời trang Việt trong làng nghề thời trang và Quốc tế

Áo dài đã trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước Những công trình đó đã tiếp cận nghiên cứu áo dài dưới nhiều góc độ, lăng kính khác nhau như: Góc độ mỹ thuật, góc độ văn hóa, góc độ giao lưu tiếp biến văn hóa Mỗi góc độ nghiên cứu, các tác giả đều đưa ra được những kết quả có giá trị khác nhau Tuy nhiên vẫn chưa thấy một công trình nào nghiên cứu áo dài sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn dưới góc độ Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật kết hợp với nghiên cứu sử học để giải quyết các vấn đề nghiên cứu trong nghệ thuật thiết kế áo dài hiện đại Do đó đây chính là khoảng trống về nghiên cứu áo dài mà học viên đặt hướng nghiên cứu Đặc biệt hơn, trong hình khắc chạm về trang phục người Việt cổ trên mặt trống, có hình ảnh thể hiện trang phục váy xẻ 2 tà trước sau, tương đồng với hình ảnh kết cấu của áo dài

Một số những nhà thiết kế lấy cảm hứng hoa văn trống đồng Đông Sơn thiết

kế sản phẩm áo dài trong các cuộc thi sắc đẹp rất thành công, nhưng lại hạn chế về mặt ứng dụng hoặc giá thành quá đắt Nhưng cũng có các xưởng may nhỏ lẻ sử dụng họa tiết trống đồng in trên mặt vải chạy theo kinh tế thị trường giá rẻ, lại bị hạn chế

về mặt thẩm mỹ Bản thân học viên nhận thấy còn tồn tại những mặt còn hạn chế

trong việc sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn vào thiết kế, trang trí áo dài Do đó

học viên chọn đề tài Hoa văn trống đồng Đông Sơn trong thiết kế áo dài hiện đại, để

phân tích, đánh giá những tính ưu việt và những điểm còn khiếm khuyết trong việc

sử dụng hoa văn trang trí áo dài, nhằm góp phần nhỏ tôn vinh giá trị văn hóa của dân tộc, tôn vinh vẻ đẹp theo thời gian của áo dài từ truyền thống đến hiện đại

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề hoa văn trang trí trên trang phục luôn được coi là yếu tố quyết định tính thẩm mỹ cho trang phục vậy nên đề tài tìm hiểu về hoa văn, tạo hình trên mặt trống đồng Đông Sơn Để khẳng định nghệ thuật hoa văn trống đồng Đông Sơn là nghệ thuật văn hoá truyền thống Việt, phù hợp yếu tố thẩm mỹ khi ứng dụng nghệ thuật này vào thiết kế áo dài hiện đại

Những năm gần đây,áo dài được thời trang hóa với nhiều sự cách tân, kết hợp nét văn hóa dân tộc với yếu tố thời trang hiện đại, tạo nên nét riêng độc đáo của tà áo dân tộc trong các buổi trình diễn tuần lễ thời trang quốc tế và trong các cuộc thi hoa hậu trong và ngoài nước, các festival trang trọng Và chủ đề bảo tồn di sản, gìn giữ nét đẹp của áo dài rất được sự hưởng ứng của bộ Văn hóa Thể thao và du lịch Năm

2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch từng khởi động Dự án chọn lễ phục nhà nước với mẫu lễ phục áo dài nữ nhận được 100% ý kiến đồng tình

Trong cuốn “Bản rập họa tiết Mỹ thuật cổ Việt Nam”, (2000) Trường đại học

Mỹ thuật Việt Nam - Viện Mỹ thuật, nxb Mỹ thuật Hà Nội Cuốn sách này đã nêu được Tiến trình phát triển hoạ tiết Mỹ thuật cổ Việt Nam

“Hoa văn Việt Nam” của Trường đại học MTHN – VMT Nhà xuất bản Mỹ Thuật Tác giả PGS : Nguyễn Du Chi (2003) Tác giả đã giới thiệu quá trình nghiên cứu và phân loại hoa văn thời Tiền sử, hoa văn thời Sơ sử theo hình mẫu trang trí như hoa văn bọ gậy, hoa văn sóng nước, hoa văn hình thuyền, hoa văn về loại cỏ, hoa văn các loại hình người nhảy múa v.v Trong số này hoa văn đã có một vai trò lớn trong việc trang hoàng làm đẹp cho cuộc sống Hoa văn được trang trí lên áo

quần, nhất là áo quần hoá trang trong những lễ hội Hoa văn điểm tô trên các nhạc cụ như chuông đồng, trống đồng, trên các công cụ sản xuất như rìu, lưỡi xéo Hoa văn nửa đầu thời Phong kiến tác giả phân loại theo mô típ như rồng, phượng, hoa sen, hoa cúc vv Từ các mô típ tác giả phân tích sâu về biểu tượng của nó trong xã hội, mối quan hệ về hoa văn đó với các nền văn hoá khác trong khu vực

Trống Đồng Việt Nam, Nxb Khoa học Xã Hội, Phạm Huy Thông (1987) đã

nhận định về sự có mặt của loại hình Nghệ thuật trống đồng Việt Nam được xuất

hiện ra mặt độc giả trong và ngoài nước Trong đó có trống đồng Đông Sơn

Đỗ Chung (1996) – số 3Tr 21 tác giả cuốn Trống đồng ở Thanh Hóa, nét

riêng độc đáo từ góc nhìn Nghệ thuật, giới thiệu phân loại về các loại trống đồng ở

Thanh Hóa, cuốn sách tập hợp một số bài viết chuyên khảo của các giáo sư, chuyên gia đầu ngành về nghiên cứu trống đồng ở Thanh Hóa Cuốn sách nghiên cứu nhiều loại trống đồng, đặc biệt nghiên cứu nhiều nhất về trống đồng Đông Sơn

Kiều Quang Chuẩn, 7/2018 trong cuốn “Vang vọng trống đồng Đông Sơn”, nhà xuất bản Thế giới Cuốn sách nghiên cứu nguồn gốc và phân loại trống Đồng theo cách trình bày Catalog khoa học

Trong bài viết “Nghệ thuật chạm khắc cổ Việt Nam” (qua các bản rập), Viện nghệ thuật – Bộ văn hoá, Trần Lâm Biền – Chu Quang Trứ (1975) Những bản rập mực vừa mang giá trị khoa học chính xác, vừa có giá trị nghệ thuật tạo hình được sắp xếp theo đề tài và theo trình tự thời gian, tuy chưa sưu tầm được đầy đủ tất cả, xong chỉ với những phần chính đã cho ta thấy sự phong phú của vốn xưa, tài nghệ của cha ông và quá trình phát triển của thẩm mỹ Việt Nam trong nghìn năm qua Đây cũng là một phần kho tàng văn hoá lưu chữ vốn hoa văn truyền thống Việt Nam

là tư liệu cần thiết cho các nhà nghiên cứu

Nhà thiết kế Việt Hùng, 7/2011 cuốn “Áo dài Việt Nam truyền thống – đời thường- cách điệu”, Nxb Văn Lang Cuốn sách viết về áo dài, sự biến tấu đưa áo dài

Việt Nam thăng hoa từ đời thường sang cách điệu rồi trở về truyền thống với những mẫu mã đa dạng, độc đáo

Như vậy từ nhiều năm nay, đã có một số tác giả nghiên cứu về hoa văn hoạ tiết trang trí nhưng chưa có một chuyên đề nào nghiên cứu hoa văn trống đồng Đông Sơn trong thiết kế áo dài hiện đại Việt Nam

Luận văn tốt nghiệp của học viên Phạm Thị Mai Hoa năm 2009 trường Đại học Mỹ thuật Công Nghiệp với đề tài “Ứng dụng hoạ tiết hoa văn truyền thống (Đồng bằng bắc bộ) vào trang phục nữ hiện đại Ở luận văn này có sự tương đồng với đề tài về cách trang trí hoa văn truyền thống vào trang phục dạo phố nữ hiện đại

Luận văn tốt nghiệp của học viên Đặng Thị Huệ năm 2011 - trang sức - trường Đại học Mỹ thuật Công Nghiệp với đề tài “Nghệ thuật đồ trang sức trong nền văn hoá Đông Sơn” Sự tương đồng của đề tài với luận văn này là cùng nghiên cứu

về văn hoá Đông Sơn về hoa văn đồ đồng

Luận văn tốt nghiệp của học viên Trịnh Hữu Minh năm 2017 – trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp với đề tài “Hoa văn đồ đồng Đông Sơn trong thiết kế trang phục hiện đại Việt Nam” Luận văn có sự tương đồng với đề tài về cách ứng dụng, trang trí hoa văn truyền thống vào trang phục hiện đại

Do đó đề tài Hoa văn trống đồng Đông Sơn trong thiết kế Áo dài hiện đại thực

hiện trên cơ sở kế thừa, tham khảo kết quả của các đồ án, công trình đã công bố nhằm tiếp tục nghiên cứu về thiết kế áo dài hiện đại sử dụng hoa văn trên mặt trống đồng Đông Sơn thực hiện luận văn

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu chính, phân tích những hoa văn trống đồng Đông Sơn

được sử dụng trong trang trí áo dài, qua đó để thấy được những giá trị văn hóa nghệ thuật và thẩm mỹ tạo hình trong thiết kế áo dài

Mục đích nghiên cứu khác

Nghiên cứu lịch sử hình thành và những thay đổi trong thiết kế áo dài khi tiếp xúc với các nền văn hóa Đông Tây

Nghiên cứu những yếu tố tác động đến việc sử dụng họa tiết trống đồng Đông Sơn trong trang trí áo dài, áo dài hiện đại Đó là những yếu tố văn hóa chính trị, khoa học và công nghệ, xu hướng giao thoa các nền văn hóa

Nghiên cứu, phân tích, đánh giá những thành công và hạn chế trong thiết kế

áo dài khi sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn Nhằm đóng góp vào tính khoa học, cũng như sự định hướng thẩm mỹ thiết kế áo dài của phụ nữ Việt trong cuộc sống đương đại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

- Áo dài truyền thống, áo dài hiện đại phụ nữ Việt Nam sử dụng hoa văn trang trí trống đồng Đông Sơn

- Họa tiết, hoa văn trên mặt trống đồng thuộc nền văn hóa Đông Sơn

5 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được hiệu quả như mục đích nghiên cứu đã đề ra thì phương pháp nghiên cứu để triển khai đề tài này được tiến hành trên cơ sở sau:

- Phương pháp điền dã (Fieldwork method): Để nghiên cứu và tìm hiểu về sự

hình thành và phát triển áo dài của phụ nữ Việt nam, về hoa văn trống đồng Đông

Sơn học viên cần phải tìm hiểu nguồn gốc của áo dài, những hoa văn đặc trưng trống đồng Đông Sơn Để tiếp cận được 2 vấn đề trên, học viên sử dụng phương pháp điền

dã, tham quan các triển lãm di sản văn hóa trong đó có áo dài, bảo tàng trưng bày hiện vật trống đồng Đông Sơn Nhằm ghi chép, phân tích những yếu tố tạo hình thiết

kế thông qua các mẫu áo, bộ sưu tập của các nhà thiết kế, cách tạo hình các hoa văn trống đồng Đông Sơn

Học viên triển khai phương pháp điền dã theo các bước sau:

+ Thu thập tư liệu: Nhằm hệ thống hóa tài liệu, hình ảnh…đã được công bố

trong và ngoài nước liên quan đến áo dài sử dụng họa tiết, hoa văn trống đồng Đông Sơn Thu thập tài liệu giúp cho học viên có cơ sở chính xác, nhận được yếu tố tác động đến quy trình thiết kế áo dài hiện đại

+ Phân tích tổng hợp: Việc tổng hợp và phân tích giúp học viên từng bước hệ

thống hóa được quá trình phát triển áo dài từ truyền thống tới hiện đại, những hoa văn trống đồng mang tính ước lệ cao được sử dụng trong thiết kế áo dài của các nhà thiết kế

+ So sánh: Nhằm tìm ra những giá trị nổi bật, khác biệt trong việc thiết kế áo

dài sử dụng những hoa văn họa tiết trống đồng Đông Sơn, thông qua tư liệu của các công trình nghiên cứu đã công bố cũng như những bộ sưu tập được trình diễn tại các chương trình với quy mô lớn hoặc được trưng bày, triển lãm như những hiện vật di sản

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp (secondary data): Nhằm tham

khảo các bài báo khoa học, báo chí, báo mạng, các giáo trình, công trình nghiên cứu của các tác giả có liên quan đến áo dài truyền thống, áo dài hiện đại, các đặc trưng đặc điểm của hoa văn trống đồng Đông Sơn được sử dụng trong thiết kế áo dài Học viên triển khai phương pháp theo bước:

+ Nghiên cứu mô tả: Nhằm thu thập và trình bày thông tin tài liệu về áo dài,

hoa văn họa tiết trống đồng Đông Sơn Giúp học viên tổng hợp và hệ thống các sản

phẩm áo dài, bộ sưu tập của các NTK đã sử dụng hoa văn trống đồng trong thiết kế, thông qua đó phân tích những ưu điểm và hạn chế

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study): Đề tài của luận văn nghiên cứu về những vấn đề của nghệ thuật thiết kế áo dài hiện đại sử dụng hoa văn, họa tiết từ trống đồng Đông Sơn Tuy nhiên, những tài liệu viết về áo dài sử dụng hoa văn cổ này còn ít, nên học viên gặp không ít khó khăn Để khắc phục những khó khăn, học viên tiếp cận nghiên cứu đề tài thông qua phương pháp nghiên cứu trường hợp cụ thể như quan sát các sản phẩm áo dài được thiết kế trang trí hoa văn của người Việt cổ, phỏng vấn nhà may, nhà NTK hoạt động trong lĩnh vực thiết kế áo dài

6 Những đóng góp mới của đề tài

Luận văn bước đầu hệ thống tư liệu ứng dụng hoa văn trên mặt trống đồng Đông Sơn vào trong thiết kế áo dài nói riêng và thời trang nói chung, góp phần làm phong phú thêm cho ngành thời trang Việt Nam

Luận văn mang tính kế thừa, phát huy và bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc Góp phần vào việc phát triển nghề truyền thống theo hướng ứng dụng trong thiết kế thời trang

Luận văn cũng góp phần cung cấp một số tài liệu tham khảo, cho công tác giải dạy, nghiên cứu, học tập cho sinh viên Đại học, cao đẳng, các cán bộ kỹ thuật ngành may và nhà thiết kế thời trang

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tham khảo, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan về trống đồng Đông Sơn và Áo dài Việt Nam

Chương 2: Thiết kế áo dài sử dụng hoa văn trống đồng Đông Sơn

Chương 3: Giá trị nghệ thuật thiết kế áo dài hoa văn trống đồng Đông Sơn Việt Nam

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN VÀ ÁO DÀI VIỆT NAM

1.1 Các vấn đề liên quan đến đề tài

1.1.1 Khái niệm hoa văn, hoa văn trống đồng Đông Sơn

- Định nghĩa về hoa văn

Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý, Nxb Văn hoá thông tin 1999: “Hoa văn là hình trang trí có tính đặc thù của các dân tộc người, thường thêu,

vẽ, dệt, in, khắc, chạm trên đồ vật như hoa văn trên trông đồng, hoa văn thổ cẩm ” [4, tr14]

Theo từ điển bách khoa: “Hoa văn là mô típ trang trí rất đa dạng, có thể là hình hoa lá được cách điệu, hoặc hình chữ triện” [4, tr14]

Trong giai đoạn tiền sử, cách đây khoảng một vạn năm đã có những thay đổi quan trọng, đánh dấu bước tiến mới trong lối sống của con người Loài người bước vào thời đại đồ đá mới Thời đại đá mới được đặc trưng bởi những tiến bộ về phương thức sản xuất cũng như kĩ thuật sản xuất Toàn trái đất trở nên ấm, ẩm ướt, khí hậu môi trường có những biến đổi lớn, thuận tiện cho sự tồn tại, phát triển của con người, động và thực vật Thời kì này con người nhận biết, tận dụng và sử dụng nhiều loại nguyên vật liệu như đá, đất sét, xương, sừng, tre, gỗ Kĩ thuật chế tác đá được hoàn thiện và đạt tới đỉnh cao, loại hình công cụ nhiều Đặc biệt con người đã biết làm gốm, thuần dưỡng động vật và cây trồng, bắt đầu sống định cư, dân số gia tăng Tiêu biểu cho giai đoạn này là văn hoá Hoà Bình Cư dân văn hoá Hoà Bình sống chủ yếu trong các hang động núi đá vôi, họ thích cư trú trong các khu vực gần cửa hang, thoáng đãng, có ánh sáng Môi trường hoạt động của họ rất rộng bao gồm hang- thung- thềm sông, suối “Vì thế, văn hoá Hoà Bình còn được gọi là nền văn hoá thung lũng Văn hoá Hoà Bình kéo dài trong khoảng từ 12.000 đến 7000 năm cách ngày nay” [17]

Hoa văn trống đồng Đông Sơn

Trống đồng Đông Sơn là tên một loại trống tiêu biểu cho Văn hóa Đông Sơn Những chiếc trống với quy mô đồ sộ, hình dáng cân đối, hài hòa đã thể hiện một trình độ rất cao về kỹ thuật, nghệ thuật luyện kim của thời đại đồng thau

Những hoa văn phong phú được khắc họa trên trống đồng, miêu tả chân thật sinh hoạt của con người, đồng thời phản ánh rõ nét nền văn minh nông nghiệp thời

kỳ dựng nước đã giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về phong tục tập quán, văn hoá thuở xưa

Hoa văn trang trí trên trống đồng Đông Sơn mang tính biểu tượng, ước lệ và cách điệu cao, các đường nét hoa văn đơn giản nhưng sinh động, tự nhiên với các hình ảnh quen thuộc như hình chữ S, hình người, chim, thú, nhà, thuyền….Trên mặt trống ở chính giữa là ngôi sao 14 cánh tượng trưng như mặt trời của những người dân trồng lúa nước, khoảng cách giữa các ngôi sao là hoạ tiết hình lông công, xung quanh có mười hai vòng đồng tâm, mỗi vòng đều có hình trang trí, trong đó có ba vòng được trang trí hình người và vật, một vòng có hình hươu và chim xen kẽ, một vòng có hình loại chim ăn cá, con đứng, con bay Hình ảnh trên mặt trống mang nhiều yếu tố trang trí tả thực, mỗi hình đều có ý nghĩa nhất định

Ngoài những hoa văn trên, ở phần trên cùng của tang trống là đoạn tiếp giáp với mặt trống có sáu vòng hoa văn hình học, các vòng một và sáu là những đường chấm nhỏ thẳng hàng, vòng hai và năm là hoa văn răng cưa, đỉnh quay về hai phía

có những chấm nhỏ xen kẽ, vòng ba và bốn là hoa văn vòng tròn đồng tâm chấm giữa nối với nhau bằng những tiếp tuyến song song

Các tín hiệu hoa văn trên mặt trống trước hết đó là một biểu hiện của quan niệm thẩm mỹ, thông qua các bố cục mô típ màu sắc, kỹ thuật , mặt khác trong đời sống cổ truyền của người Việt cổ nó còn phản ánh những khía cạnh tâm lý xã hội khác, như tín ngưỡng chứa đựng bên trong các hình vẽ, các màu sắc, các bố cục hoa

văn ấy là bản sắc văn hóa dân tộc, là tiến trình phát triển của lịch sử và sự giao thoa của các tộc người

1.1.2 Khái niệm áo dài, áo dài hiện đại

kỳ Tây hóa còn gọi là áo tân thời

Theo Từ điển Oxford Từ "Áo dài" (ao dai /ˈaʊ ˌdʌɪ/) được giải thích là loại trang phục của phụ nữ Việt Nam với thiết kế 2 tà áo trước và sau dài chấm mắt cá chân che bên ngoài chiếc quần dài

Áo dài thường được mặc vào các dịp lễ hội, trình diễn; hoặc tại những môi trường đòi hỏi sự trang trọng, lịch sự; hoặc là đồng phục nữ sinh tại trường trung học phổ thông hay đại học; hay đại diện cho trang phục quốc gia trong các quan hệ quốc

tế, các người đẹp Việt Nam hầu hết đều chọn áo dài cho phần thi trang phục dân tộc tại các cuộc thi sắc đẹp quốc tế

Trước đây, áo dài thường được mặc kết hợp cùng với nón quai thao, nón lá, hay là khăn đóng Trải qua biết bao thay đổi tà áo dài hiện đại có những cách điệu để phù hợp với xu thế thời trang và nhu cầu ăn mặc của con người nhưng nó vẫn giữ nguyên được bản sắc văn hóa nghìn năm của dân tộc

Áo dài là một loại trang phục phổ biến trong dân gian và cung đình của cả nam và nữ thời phong kiến Nó được sử dụng cho tới khi giải phóng miền Bắc năm

1954, từ đây nam giới không còn mặc áo dài phổ biến như trước Kết cấu và hình dáng tương tự nhau, đó là dáng áo thân dài suôn thẳng đến bắp chân, kết cấu năm thân cổ đứng và mặc phủ bên ngoài quần Tác giả Hoàng Phê đã giải nghĩa về áo dài như sau: “áo dài đến giữa ống chân, khuy cài từ cổ xuống nách và một bên hông”

[57] Như vậy tác giả đã giải nghĩa theo hình thức mô tả hình dáng và kết cấu áo dài Còn tác giả Hữu Ngọc lại giải nghĩa: Áo dài có nghĩa là áo thân dài [54] Ông cũng cho biết, hiện nay “áo dài” cũng được đưa vào Từ điển New World College của Webster định nghĩa: Áo dài là trang phục truyền thống của phụ nữ Việt Nam, gồm một chiếc áo dài, cổ cao, bó sát thân, xẻ dọc hai bên lên tới eo, mặc bên ngoài một chiếc quần rộng [54] - Áo dài truyền thống: Là kiểu áo được hình thành từ trong văn hóa, môi trường địa lý, khí hậu của người Việt, như những nguyên liệu trong môi trường thiên nhiên tạo nên chất liệu vải và màu sắc Hay nhu cầu, thói quen sử dụng trang phục đã hình thành nên hình dáng và kết cấu áo dài… Tác giả Hoàng Phê cũng giải nghĩa thuật từ “truyền thống”: I Thói quen hình thành từ lâu đời trong lối sống

và nếp nghĩ, được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác II Có tính chất truyền thống, được truyền lại từ các đời trước [57] Như vậy truyền thống là những thói quen, nếp nghĩ được hình thành từ lâu đời, truyền từ đời này sang đời khác ăn sâu vào tư duy, thẩm mỹ của con người trong xã hội Truyền thống trong văn hóa mặc ở Việt Nam điển hình có yếm, áo tứ thân, váy quấn hay màu sắc có màu nâu, màu đen, màu chàm… Bởi đây là những kiểu trang phục, màu sắc xuất hiện từ thời xa xưa, gắn liền với đời sống, văn hóa, môi trường địa lý của người Việt

Áo dài hiện đại

Là loại áo được hình thành khi có sự áp dụng của khoa học kỹ thuật mới vào thiết kế hình dáng, chất liệu, màu sắc… Thuật ngữ “hiện đại” cũng được tác giả Hoàng Phê cho rằng: I Thuộc về thời đại ngày nay II Có áp dụng những phát minh, những thành tựu mới nhất của khoa học và kĩ thuật ngày nay [57] Như vậy, học viên nhận thấy chính chiếc áo dài 2 tà đã được áp dụng khoa học kỹ thuật và phương pháp thiết kế mới như công nghệ dệt vải khổ rộng và công thức toán học của Phương Tây Khi thiết kế sử dụng vải khổ lớn đã biến đổi áo dài từ 5 thân trở thành 3 thân và cuối cùng 2 thân – còn gọi là áo 2 tà Hay từ dáng áo dài rộng suông thẳng khi thiết

kế theo phương pháp chiết ly đã giúp chiếc áo có độ vừa vặn ôm sát cơ thể của người mặc, có thể nói áo dài hiện đại được xác định từ những năm 1930

Ngày nay sự giao thoa về văn hóa giữa các nước, kinh tế phát triển, và các nhà thiết kế được tiếp xúc với những khoa học kĩ thuật hiện đại có điều kiện thỏa sức sáng tạo Áo dài được thiết kế nhiều kiểu phù hợp với thẩm mỹ đương thời và áo dài thường xuyên được phụ nữ Việt Nam mặc trong các dịp, ngày lễ trọng đại

1.2 Sơ lược về hoa văn trống đồng Đông Sơn và thiết kế áo dài

1.2.1 Đặc trưng của hoa văn trống đồng Đông Sơn

Trống đồng Đông Sơn là tên một loại trống tiêu biểu cho Văn hóa Đông

Sơn (700 TCN - 100) của người Việt cổ Những chiếc trống này với quy mô đồ sộ, hình dáng cân đối, hài hoà đã thể hiện một trình độ rất cao về kỹ năng và nghệ thuật, đặc biệt là những hoa văn phong phú được khắc họa, miêu tả chân thật đời sống sinh hoạt của con người thời kỳ dựng nước Văn Lang- Âu Lạc của truyền thuyết Việt Nam Viện bảo tàng lịch sử Việt Nam đã lưu giữ một số lớn trống đồng Đông Sơn, theo các số liệu đã công bố, có thể đây là bộ sưu tập trống đồng lớn nhất thế giới Ngôi sao nhiều cánh ở giữa mặt trống tượng trưng cho thần Mặt Trời vì người dân Văn Lang có quan niệm về một vị thần liên quan đến Mặt Trời

Trong năm 1902, nhà nghiên cứu người Áo F Heger đã xuất bản tập sách

Những trống kim khí ở Đông Nam Á đã chủ trương chia trống đồng thành bốn loại

chính, gọi tắt là Heger I, Heger II, Heger III và Heger IV, theo thứ tự từ cổ nhất đến

gần đây nhất (Xem bài chính Hệ thống phân loại trống) Trống đồng Đông Sơn của

Việt Nam được xếp vào loại Heger I

- Mục này học viên xin tóm tắt mục đích trình bày sâu về những đặc trưng của hoa văn trống đồng Đông Sơn, những hoa văn mang tính ước lệ cao, đánh dấu tư duy thẩm mỹ thời đại này đã đạt đến một trình độ cao nhất định

1.2.2 Áo dài Việt Nam từ truyền thống tới hiện đại

Áo dài của người Việt là sản phẩm sáng tạo đặc sắc của văn hóa vật chất, giúp phân biệt người Việt với các tộc người khác ở Việt Nam cũng như với các tộc người khác trên thế giới Áo dài đã trở thành một biểu tượng văn hóa của người Việt, là trang phục được phụ nữ Việt Nam thường chọn trong các dịp lễ lớn, nhỏ, đặc biệt, được nhiều bạn bè quốc tế biết đến Để có được như vậy, áo dài đã trải qua quá trình biến đổi không ngừng dưới sự tác động của nhiều yếu tố như văn hóa, kinh tế, lịch

sử, chính trị

Cho tới nay vẫn chưa xác định được nguồn gốc cũng như thời điểm chính xác xuất hiện của chiếc áo dài truyền thống của phụ nữ Việt Tuy nhiên, dáng dấp cũng như những đường nét cơ bản, kết cấu của nó tương đồng với những y phục của người Việt cổ, hay qua một số y phục của phụ nữ Việt dưới các triều đại phong kiến như: áo tứ thân, áo năm thân Từ y phục của người Việt cổ: Trên mặt trống đồng Đông Sơn được ra đời từ hàng ngàn năm trước, khắc họa cảnh sinh hoạt thời kỳ đó, cho thấy hình ảnh người Việt đã mặc một loại y phục dài đến chân, xẻ tà hai bên tạo hai tà trước và sau Có thể chính là những đường nét sơ khai của chiếc áo dài ngày nay

Lịch sử hình thành và phát triển của áo dài đã được các tác giả như Đoàn Thị Tình, Ngô Đức Thịnh, Hữu Ngọc…và một số nhà nghiên cứu khác, đã có những kết luận giống nhau về trình tự phát triển của áo dài Khởi nguồn của áo dài là áo tứ thân, tiếp đó là áo năm thân cổ giao lãnh, đến áo năm thân cổ đứng, áo ba thân, và qua thời gian mới hình thành áo hai thân Tiến trình phát triển của áo dài, không hẳn

là chỉ phát triển về kết cấu của thân áo, mà ở mỗi giai đoạn áo dài có những chi tiết

bổ sung vào phom dáng, gam màu, chất liệu vải, cách sử dụng (phối hợp trang phục, phụ kiện ) hình thành nên những phong cách tạo dáng khác nhau, nhằm đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của con người trong xã hội đương thời

- Mục này học viên triển khai tìm hiểu sơ lược về nguồn gốc của áo dài – trang phục có nét tương đồng với trang phục người Việt cổ xa xưa, đến những loại áo dài điển hình sau này, làm cơ sở lý luận đi sâu vào phân tích tạo hình, kết cấu, màu sắc, chất liệu áo dài giai đoạn năm 2000 đến nay ở chương 2.

Tiểu kết chương 1

Qua quá trình hình thành về hoa văn truyền thống Việt ta thấy được tự xa xưa ông cha ta đã có ý thức về thẩm mỹ, sự vật hiện tượng của thiên nhiên: mây, mưa, sóng nước mặt trời, cây cỏ, hoa lá, chim muông được thể hiện dưới dạng hoa văn

để đưa vào các công trình kiến trúc, các đồ dùng sinh hoạt hàng ngày hoặc trên trang phục Các loại hoa văn này đều mang những ý nghĩa nhất định phù hợp trên từng đối tượng, từng thời kỳ lịch sử, không ngoài mục đích phục vụ cho cuộc sống của loài người

Hầu như trang phục của tất cả các dân tộc đều sử dụng hoa văn Hoa văn trên các trang phục của các dân tộc khác nhau có thể không giống nhau về kiểu dáng, màu sắc, về liều lượng nhưng đều mang một đặc điểm chung: làm nên sự độc đáo và riêng biệt cho mỗi bộ trang phục, phân tách bộ trang phục này với bộ trang phục khác, phân tách đối tượng, chỉ ra địa vị xã hội của người mặc và biểu hiện rõ giá trị của một nền văn hóa

Nội dung chương 1 trong luận văn làm cơ sở lý luận cho định hướng nghiên cứu đề tài “Hoa văn trống đồng Đông Sơn trong thiết kế áo dài hiện đại”, cơ sở lý luận đó chỉ ra tiền đề cho những phong cách thiết kế của các nhà nhân và các NTK giai đoạn 2000 trở đi