SÂN KHẤU KHẢO sát VIỆC cải BIÊN TAM QUỐC DIỄN NGHĨA THÀNH tác PHẨM sân KHẤU cải LƯƠNG tại VIỆT NAM

Bằng chứng là sự xuất hiện của rất nhiều những tác phẩm nghệ thuật khác được cải biên adaptation từ tác phẩm văn học đáp ứng một cách kịp thời và tốt nhất trong nhịp sống của nhân loại,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN MÔN

VĂN HỌC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG Á

Đề tài:

KHẢO SÁT VIỆC CẢI BIÊN TAM QUỐC DIỄN NGHĨA

THÀNH TÁC PHẨM SÂN KHẤU CẢI LƯƠNG TẠI VIỆT NAM

GVHD: PGS.TS ĐOÀN LÊ GIANG HVTH: ĐẶNG NGỌC NGẬN

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 6 NĂM 2018

MỤC LỤC

1.Dẫn nhập 3

2.Nội dung 4

2.1 Điều kiện cải biên Tam Quốc diễn nghĩa từ tác phẩm văn học thành tác phẩm sân khấu cải lương 4

2.1.1 Điều kiện khách quan 4

2.1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội 4

2.1.1.2 Tín ngưỡng thờ Quan Công 5

2.1.2 Điều kiện chủ quan 7

2.2 Diễn trình cải biên Tam Quốc diễn nghĩa thành các tác phẩm sân khấu cải lương ở Việt Nam 9

3 Kết luận 14

4 Tài liệu tham khảo 14

1 Dẫn nhập

Với sự thống trị của thời đại kỹ nghệ, con người bắt đầu đi tìm không gian để gợi mở tâm hồn, xoa dịu tinh thần của mình Nghệ thuật chưa bao giờ mất đi vị trí quyền lực của nó trong lòng công chúng, nhất là những tác phẩm nghệ thuật được xây dựng trên âm thanh và hình ảnh trực quan, sinh động Bằng chứng là sự xuất hiện của rất nhiều những tác phẩm nghệ thuật khác được cải biên (adaptation) từ tác phẩm văn học đáp ứng một cách kịp thời và tốt nhất trong nhịp sống của nhân loại, trong đó có sân khấu cải lương của Việt Nam Sân khấu cải lương là một loại hình nghệ thuật được công chúng cũng như các nhà nghiên cứu trong nước (theo khảo sát của tác giả Tuấn Giang tại phòng tư liệu Viện Sân khấu có khoảng 4905 bài báo, tạp chí, giới thiệu về những nội dung liên quan đến nghệ thuật Cải lương) lẫn ngoài nước (có nhiều bài báo giới thiệu về nghệ thuật cải lương ở Pháp và Châu Âu, từ những năm 1940 đến sau này) hết sức yêu mến và quan tâm

Những năm gần đây, để lưu giữ và phát huy loại hình nghệ thuật sân khấu đặc sắc của dân tộc, nhà văn hóa Thanh niên đã xây dựng và thực hiện “Chương trình Sân khấu cải lương” định kỳ mỗi tháng, với rất nhiều tác phẩm và đầy đặn hơn cả

đó là những tác phẩm nghệ thuật cải lương được cải biên từ các tác phẩm văn học,

trong đó có Tam Quốc diễn nghĩa Cùng với những yếu tố khác, người viết cho rằng, tìm hiểu, khảo sát việc cải biên Tam Quốc diễn nghĩa thành tác phẩm sân

khấu cải lương tại Việt Nam là một vấn đề khá thú vị Qua việc khảo sát số lượng

các tác phẩm được cải biên từ Tam Quốc diễn nghĩa trong sân khấu Cải lương, sẽ giúp chúng ta có một cái nhìn khái quát về việc cải biên Tam Quốc diễn nghĩa

trong sân khấu cải lương Việt Nam Từ đó, sẽ có một cách nhìn mới về tác phẩm cải biên, cụ thể là đặt nó trong mối quan hệ “độc lập” với văn bản nguồn, cũng như

vị trí đáng có của nó và những đóng góp của tác phẩm cải biên trong bối cảnh nghệ thuật đương đại hiện nay

2 Nội dung

2.1 Điều kiện cải biên Tam Quốc diễn nghĩa từ tác phẩm văn học thành tác

phẩm sân khấu cải lương

Đã từ rất lâu, các tác phẩm văn học Trung Quốc nói chung, Tam Quốc diễn nghĩa nói riêng luôn là nguồn chất liệu dồi dào để cải biên thành sân khấu Chẳng

hạn, theo các nhà nghiên cứu thì “trong số 50 loại kịch bản khắc gỗ tại Nhà bảo

tàng nước Anh có 9 loại liên quan tới Tam Quốc diễn nghĩa gồm những vở kịch như Tam cố mao lư, Giang hữu cầu hôn ký, Hoa trúc truyện, Kinh Châu phó hội, Hoa Dung đạo, Tiệt Giang truyện, Đang dương Trường Bản…”[10, tr.31] Điều đó cho thấy, sự ảnh hưởng của tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa đến việc hình thành

các tác phẩm sân khấu cải biên một cách mạnh mẽ không chỉ diễn ra tại Anh quốc

mà ở cả các nước trên thế giới cũng là điều dễ hiểu Tại Việt Nam, tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa đã có ảnh hưởng rất lớn đến việc ra đời các tác phẩm sân khấu cải

lương

2.1.1 Điều kiện khách quan

2.1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội

Sân khấu cải lương được hình thành trong giai đoạn Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp, lúc này nền kinh tế cùng với ý thức hệ phong kiến đang dần tan rã và những tư tưởng tiến bộ đã tác động mạnh mẽ vào đời sống của dân tộc Nam bộ cũng là nơi đầu tiên xuất hiện báo chí, các cơ sở in ấn, xuất bản và các lực lượng

xã hội mới ở đây rất đông đảo Nhu cầu văn hóa, văn học nghệ thuật mới vì thế cũng hình thành Họ mong muốn được thưởng thức một thể loại sân khấu mới, gần gũi với cuộc sống đương đại của họ nhất là nhu cầu “nghe ca”, “xem hát” Điều đó

có nghĩa rằng, lúc này, chủ thể văn hóa của nước ta đã đần thay đổi Nếu như trước đây nền văn hóa của dân tộc chỉ gồm 4 thành phần cơ bản (tứ dân): sĩ, nông, công,

thương thì giai đoạn này đã xuất hiện tầng lớp cư dân mới là công nhân, tư sản, tiểu tư sản và thị dân Đó cũng chính là những yếu tố ban đầu để sân khấu cải lương được hình thành

Cột mốc quan trọng nhất trong diễn trình phát triển của các tác phẩm sân khấu

cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung, trong đó có Tam Quốc diễn nghĩa, đó là vào năm 1889, tại Hội chợ triển lãm Thế giới được tổ chức tại Paris,

ban nhạc tài tử Việt Nam đã xuất hiện và đã tạo được nhiều tiếng vang lớn, theo

Authur Pougin trong bài viết Nhà hát tại Hội chợ Thế giới năm 1889: Ghi chú và giải thích, lịch sử và ký ức do Fischbacher ấn hành năm 1890, thì tại Pháp, kịch

An Nam (tiền thân của sân khấu cải lương) “là một trong các thu hút tò mò gây ngạc nhiên nhất ở Hội chợ triển lãm thế giới…cảnh trình diễn mà họ đem lại cho chúng ta xem cũng vẫn đáng đem lại cảm hứng cho một sự chú ý rất chân thật và sống động” [1, tr.89-89] Từ những nền tảng đầu tiên ấy, cho đến khi sân khấu cải

lương được hình thành, các vở diễn đều được đón nhận rất nồng nhiệt tại Pháp,

nhất là những tác phẩm cải biên từ văn học trong đó có Tam Quốc diễn nghĩa Đặc

biệt là trong Hội chợ đấu xảo thuộc địa tại Vincenes (1931), nữ nghệ sĩ Năm Phỉ và

vở diễn Phụng Nghi đình đã để lại dấu ấn rực rỡ trong lòng khán giả thế giới, khiến

báo chí Pháp cũng đã có nhận định rằng “Tôi thấy ở trường đấu xảo thuộc địa có một nữ nghệ sĩ Việt Nam mà nghệ thuật không thua bất kì một nữ nghệ sĩ nào của ta”[2, tr.24]

2.1.1.2 Tín ngưỡng thờ Quan Công

Cùng với những yếu tố khác, tín ngưỡng thờ Quan Công của tộc người Hoa ở

Nam bộ đã có những đóng góp rất đặc biệt trong việc đưa Tam Quốc diễn nghĩa

đến gần với công chúng hơn Có thể thấy việc lễ bái, tín ngưỡng Quan Công ban đầu là là của người Hoa, nhưng từ khi mới xuất hiện đến nay, nó đã trở thành một nét tín ngưỡng thường ngày của cả người Việt

Tương truyền trong lời kể của các bậc tiền bối cũng như ở thời điểm hiện nay, vẫn còn có rất nhiều những đền đài, hội quán thờ Quan Công Vị thần minh ấy chính là Quan Vũ – tự Vân Trường, một nhân vật được xây dựng rất kỹ lưỡng

trong Tam Quốc diễn nghĩa Sát cánh cùng Lưu Bị và Trương Phi, với câu chuyện

“Đào viên tam kết nghĩa” theo thời gian đã trở thành một biểu tượng đề cao đức tín trung nghĩa trong các mối quan hệ xã hội Được xây dựng trong mối quan hệ trung với vua, nghĩa khí với mọi người, anh dũng trước kẻ thù mà Quan Công đã được nhân dân thời Tam Quốc kính trọng và hết lời ca ngợi Nên người đời sau đã dựng miếu, đắp tượng, phong thánh để thờ phụng và tưởng nhớ, vì lẽ đó, tín ngưỡng thờ Quan Công đã bắt đầu từ rất sớm (bắt đầu từ đời nhà Tống, hoàn thiện vào đời nhà Minh) và tồn tại một cách vững chãi ở Trung Quốc cũng như rất nhiều khu vực khác như Mông Cổ, Tây Tạng, Triều Tiên,…và Việt Nam Điều đó cho thấy, hình tượng Quan Công đã ăn sâu vào đời sống tâm linh không chỉ của những người trên đất Hán mà hình tượng ấy cũng đã trở thành biểu tượng trân quý và đem đến sự may mắn, bình an cho nhân dân ở nhiều nước láng giềng

Bao giờ cũng thế, bất kỳ hình thức tín ngưỡng nào cũng sẽ sản sinh tích hợp

và là môi trường độc đáo để bảo tồn nhiều sinh hoạt văn hoá dân gian Bởi lẽ, từ xa xưa, khi muốn truyền đạt nguyện vọng của mình lên thần linh con người ta luôn dựa vào những công cụ, phương tiện trong đó có ca, múa Tín ngưỡng thờ Quan Công cũng vậy, tộc người Hoa ở Nam bộ, nhất là nhóm người Hoa Triều Châu đã

chọn “ngày vía Quan Công vào 24 tháng 6 Âm lịch Ngoài ra ngày rằm tháng giêng hàng năm người Hoa cũng tổ chức lễ cúng Ông rất lớn (…) Ban đêm, trước sân miếu có tổ chức các màn ca kịch hát Tiều, hát Quảng, nhắc lại sự tích và những chiến công của Quan Công…” [3, tr.130-131] Cũng vào những ngày vía

này, các trích đoạn sân khấu cải lương cũng như các bài ca vọng cổ cũng được thể

hiện rất phong phú và độc đáo tại các Hội quán thờ các vị thánh trong Tam Quốc diễn nghĩa, đặc biệt là Quan Công được lưu truyền cho đến tận ngày nay Vì vậy,

có thể thấy tín ngưỡng thờ Quan Công cũng chính là một trong số những điều kiện

lý tưởng để các tác phẩm cải biên từ Tam Quốc diễn nghĩa được đến gần với công

chúng các nước trên thế giới

Điểm qua một vài yếu tố cơ bản về bối cảnh lịch sử và văn hóa tín ngưỡng lúc

bấy giờ, cho thấy có lẽ chính vì thế mà Tam Quốc diễn nghĩa như là những yếu tố

luôn được chú ý trong đời sống văn hóa cũng như thị hiếu thẩm mĩ của công

chúng Vì vậy mà, việc cải biên Tam Quốc diễn nghĩa sang sân khấu nói chung,

nhất là sân khấu cải lương đã các tác giả cải biên tại Việt Nam lúc bấy giờ hết sức

quan tâm Và đó cũng là một trong những điều kiện lý tưởng cho việc cải biên Tam Quốc diễn nghĩa thành các tác phẩm sân khấu cải lương tại Việt Nam.

2.1.2 Điều kiện chủ quan

Bên cạnh những điều kiện khách quan, ta thấy để các tác phẩm sân khấu cải

lương được cải biên từ Tam Quốc diễn nghĩa thì sức mạnh nội tại của tác phẩm từ

vẻ đẹp của nó cũng như những giá trị tương hợp với yêu cầu của tác phẩm sân khấu cải lương chính là những điều kiện chủ quan cơ bản, góp phần hình thành tạo nên những tác phẩm cải biên đặc sắc

Trước hết, có thể thấy cốt truyện và hình tượng các nhân vật trong Tam Quốc diễn nghĩa có một vai trò rất quan trọng cho việc ra đời các tác phẩm sân khấu cải lương cải biên từ nó Tam Quốc diễn nghĩa có cốt truyện hoành tráng, đầy kịch

tính, ở đó câu chuyện lớn được xây dựng với cấu trúc độc đáo, lôi cuốn, đặc biệt trong cốt truyện lớn ấy lại bao gồm một hệ thống những “truyện nhỏ” Và từ những

“truyện nhỏ” ấy các tác giả cải biên hoàn toàn có thể xây dựng được thành một tác

phẩm nghệ thuật trọn vẹn Đồng thời, hình tượng nhân vật trong Tam Quốc diễn nghĩa được tác giả La Quán Trung xây dựng rất sâu sắc và đậm nét Chẳng hạn, Tào Tháo được xây dựng trong Tam Quốc diễn nghĩa là một con người có bộ mặt

của kẻ gian hùng, nham hiểm Ở đó, Tào Tháo được khắc họa là một con người hội

tụ rất nhiều tài năng, nhưng bản chất gian trá, đa nghi và tàn bạo Và với quan niệm

trong văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, tất nhiên Tào Tháo sẽ phải đón nhận một kết cục không mấy tốt đẹp, vì thế mà các tác phẩm cải biên trong sân khấu cải lương Việt Nam cũng nhấn mạnh điều đó Bên cạnh những nhân vật phản

diện, Tam Quốc diễn nghĩa đã xây dựng được hệ thống nhân vật đại diện cho trí

tuệ, nhân cách và đạo đức cao cả mà nhân loại vẫn luôn tôn kính Nếu như Tào Tháo được hiện lên là một con người “thà ta phụ người chứ không để người phụ ta” thì ngược lại, Lưu Bị vẫn trước sau như một “thà chết không làm điều phi nghĩa”; Quan Công vì phẩm tiết của chị dâu mà đốt đuốc đứng canh ngoài cửa trại suốt đêm, khi thất thế dù có bao nhiêu vàng rồng của họ Tào cũng không lay chuyển nổi tấm lòng trung nghĩa, nhưng cũng là một người “có ơn tất báo” (thể

hiện rõ trong Hoa Dung đạo mà tác giả La Quán Trung đã dày công xây dựng).

Bên cạnh đó, còn có nhân vật oai phong, lẫm liệt cũng đại diện cho con người đầy dũng khí, tài giỏi và có tấm lòng trung vằng vặc, đó là hình ảnh Triệu Tử Long đã

luôn xả thân mình để bảo vệ và cứu chúa Hầu như, các nhân vật trong Tam Quốc diễn nghĩa dần đã trở thành những biểu tượng quen thuộc trong đời sống nói chung

và đời sống văn hóa nói riêng Vì vậy, công chúng nghệ thuật cũng mong đợi để được thưởng thức tác phẩm ấy sang loại hình nghệ thuật khác đặc biệt là sân khấu, trong đó có sân khấu cải lương Một tác phẩm với hệ thống nhân vật độc đáo và hoành tráng, tác giả lại “kể chuyện trăm năm, bao quát muôn việc” đã khiến biết bao người say mê, điều đó hứa hẹn có rất nhiều những kịch bản sân khấu, nhất là kịch bản cải lương độc đáo xuất hiện để đáp ứng nhu cầu thưởng thức của công chúng nghệ thuật

Thứ hai, có thể thấy mối quan hệ giữa Lưu Bị với Khổng Minh, Quan Vân Trường, Trương Phi, Hoàng Trung, Triệu Tử Long không chỉ là quan hệ vua tôi

mà ở đó quan hệ anh em, bạn bè được thể hiện rất rõ La Quán Trung luôn đề cao tinh thần trung nghĩa sống chết có nhau của ba anh em Lưu, Quan, Trương “Dẫu rằng khác họ, song đã kết làm anh em thì cùng lòng hợp sức, cứu khốn phò nguy,

trên báo đền nợ nước, dưới yên định nạn dân…hoàng thiên hậu thổ, soi xét cho cùng” Đó chính là cái tình nghĩa anh em không có gì dời đổi được Điều đó còn được thể hiện rõ trong chuyện Trương Phi bỏ mất Từ Châu, bị Quan Công mắng,

sợ hãi không biết dường nào, rút gươm toan tự sát, Lưu Bị đã ngăn lại mà nói rằng

“Ba anh em ta kết nghĩa với nhau ở vườn đào, đã thề cùng sống chết với nhau Nay

dù mất thành trì, vợ con nữa, sao nở để an hem ta nửa đường chết đi cho đành…” Những tình cảm chân thành trong mối quan hệ ấy cũng được các tác giả cải biên xây dựng một cách đẹp đẽ trong tác phẩm nghệ thuật sân khấu cải lương

Ngoài ra, câu chuyện về người con gái tài sắc vẹn toàn là Điêu Thuyền trong mối tình “tay ba” cũng là đề tài khá hấp dẫn mà các tác giả kịch bản sân khấu cũng như đạo diễn sân khấu quan tâm, nó vừa thể hiện về đề tài đôi lứa, vừa là cách để các tác giả cải biên thể hiện sự đồng cảm của mình trong cách nhìn nhận về giá trị con người, đặc biệt là số phận người phụ nữ

Quan sát chặng đường mà Tam Quốc diễn nghĩa đến với Việt Nam, nhà báo

Hà Quang Minh đã có ý kiến đại ý rằng những bài học ứng dụng từ Tam quốc đến

nay vẫn còn có thể vận dụng, đơn cử như cách xử lý khủng hoảng truyền thông thời hiện đại, hay cách đánh giá về một con người qua những thời đoạn khác nhau

trong cuộc đời họ, thì Tam quốc từ lâu đã để lại những câu chuyện, bài học đắt giá…điều đó cũng là những chiêm nghiệm, trăn trở của đa số độc giả yêu quý Tam Quốc diễn nghĩa tại Việt Nam Hoặc, ngay trong kế bỏ thành trống của Khổng

Minh, với dụng ý miêu tả tính chất thập thò, hồi hộp, sợ hãi, gây cấn, nghi ngờ, rất

phù hợp với tâm trạng của quân lính Tư Mã Ý trong Tam Quốc diễn nghĩa khi lọt

vào thành bị bỏ trống và cuối cùng phải thua chạy, các tác giả cải biên cũng đã dựa vào tình tiết sự kiện ấy thành nhạc điệu cải lương, từ đó có điệu Khổng Minh tọa lầu trong sân khấu cải lương Việt Nam

Từ những lý do trên, cho thấy Tam Quốc diễn nghĩa có đủ những điều kiện để

các tác giả, đạo diễn sân khấu xây dựng thành những tác phẩm cải biên độc đáo trong sân khấu nói chung, đặc biệt là sân khấu cải lương

2.2 Diễn trình cải biên Tam Quốc diễn nghĩa thành các tác phẩm sân khấu cải lương ở Việt Nam

Tam Quốc diễn nghĩa xuất hiện rải rác ở Việt Nam từ những năm đầu của thế

kỷ XX (ngày 01/8/1901 trên tờ Nông Cổ Mín Đàm), cũng trong giai đoạn 1930 –

1945, do sự du nhập của các loại hình, thể loại văn hóa nghệ thuật mới vào Việt Nam, ngay trong nội tại đời sống văn hóa của dân tộc bấy giờ cũng có những biến đổi tự thân để phù hợp với sự phát triển của thời đại Trong sự giao lưu tiếp biến vốn đã tồn tại trước đó, lúc này mối quan hệ tiếp biến văn hóa giữa Việt Nam và Trung Hoa lại phát triển khá mạnh mẽ Nhờ vào chính sách khai thác thuộc địa của Pháp mà chúng ta đã thu hẹp khoảng cách về địa lí, thuận lợi hơn cho sự tiếp xúc giữa Việt Nam với các nước trong khu vực, nhất là Trung Hoa Cùng với chữ Quốc ngữ xuất hiện, hàng loạt tác phẩm văn học Trung Quốc có điều kiện du nhập vào

Việt Nam, trong đó có Tam Quốc diễn nghĩa…Và “Khi văn học nghệ thuật trong

nước chưa đáp ứng kịp với sự thay đổi thị hiếu của công chúng, thì những tác phẩm văn học Trung Quốc đã được phần lớn độc giả nồng nhiệt đón nhận và say

mê theo dõi”[8, tr.79]

Điều đó cho thấy, Tam Quốc diễn nghĩa là văn bản nguồn mà có rất nhiều

những tác giả cải biên lựa chọn làm chất liệu để xây dựng cho các tác phẩm cải

biên cải lương Vì thế, trước hết, chúng tôi xin khái quát bức tranh cải biên Tam Quốc diễn nghĩa thành tác phẩm sân khấu cải lương Việt Nam, cụ thể như sau:

ST

T

Tác phẩm cải biên từ Tam Quốc diễn

nghĩa

Tác giả/đạo diễn

1 Phụng Nghi Đình (1920-1930) Trần Phong Sắc

2 Lã Bố hí Điêu Thuyền (1936) Đoàn Bá Chính