Hồ Xuân Hương tuyển tập

Cho ăïịn nay, bùìng nhûông t û liïơu vùn hoơc vađ qua nhûông nguöìn thû tõch tuy chûa coâ cú súê chùưc chùưn, nhûng caâc nhađ nghiïn cûâu cuêa nhiïìu thïị hïơ ăaô cöị gùưng veô nïn hònh

Muåc luåc

Àöi àiïìu vïì nûä thi sô Höì Xuên Hûúng 4

Thú Nöm truyïìn tuång 8

Tûå tònh 8

Lêëy chöìng chung 9

Khöng chöìng maâ chûãa 10

Mùæng hoåc troâ 12

Àïì tranh Töë nûä 13

Chiïëc baách 14

Döî ngûúâi àaân baâ khoác chöìng 16

Miïëng trêìu (1) 17

Khoác chöìng laâm thuöëc 18

Baánh tröi nûúác 20

Àeâo Ba Döåi 21

Àaá öng chöìng baâ chöìng 22

Hoãi trùng 23

Àöång Hûúng Tñch 24

Chuâa Quaán Sûá 26

Keäm tröëng (1) 27

Quaán Khaánh (1) 28

Võnh caái quaåt (1) 29

Àïì àïìn Sêìm Nghi Àöëng 30

Traách chiïu Höí 31

Chiïu Höí hoaå laåi 34

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 2

Chúi Tíy Höì nhúâ baơn 35

Sû bõ ong chím 36

Sû höí mang 37

Dïơt cûêi 38

Vö ím nûô (1) 39

Mùưng hoơc trođ döịt 41

Hoêi trùng (2) 42

Quaê mñt 44

Võnh caâi giïịng 45

Võnh caâi quaơt (2) 46

Hang Thaânh Hoaâ chuđa Thíìy 47

Khoâc Töíng Coâc 48

Hang Caâc Cúâ (1) 49

Ăaânh ău 50

Khoâc öng Phuê Vônh Tûúđng 51

Thú chûô Haân 53

Tùơng Töịn Phong Tûê (1) 53

Hoaơ töịn phong nguýn víơn (1) 54

Baơch Ăùìng Giang tùơng biïơt 57

Lûu biïơt thúđi taơi An Quaêng, An Hûng nguơ thûâ (1) 58

Hoaơ Sún Phuê chi taâc (1) 59

Thu nguýơt hûôu ûâc Mai Sún Phuê kñ (1) 61

Caêm cûơu kiïm trònh cíìn Chaânh hoơc sô Nguýîn Híìu (1) 62

Tûơ thaân 68

Thïơ viïịt hûôu caêm (1) 69

Xuín ằnh lan ăiïơu 70

Kñ sún nam thûúơng tríịn hiïơp tríịn tríìn híìu 72

Dûô sún nam thûúơng hiïơp 74

tríịn quan tríìn híìu xûúâng hoaơ (1) 74

Thuyê vín hûúng 76

Caêm cûơu töịng tín xuín chi taâc (1) 79

Xuín hûúng tùơng hiïơp quíơn (1) 81

Phuơ luơc 90

Chúi chúơ chuđa Thíìy 90

Tröịng thuêng 91

Caãnh thu 92

Möåt caãnh chuâa 94

Chúi àïìn Khaán Xuên 95

Thên phêån ngûúâi àaân baâ 96

Sûå hoang dêm 97

Taát nûúác 98

Àöìng tiïìn hoeãn 99

Con öëc nhöìi 100

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 4

Àưi àiïìu vïì nûä thi sơ Hưì Xuên Hûúng

Trong nïìn vùn hổc Viïåt Nam, nûä thi sơ Hưì Xuên Hûúng lâ mưåt hiïån tûúång àùåc biïåt, khưng chĩ trong nưåi dung vâ nghïå thuêåt sấng tấc mâ ngay cẫ cấc vùn bẫn sấng tấc cuãa nûä sơ hổ Hưì vêỵn côn lâ nhûäng vêën àïì àùåc biïåt, cêìn tiïëp tuåc nghiïn cûáu tịm hiïíu Riïng vïì cuưåc àúâi riïng tû cuãa nhâ thú, cho àïën nay vêỵn côn lâ nhûäng dêëu hỗi, chûa cố mưåt cưng trịnh nghiïn cûáu nâo àấng tin cêåy cẫ

Trong phêìn múã àêìu bâi thú "Hưì Xuên Hûúng - ngûúâi àố lâ ai"cưë nhâ thú, nhâ nghiïn cûáu vùn hổc Hoâng Trung Thưng, nguyïn Viïån trûúãng Viïån Vùn hổc vưën ngûúâi xûá Nghïå, lâng Quyânh Àưi - Quyânh Lûu àậ viïët:

Ngûúâi ta nối nhiïìu vïì

Hưì Xuên Hûúng

Nhûng ngûúâi àố lâ ai

Thêåt mĩa mai

Khưng ai biïët rộ

Nhû cố nhû khưng nhû khưng nhû cố

Nâng úã lâng Quyânh

Nađng laơi úê phûúđng Khaân Xuín

Múđ múđ toê toê

Qua ăoaơn thú trïn, ăuê thíịy viïơc nghiïn cûâu, giúâi thiïơu tiïíu sûê nûô sô hoơ Höì quaê lađ möơt viïơc phûâc taơp Ăoâ phaêi chùng cuông lađ möơt hiïơn tûúơng ăùơc biïơt cuêa nûô sô? mađ giúâi nghiïn cûâu vùn hoơc n ûúâc nhađ luön luön quan tím trong nhiïìu thíơp kyê

Viïơc dûơng möơt tiïíu sûê ăíìy ăuê, chín thûơc, chñnh xaâc vïì Höì Xuín Hûúng víîn lađ ăïì tađi nghiïn cûâu noâng höíi ăang chúđ phña trûúâc ăöịi vúâi caâc nhađ nghiïn cûâu

Cho ăïịn nay, bùìng nhûông t û liïơu vùn hoơc vađ qua nhûông nguöìn thû tõch (tuy chûa coâ cú súê chùưc chùưn), nhûng caâc nhađ nghiïn cûâu cuêa nhiïìu thïị hïơ ăaô cöị gùưng veô nïn hònh daâng cuöơc ăúđi cuêa nhađ thú, mùơc duđ giûôa hoơ cođn nhûông dõ biïơt, nhûng cuông ăaô coâ nhiïìu ăiïím tûúng ăöìng:

Theo caâc nhađ nghiïn cûâu ăíìu tiïn vïì Höì Xuín Hûúng nhû Nguýîn Hûôu Tiïịn, Dûúng Quaêng Hađm thò bađ lađ con öng Höì Phi Diïîn (sinh 1704) úê lađng Quyđnh Ăöi, huýơn Quyđnh Lûu, Nghïơ An (1) Öng thi ăíơu tuâ tađi nùm 24 tuöíi d ûúâi triïìu Lï Baêo Thaâi Nhađ ngheđo khöng thïí tiïịp tuơc hoơc, öng ra daơy hoơc úê Haêi Hûng, Hađ Bùưc, ăïí kiïịm söịng Taơi ăíy öng ăaô líịy cö gaâi Bùưc Ninh, hoơ Hađ, lađm vúơ leô - Höì Xuín Hûúng ra ăúđi lađ kïịt quaê cuêa möịi tònh duýn ăoâ

Trûúâc khi nûô sô chađo ăúđi, gia ằnh thíìy ăöì Diïîn doơn vïì úê phûúđng Khaân Xuín, huýơn Vônh Thuíơn (gíìn Höì Tíy - Hađ Nöơi bíy giúđ) Luâc Höì Xuín Hûúng ăaô lúân, gia ằnh vïì thön Tiïn Thõ, Töíng Tiïn Tuâc, huýơn Thoơ Xûúng (nay lađ phöị Lyâ Quöịc Sû - Hađ Nöơi) úê tuöíi thađnh niïn, nûô sô coâ möơt ngöi nhađ riïng dûơng gíìn höì Tíy, líịy tïn lađ Cöí Nguýơt ặúđng(2)

Nhiïìu tađi liïơu cho biïịt, Höì Xuín Hûúng úê vúâi meơ, coâ ăi hoơc, saâng daơ, thöng minh, nhûng khöng ặúơc hoơc nhiïìu, thñch lađm thú Bađ coâ möơt baơn thú ríịt ăöîi tri ím, tri kó lađ Chiïu Höí Nhûng Chiïu Höí lađ

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 6

Cuöơc ăúđi riïng tû cuêa nûô sô chõu nhiïìu ăau khöí Bađ líịy chöìng muöơn, xíy dûơng gia ằnh, nhûng chùỉng míịy haơnh phuâc - Cuöơc hön nhín (lađm leô) vúâi Töíng Coâc, möơt tïn aâc baâ, ngu döịt, lađ möơt nöîi ăau buöìn cuêa nhađ thú Khi lađm leô öng Phuê Vônh Tûúđng cuông chùỉng vui veê, haơnh phuâc gò hún!

Nhû víơy, qua nghiïn cûâu khaâc nhau, cho thíịy ăaô coâ möơt sûơ ăöìng nhíịt vïì qú hûúng baên quaân, núi sinh, núi úê vađ cuöơc ăúđi riïng tû cuêa bađ - Ăiïím dõ ăöìng lađ ngûúđi cha?

Cođn vïì nùm sinh thaâng ăeê, coâ nhiïìu tađi liïơu ríịt chung chung:

"Bađ söịng vađo khoaêng cuöịi Lï, ăíìu Nguýîn" Ăíy lađ möơt quaông thúđi gian hïịt sûâc co daôn, ríịt röơng (3), cöịt ăïí dung hoađ nhiïìu giaê thiïịt vïì thúđi ăiïím söịng cuêa nhađ thú, trûúâc khi chûa coâ möơt tađi liïơu ăuê cú súê chùưc chùưn khùỉng ắnh thúđi ăiïím söịng cuêa bađ

Nhûng múâi ăíy ngûúđi ta ăaô phaât hiïơn möơt tađi liïơu múâi nhíịt

"Xuín ặúđng ăađm thoaơi", coâ nhiïìu tû liïơu ăïí giaêi thñch thúđi ăiïím söịng cuêa nûô sô Höì Xuín Hûúng Nïịu cùn cûâ vađo nhûông chi tiïịt trong

"Xuín ặúđng ăađm thoaơi" thò Höì Xuín Hûúng sinh ra vađo ăíìu triïìu Nguýîn Nïịu ăoâ lađ hiïơn thûơc, buöơc chuâng ta phaêi xïịp nûô sô Höì Xuín Hûúng vađo "Chiïịu vùn hoơc" cuêa triïìu Nguýịn chûâ khöng phaêi lađ triïìu Tíy Sún, laơi cađng khöng phaêi thúđi "cuöịi Lï" Viïơc sùưp xïịp nađy coâ möơt aênh hûúêng lúân ăïịn vùn hoơc sûê Viïơt Nam, cuông nhû nhûông nhíơn ắnh, bònh giaâ thú vùn cuêa nûô sô

Vađ nïịu nhû "Xuín ặúđng ăađm thoaơi" lađ ăuâng, thò Höì Xuín Hûúng cuông khöng thïí qua ăúđi trûúâc 1842 möơt thúđi gian ríịt líu, nhû

ta ăaô biïịt qua "Thûúng sún thi tíơp" cuêa Nguýîn Phuâc Miïn Thíím - tûâc Tuđng Thiïn vûúng - búêi nùm 1842 Tuđng Thiïn vûúng höơ giaâ vua Thiïơu Trõ ra Bùưc Hađ tiïịp sûâ thíìn nhađ Thanh, öng coâ túâi vaông caênh höì Tíy vađ ăaô viïịt möơt loaơt 14 bađi thú, trong ăoâ coâ bađi toê lođng thûúng caêm nûô sô Höì Xuín Hûúng ăaô quaâ cöị:

"Chúâ coâ díîm lïn möơ Xuín Hûúng nheâ Vò úê dûúâi suöịi vađng, nađng cođn ăang öm möịi híơn ruât nhíìm tú (duýn)" - (dõch vùn xuöi)

Vò theo "Xuín ặúđng ăađm thoaơi" (thò ăïịn nùm 1869(4)) chuâng ta víîn cođn coâ möơt Höì Xuín Hûúng thò sô mađ caâi chïịt cuêa bađ ăaô lađm rung ăöơng can trađng cuêa caâc bíơc "tao nhín mùơc khaâch" bïn níơm rûúơu - Song tíịt caê nhûông nhíơn ắnh trïn cuông chó lađ nhûông nhíơn ắnh, suy luíơn mađ thoi vò chûa coâ möơt tađi liïơu nađo cuơ thïí chñnh xaâc ăïí khùỉng ắnh taâc phíím taâc giaê Höì Xuín Hûúng möơt caâch dûât khoaât caê

Nhûng, duđ chûa thíơt chñnh xaâc, ăíìy ăuê, hoađn haêo vađ duđ ăöơ tin cíơy chûa cao, suöịt míịy thíơp kyê qua, biïịt bao nhađ nghiïn cûâu vùn hoơc, dađy cöng sûu tíìm víîn chûa taơo dûơng ặúơc möơt söị nûô thi sô hoơ Höì bùìng xûúng bùìng thõt ăñch thûơc Nhûng hoơ cuông ăaô veô nïn ặúơc boâng daâng nûô sô ăöơc ăaâo coâ cha coâ meơ, coâ qú cha ăíịt töí, coâ caê thúđi gian sinh thađnh, ly biïơt vađ cuöơc ăúđi tònh duýn riïng tû cuêa bađ khöng míịy xuön xeê haơnh phuâc, nïịu khöng muöịn noâi lađ bíịt haơnh Íu cuông lađ möơt cöng viïơc ăaâng ghi nhúâ, duđ chûa thoaê maôn lođng mong moêi cuêa baơn ăoơc trong nhiïìu thïị hïơ

Tríìn Maơnh Thûúđng

(1) Nhûng theo möơt tađi liïơu múâi ặúơc cöng böị (trïn taơp chñ Vùn hoơc söị 10-1964) cuêa nhađ nghiïn cûâu vùn hoơc cöị giaâo sû Tríìn Thanh Mai, thò Höì Xuín Hûúng coâ cuđng qú quaân, nhûng lađ con öng Höì Sô Danh (1706-1783), em cuđng cha vúâi Höì Sô Ăöịng (1738-1786)

(2) Cöí Nguýơt ặúđng: coâ thïí lađ phođng vùn, cuông coâ thïí lađ núi daơy hoơc Ăiïìu chùưc chùưn ăoâ lađ núi diïîn ra caâc cuöơc bònh thú, tiïịp baơn beđ

(3) Vò cuöịi Lï keâo dađi 255 nùm tûđ Lï Duy Ninh niïn hiïơu Nguýîn Hoađ (1533-1548) ăïịn Lï Duy Kò niïn hiïơu Lï Chiïu Thöịng (1787-1788) Ăíìu triïìu Nguýîn lađ Gia Long (1802-181819) Nïịu chûa kïí ăïịn ăúđi sau thò giûôa "cuöịi Lï" ăïịn ăíìu Nguýîn cođn coâ triïìu Tíy Sún

(4) Niïn hiïơu Tûơ Ăûâc thûâ 22

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 8

Tâi tûã vùn nhên ai àố tấ?

Thên nây àêu àậ chõu giâ tom!(4)

(1) Bom: Mỗm àêët

(2)-(3) Mộ vâ chuưng duâng trong nhâ chuâa cố tấc duång lâm

nguưi dõu lông ngûúâi úã àêy nhâ thú vêån duång khấc Mộ thẫm, chuưng

sêìu: Tiïëng lông sêìu thẫm trong àïm khuya vùỉng lùång khưng khua khưng àấnh mâ vêỵn vang lïn dûä dưåi nhûäng êm thanh khư khưëc, êìm ơ,

cưëc nhû mộ vâ om nhû chuưng

(4) Giâ tom: Nhû giâ àanh.Tuåc ngûä: "Trễ dưi ra, giâ co lẩi"

Thaâ trûúác thöi àaânh úã vêåy xong

(1)-(2) Vêån duång caác thaânh ngûä "Cöë àêëm ùn xöi", "Laâm mûúán khöng cöng"

(3) Dûúâng naây: nöng nöíi cuå thïí ra àïën thïë naây

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 10

(1)-(2) úã àêy, duâng lưëi chúi chûä Hấn Chûä Thiïn lâ trúâi như àêìu lïn thị thânh chûä Phu lâ chưìng; chûä Liïỵu lâ rộ hóåc hïët, àưìng êm vúái cêy liïỵu chĩ ngûúâi con gấi, nïëu thïm mưåt nết ngang thị thânh chûä Tûã lâ con Hai cêu nây yá nối: Gấi chûa chưìng mâ sao àậ cố con trong buång?

(3)-(4) Tịnh vâ nghơa gùỉn liïìn àùåc tđnh truyïìn thưëng cuãa ta Hưì Xuên Hûúng nhêën mẩng cấi nghơa, cấi trấch nhiïåm mâ ngûúâi àân ưng nâo àố thûúâng vư têm trûúác hêåu quẫ àïí lẩi cho ngûúâi phuå nûä

(5) Taâc giaê ặâng vïì phña ngûúđi con gaâi mađ duđng yâ möơt cíu ca dao: "Khöng chöìng mađ chûêa múâi ngoan; Coâ chöìng mađ chûêa thïị gian sûơ thûúđng"!

HÖÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 12

Mùæng hoåc troâ

Kheáo kheáo ài àêu luä ngêín ngú?

Laåi àêy cho chõ daåy laâm thú, Ong non ngûáa noåc chêm hoa rûäa

Dï coãn buöìn sûâng huác giêåu thûa

(1) Boån hoåc troâ múái lúán, ngöëc nghïëch, ruã nhau keáo àaân keáo luä ài gheåo gaái, laåi têåp toång àua àoâi vêìn veâ vñ von, nïn Höì Xuên Hûúng lêëy laâm khoá chõu maâ viïët baâi thú naây

Ăïì tranh Töị nûô

Hoêi bao nhiïu tuöíi húô cö mònh?

Chõ cuông xinh mađ em cuông xinh Ăöi lûâa nhû in túđ giíịy trùưng

Nghòn nùm cođn maôi caâi xuín xanh

Xiïịu mai chi daâm tònh trùng gioâ, (1) Böì liïîu thöi ăađnh phíơn moêng manh, (2) Cođn thuâ vui kia sao chùỉng veô,

Traâch ngûúđi thúơ veô kheâo vö tònh

(1)-(2) Xiïịu mai; (Quaê mai ruơng) Trong Kinh thi noâi "quaê mai ruơng mûúđi phíìn cođn baêy mûúđi phíìn cođn ba", vñ ngûúđi con gaâi ăaô muöơn thò, cíìn coâ möơt ngûúđi chöìng Cíu nađy duđng chûô "Xiïịu mai" ăïí noâi ngûúđi con gaâi súơ lúô thò nïn chuýn tím vađo viïơc keân chöìng, khöng daâm nghô ăïịn chuýơn trùng hoa nûôa Nhûng ngûúđi ăeơp trong tranh thò tñnh sao ặúơc viïơc chöìng con? Nïn cûâ ăađnh maôi maôi giûô thín phíơn moêng manh, son seê (Chuâ thñch phíìn thú nöm do Nguýîn Bónh Khöi)

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 14

Dong leđo thíy keê rùưp xuöi ghïình.(5) íịy ai thùm vaân cam lođng víơy,(6) Ngaân nöîi öm ăađn nhûông tíịp tïnh!(7)

(1) Chiïịc baâch: Chiïịc thuýìn göî baâch trong vùn hoơc gúơi hònh aênh tím traơng möơt ngûúđi hoaâ treê vúâi bađi thú Baâch chu trong Cöí thi (2)-(3) Tònh vađ nghôa víîn ặúng cođn chan hoađ dađo daơt Soâng gioâ víîn cûâ ăe doaơ liïn tiïịp vöî vađo bïn ngoađi maơn thuýìn Tím traơng chung cuêa böịn cíu ăïìu lađ buöìn ríìu ngao ngaân cho thín phíơn

(4)-(5) Dûơ ắnh cuêa ai lùm le cíìm laâi ăïí ặa thuýìn ăíơu vađo bïịn, cuông nhû cuêa keê rùưp tím dong leđo ăïí cho caânh buöìm vûúơt qua ghïơnh thaâc mađ tröi xuöi cuông thíy mùơc, vò nhađ thú khöng quan thiïịt

(6)-(7) Cođn ai nûôa lađ ngûúđi seô tòm ăïịn vúâi mònh (thùm vaân)? Nïịu viïơc íịy xaêy ra thò cuông cam lođng Mùơc díìu cuông chùỉng hay gò vúâi

chuýơn tíơp tïînh öm ăađn sang thuýìn ngûúđi khaâc, song tònh thïị cuông khöng thïí khaâc ặúơc

Cöí thi coâ cíu: "Khùỉng baê tyđ bađ quaâ biïơt thuýìn" nghôa lađ khöng chõu öm ăađn tyđ bađ sang thuýìn ngûúđi khaâc, ăïí noâi viïơc khöng chõu líịy chöìng khaâc Tuơc ngûô "Thùm vaôn baân thuýìn" úê ăíy víơn duơng chó coâ nghôa lađ "ngûúđi múâi", khöng giûô yâ "coâ múâi núâi cuô"

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 16

Döî ngûúđi ăađn bađ khoâc chöìng

Vùng vùỉng tai nghe tiïịng khoâc chöìng Nñn ăi keêo theơn vúâi non söng

Ai vïì nhùưn nhuê ăađn em beâ, Xíịu maâu thò khem miïịng ẳnh chung(1)

(1) Tuơc ngûô coâ cíu: "Xíịu maâu ặđng theđm ùn cuêa ăöơc" Khem: ùn kiïng khi múâi úê cûô nïn thûúđng noâi kiïng khem hoùơc kiïng cûô Miïịng ẳnh chung: cuêa ngon víơt laơ thûúđng coâ úê nhûông núi quýìn quñ cao sang yâ caê cíu: Nïịu ăaô xíịu maâu mađ gùơp phaêi cuêa ngon víơt laơ coâ theđm quaâ khöng nhõn ặúơc thò duđng ñt thöi! Döî dađnh khuýn nhuê vađ noâi búôn

Miïịng tríìu (1)

Quaê cau nho nhoê miïịng tríìu höi(2) Nađy cuêa Xuín Hûúng múâi qúơt(3) röìi Coâ phaêi duýn nhau thò thùưm laơi(4) Ăûđng xanh nhû laâ baơc nhû vöi!

(1) Miïịng tríìu: Möơt khííu tríìu göìm ba thađnh phíìn chñnh húơp laơi lađ tríìu khöng, cau vađ vöi Voê (rïî) vađ thuöịc lađo lađ thađnh phíìn phuơ gia

(2) Tríìu höi: Laâ tríìu khöng loaơi xíịu, nhoê laâ vađ coâ muđi höi (3) Qúơt: Qúơt vöi vađo laâ tríìu röìi múâi tïm

(4) Cau ăíơu (cau keân), tríìu laâ to vađ múô, vöi vûđa phaêi, khi ùn thò ăoê thùưm vađ say Cau beâ, tríìu höi, vöi mùơn thò ùn khöng ăoê vađ miïịng tríìu khöng ngon Nhađ thú noâi, vïì caâi híím hiu cuêa duýn phíơn

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 18

Khoâc chöìng lađm thuöịc

Vùng vùỉng tai nghe tiïịng khoâc gò Thûúng chöìng nïn khoâc tó tò ti

Ngoơt buđi thiïịp nhúâ muđi cam thaêo(1) Cay ăùưng chađng úi võ qúị chi.(2) Thaơch nhuô, tríìn bò sao ăïí laơi,(3) Quy thín, liïn nhuơc tíịm mang ăi.(4) Dao cíìu thiïịp biïịt trao ai nhi?(5) Sinh kyâ chađng úi! Tûê tùưc quy.(6)

(1) Cam thaêo: Coê ngoơt, tïn võ thuöịc ta

(2) Qúị chi: Cađnh qúị võ cay, tïn thuöịc ta

(3)-(4) Thaơch nhuô nghôa ăen lađ vuâ ăaâ; Tríìn bò: voê quñt khö, ăïìu duđng lađm thuöịc Quy thín: Võ ặúng quy coâ ba phíìn: ăíìu, thín vađ ăuöi, coâ tñnh dûúơc khaâc nhau; quy thín lađ phíìn cuê cuêa ặúng quy Liïn nhuơc: Haơt sen, cuông duđng lađm thuöịc; Vò öng chöìng lađ lang thuöịc nïn taâc giaê duđng nhûông tïn võ thuöịc yâ hai cíu: Giúđ thò keê míịt ngûúđi cođn, "cuêa anh anh mang, cuêa nađng nađng xaâch" Búôn cúơt bađ lang lađ úê hai cíu nađy

(5)-(6) Dao cíìu: Dao duđng riïng trong nghïì thuöịc, taâc duơng thaâi thuöịc maơnh vađ nhanh hún dao thûúđng Sinh kyâ tûê quy: Söịng gûêi thaâc vïì úê ăíy taâc giaê víơn duơng linh hoaơt thađnh ngûô nađy Ngûúđi phuơ nûô goaâ treê nađy nïịu khöng úê víơy ặúơc mađ phaêi qua hai líìn ăođ "thò kyê víơt nađy seô trao laơi cho ai? Chađng úi! Trong cuöơc söịng taơm búơ nađy, chó coâ luâc chïịt ăi thò múâi coâ thïí vïì núi úê maôi maôi cuđng chađng ặúơc"

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 20

Baânh tröi nûúâc

Thín em vûđa trùưng laơi vûđa trođn, Baêy nöíi ba chòm vúâi nûúâc non.(1) Rùưn naât mùơc díìu tay keê nùơn Mađ em víîn giûô tíịm lođng son(2)

(1) Baânh tröi khi luöơc traêi qua chòm nöíi míịy líìn trong nûúâc múâi chñn

(2) Tíịm lođng son: Baânh tröi khi luöơc chñn thò nhín ặúđng baânh tröi úê giûôa ăoê thùưm nhû son: vñ vúâi ngûúđi con gaâi duđ coâ long ăong ba chòm baêy nöíi, víîn giûô tíịm lođng thađnh thûơc trong tònh ýu

HÖÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 22

Hay cố tịnh riïng vúái nûúác non?

(1) Ngổc Thỗ: Huyïìn thoẩi nối trïn mùåt trùng cố con Thỗ Ngổc ngưìi giậ thuưëc trûúâng sinh

(2) Vûâng son: Chĩ mùåt trúâi

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 24

(1) Ăöơng Hûúng Tñch: Ăöơng chñnh cuêa chuđa Hûúng trûúâc thuöơc huýơn Chûúng Myô, tónh Hađ Ăöng, nay lađ huýơn Myô Ăûâc, tónh Hađ Tíy

(2) Kheâo phođm: Nhû kheâo phaơm, thíơt lađ kheâo!

(3) Gioơt nûúâc rúi: Caâc thaơch nhuô trïn cûêa ăöơng luön tûđng gioơt roê xuöịng

(4) Vođm ăöơng coâ nhûông chaơm veô cuêa thiïn nhiïn ặúơc hònh dung ra caênh trñ nhû mùơt trùng, con thuýìn v.v Vö traơo: Khöng coâ búi cheđo

(5) Núi rûâng suöëi (lêm truyïìn) maâ cuöën huát laåi àêy caã möåt caãnh phöìn hoa àö höåi

HÖÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 26

Keôm tröịng (1)

Hai bïn thò nuâi giûôa thò söng

Coâ phaêi ăíy lađ keôm Tröịng Khöng?

Soâng döìn mùơt nûúâc vöî long bong

úê trong hang nuâi cođn húi heơp,

Ra khoêi ăíìu non ăaô r öơng thuđng

Qua cûêa mònh úi! Nïn ngùưm laơi,(2) Nađo ai coâ biïịt nöîi bûng böìng(3)

(1) Keôm Tröịng úê huýơn Kim Baêng, phuê Lyâ Nhín, tónh Hađ Nam, nay thuöơc Nam Hađ Keôm: Heêm giûôa hai sûúđng nuâi döịc, giûôa coâ löịi ăi (2)-(3) Böìng: Tïn möơt thûâ tröịng Trong lïî höơi xûa coâ ăiïơu muâa tröịng goơi lađ muâa con ẵ (gaâi) ăaânh böìng

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 28

Quaân Khaânh (1)

Ăûâng cheâo tröng theo caênh hùưt heo,(2) Ăûúđng ăi thiïn theơo quaân cheo leo

Lúơp lïìu maâi coê tranh xú xaâc,

Xo keô keđo tre ăöịt khùỉng kheo.(3)

Ba chaơc cíy xanh hònh uöịn eâo, Möơt dođng nûúâc biïịc caênh leo teo

Thuâ vui qún caê niïìm lo cuô, Kòa caâi diïìu ai noâ löơn leđo

(1) Quaân Khaânh: Caâc cöng trònh nghiïn cûâu vađ caâc vùn baên coâ chuâ thñch ăïìu thöịng nhíịt ghi lađ úê tónh Thanh Hoaâ, song chûa roô huýơn nađo

(2) Hùưt heo: Ím chñnh xaâc lađ hùưt hiu

(3) Khùỉng kheo: Ím chñnh xaâc lađ khùỉng khiu

Höìng höìng maá phêën duyïn vò cêåy.(3) Chuáa dêëu vua yïu möåt caái naây

(1) Mûúâi baãy, mûúâi taám: Söë nan quaåt giêëy, cuäng noái tuöíi cuãa thiïëu nûä

(2) Cay: Caái suöët cuãa quaåt giêëy, haãi àêìu coá maãnh kim loaåi (nhaâi quaåt) hònh troân àïí chöët caác nan laåi úã hai nan caái

(3) Cêåy: Giöëng cêy höìng, quaã beá vaâ chaát, nhûåa duâng àïí phêët

quaåt "Maá höìng khöng thuöëc maâ say" (Cung oaán ngêm khuác)

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 30

(2) Thaâi thuâ: Ăöịng lađm tri huýơn, khi sang Ăöng Ăö ặúơc Tön

Sô Nghõ cho lađm chûâc thaâi thuâ

Traâch chiïu Höí

Xûúâng (1)

Anh ăöì tónh, anh ăöì say, Sao anh gheơo nguýơt giûôa ban ngađy?

Nađy nađy chõ baêo cho mađ biïịt

Chöịn íịy hang huđm chúâ moâ tay

Chiïu Höí hoaơ laơi

Nađy öng tónh! Nađy öng say!

Nađy öng gheơo nguýơt giûôa ban ngađy!

Hang huđm vñ bùĩng(2) khöng ai moâ, Sao coâ huđm con böîng(3) tröịc tay?

(1) Cuöơc xûúâng hoaơ giûôa Höì Xuín hûúng vađ Chiïu Höí thûơc lađ khöng tiïìn khoaâng híơu trong lõch sûê vùn chûúng cuêa ta Sûâc khoeê vađ tònh ýu sûơ söịng, vùn tađi vađ caâ tñnh, löịi noâi toaơc moâng heo, khöng uâp múê boâng gioâ nhiïìu, khöng duđng biïíu tûúơng hai mùơt, ñt tûê víơn (víìn chïịt khöng hoaơ ặúơc) mađ chó coâ löơng chûô (búôn chûô) Chó coâ ba bađi thú mađ ăaô ăi thùỉng vađo dín chuâng vađ tûđ líu ăaô naêy sinh nhiïìu giai thoaơi Caê ăöi baơn ăïìu cín xûâng vïì tađi nghïơ thú Nöm, vađ cuông thíơt tri ím,

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 32

tri kyã, khưng cố mưåt chuát gị ngùn cấch giûäa àưi bẩn thanh niïn nam nûä

(2) Vđ bùéng tûác vđ bùçng, àổc theo êm trùỉc cuãa thú

(3) Bưỵng tûác lâ bưìng, àổc theo êm trùỉc cuãa thú, múái àuáng êm luêåt

Xûúáng (2)

Sao nối rùçng nùm lẩi cố ba?

Trấch ngûúâi quên tûã hển sai ra

Bao giúâ thong thẫ lïn chúi nguyïåt, Nhúá hấi cho xin nùỉm lấ àa(1)

Chiïu Hưí hoẩ lẩi

Rùçng giấn thị nùm, quđ cố ba(2) Búãi ngûúâi thuåc nûä tđnh khưng ra

ûâ rưìi, thong thẫ lïn chúi nguyïåt Cho cẫ cânh àa lêỵn cuã àa

(1) Huyïìn thoẩi nối: Trïn mùåt trùng cố cêy àa vâ thùçng Cuưåi ngưìi dûúái gưëc Cuưåi côn lâ mưåt nhên vêåt trong truyïån cưí dên gian cố àùåc tđnh àậ trúã thânh thânh ngûä "Nối dưëi nhû Cuưåi" úã àêy nhùỉc chuyïån lïn chúi cung trùng vâ Chiïu Hưí sệ cho Hưì Xuên Hûúng nùỉm lấ àa, cố yá nối Chiïu Hưí cuäng chùèng khấc gị Cuưåi "nối Cuưåi"

(2) Tiïìn giấn ùn 36 àưìng kệm Tiïìn quyá ùn 60 Nhû vêåy 5 àưìng giấn hay 3 àưìng quyá àïìu bùçng 180 àưìng kệm Cố thïí cấch hỗi vay cuãa Hưì Xuên Hûúng vúái Chiïu Hưí khưng giao hển rộ râng, cuäng cố thïí cấch trẫ lúâi chĩ lâ chûäa khếo cho Chiïu Hưí

Xûúáng (3)

Nhûäng bêëy lêu nay luöëng nhùæn nhe

Nhùæn nhe toan nhûäng sûå guân gheâ(1) Guân gheâ nhûng vêîn coân chûa daám Chûa daám cho nïn phaãi ruåt reâ

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 34

Chiïu Höí hoaơ laơi

Húôi húôi cö bay töị haôo nhe(2) Haôo nhe khöng ặúơc, gíơy öng gheđ

Öng gheđ khöng ặúơc, öng gheđ maôi, Gheđ maôi röìi líu cuông phaêi ređ

(1) Guđn gheđ: Gaơ gíîm

(2) Töị haôo: Caâo töị haôo huýìn Chuâng töi ghi theo Höì Xuín Hûúng, giai thoaơi thú, cuêa Súê Vùn hoaâ Vônh Phuâ-1989

Hai chûô nađy gùưn vúâi caâch ăaâ ăaâp cuêa hai bađi hoaơ, khaâc vúâi nhiïìu baên víîn cheâp lađ "túâi baêo"

Chúi Têy Höì nhúá baån

Phong caãnh Têy Höì chùèng khaác xûa Ngûúâi àöìng chêu trûúác biïët bao giúâ Nhêåt Tên àï lúã nhûng coân löëi

Trêën Bùæc rïu phong v êîn ngêën thú Noå vûåc Trêu Vaâng trùng laåt boáng Kòa non Phûúång Àêët khoái tuön múâ Höì kia thùm thùèm sêu dûúâng mêëy

So daå hoaâi nhên chûãa dïî vûâa

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 36

Sû bõ ong chêm

Nâo nốn tu lúâ, nâo muä thêm,

Ài àêu chùèng àưåi àïí ong chêm?

Àêìu sû hấ phẫi gị bâ cưët,(1) Bấ ngổ con ong bế cấi nhêìm (2)

(1)-(2) Vêån duång cêu ca dao tiïëu lêm àậ nhùỉc àïën trong cêu thûá

4 bâi Quan thõ

HƯÌ XUÊN HÛÚNG TUYÏÍN TÊÅP 38

(4) Chúâ àïën nùỉng hanh cuãa ba thấng thu, nhêën nêu àem dậi nhiïìu lûúåt thị vẫi nhuưåm múái lïn mâu vâ sêỵm dêìn lẩi

Vö ím nûô (1)

Mûúđi hai bađ muơ gheât chi nhau, Ăem caâi xuín tònh(2) vûât boê ăíu

Ruâc rñch thíy cha con chuöơt nhùưt,(3)

Vo ve mùơc meơ caâi ong bíìu(4) Ăöị ai biïịt ăoâ vöng hay tröịc(5) Cođn keê nađo hay cuöịng vúâi ăíìu(6) Thöi thïị thò thöi, thöi cuông ặúơc, Nghòn nùm cađng khoêi tiïịng nûúng díu(7)

(1) Nhiïìu saâch in sau nađy líìm bađi nađy vúâi bađi Quan thõ Quan thõ lađ viïn hoaơn quan khi xûa Bađi Quan thõ ặúơc gaân cho Höì Xuín Hûúng

(2) Caâi xuín tònh: Böơ phíơn khöng thïí thiïịu cuêa ngûúđi phuơ nûô (3) yâ ca dao:

"Con gaâi mûúđi baêy mûúđi ba

Ăïm nùìm vúâi meơ chuöơt tha míịt "

(4) yâ ca dao:

HÖÌ XUÍN HÛÚNG TUÝÍN TÍƠP 40

"Bađ giađ ăaânh tröịng long bong

Vûđa ăi vûđa nhaêy con ong ăöịt "

(5) Tuơc ngûô: "Ngöìi: laâ vöng; chöíng möng: laâ tröịc"

(6) Tuơc ngûô: "Ăíìu troê xuöịng, cuöịng trúê lïn"

(7) Tiïịng nûúng díu: nûúng díu lađ baôi tröìng díu "Tiïịng nûúng díu" lađ tiïịng (xíịu) úê baôi tröìng díu - Do thađnh ngûô chûô Haân lađ "Tang gian böơc thûúơng" Saâch Híơu Haân thû, Ăõa lñ chñ noâi rùìng ăíịt Vïơ xûa coâ chöî kñn trong baôi tröìng díu (tang gian) úê trïn söng Böơc (Böơc thûúơng), lađ núi trai gaâi thûúđng tuơ höơi lađm nhûông chuýơn dím ö Nguýîn Du ăaô dõch thađnh ngûô nađy: "Ra tuöìng trïn Böơc trong díu - Thò con ngûúđi íịy cíìu lađm chi" (Kiïìu)