SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THCS & THPT QUAN SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BA PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 11 KHẮC SÂU KIẾN THỨC TRONG GIỜ DẠY ĐỌC - HIỂU TÁC
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THCS & THPT QUAN SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BA PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH
LỚP 11 KHẮC SÂU KIẾN THỨC TRONG GIỜ DẠY ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM CHÍ PHÈO - NAM CAO
Người thực hiện: Nguyễn Thị Hạnh Chức vụ chuyên môn: Giáo viên SKKN thuộc môn: Ngữ văn
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3
2.3 Các giải pháp thực hiện 3
2.3.1 Đọc tác phẩm 3
2.3.2 Tổ chức cho học sinh tự bộc lộ thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở 6
2.3.3 Hoạt động nhóm 15
2.4 Hiệu quả của SKKN 17
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ……… 18
3.1 Kết luận………18
3.2 Kiến nghị 18
Trang 3
1 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chon đề tài
Bàn về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học GS Trần Đình Sử có ý kiến:
“Dạy học là dạy cho người khác học Học không phải là học thuộc, học thụ động tiếp
thu kiến thức một chiều theo kiểu thầy giáo rót kiến thức vào đầu học sinh như rót nước vào bình Nước và bình không ăn nhập gì với nhau, do đó sau đó nước sẽ được rót ra và không còn gì trong đầu học sinh cả ” Cũng bàn về vấn đề này, nghị quyết
Hội nghị TW2 khoá VIII, luật giáo dục đã nhấn mạnh: “Đổi mới mạnh mẽ phương
pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học” Đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao chất
lượng dạy và học trong các nhà trường phổ thông nói chung và đối với bộ môn Ngữvăn nói riêng là mục tiêu đối với mỗi thầy cô giáo
Đề tài “Sử dụng ba phương pháp hướng dẫn học sinh lớp 11 khắc sâu kiến
thức trong giờ dạy đọc - hiểu tác phẩm Chí Phèo - Nam Cao” hiện đang còn bỏ ngỏ,
chờ nghiên cứu thêm Trên thực tế có rất nhiều bài nghiên cứu về ba phương pháp:
đọc sáng tạo, hướng dẫn học sinh tự bộc lộ, hoạt động nhóm, phân tích - bình luận truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao Tuy nhiên, vận dụng cụ thể ba phương pháp nêu
trên trong giờ dạy đọc - hiểu tác phẩm Chí Phèo - Nam Cao thì chưa có công trình
nghiên cứu chuyên biệt nào Vì vậy, vấn đề sáng kiến kinh nghiệm nghiên cứu manggiá trị khai thác, đào sâu, vận dụng hiệu quả phục vụ công tác giảng dạy học sinh lớp
11 bậc THPT tại Trường THCS & THPT Quan Sơn
Sau nhiều năm giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở bậc phổ thông, với tôi thành
công nhiều và thất bại cũng không ít Trước đây, tôi công tác tại trường THPT LươngĐắc Bằng Hoằng Hóa, hiện nay tôi thực hiện nghĩa vụ đến công tác tại trường THCS
& THPT Quan Sơn Học sinh Trường THCS &THPT Quan Sơn 98% là người dântộc thiểu số các em rất hạn chế về ngôn ngữ Tôi nhận thấy, bản thân nếu vẫn áp dụngphương pháp giảng dạy cũ sẽ không phù hợp với các em Vì vậy tôi đã trăn trở và tìmra: một số hình thức hướng dẫn học sinh lớp 11 tự bộc lộ trong giờ dạy đọc - hiểu tácphẩm Chí Phèo - Nam Cao
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Sáng kiến kinh nghiệm (SKKN) đề ra giải pháp nhằm phát huy tính sáng tạo
cá nhân người học, lấy học sinh làm trung tâm thầy (cô) tổ chức để các em tiếp nhậnkiến thức khơi gợi hứng thú học tập bộ môn thông qua: đọc tác phẩm, suy nghĩ trả lờicâu hỏi gợi mở của giáo viên, thảo luận nhóm
- Đề tài giúp học sinh nhớ kiến thức trọng tâm, liên hệ mở rộng nội dung bàihọc, ứng dụng vào thực tiễn đời sống
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Trang 4- Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 11 Trường THCS & THPT Quan Sơn
- Để có cơ sở đánh giá hiệu quả của đề tài trong thực tế giảng dạy tôi chọn 4 lớp củaTrường THCS & THPT Quan Sơn, đó là:
+ Lớp 11A1 và lớp 11 A3 năm học 2019- 2020 làm đối chứng
+ Lớp 11A1 và lớp 11A 2 năm học 2020-2021 làm thực nghiệm
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế thu thập thông tin
- Phương pháp thống kê xử lí số liệu
- Phương pháp so sánh, phân loại, phân tích, chứng minh, tổng hợp
- Phương pháp thực nghiệm
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
- Thực hiện ba phương pháp: đọc tác phẩm, tổ chức cho học sinh tự bộc lộ thông qua
hệ thống câu hỏi gợi mở, thảo luận nhóm trong giờ dạy đọc - hiểu truyện ngắn ChíPhèo - Nam Cao
- Điểm mới nổi bật nhất của SKKN là: thực hiện phương pháp hướng dẫn học sinh tự
bộc lộ trong giờ dạy đọc - hiểu tác phẩm Chí Phèo - Nam Cao
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trang 5Văn chương có giá trị lan toả cảm xúc, dấy lên trong lòng người đọc người
nghe những cảm xúc vui, buồn, yêu, ghét…người đọc văn yêu tình yêu của nhà vănnhà thơ, ghét, căm hận trước cái xấu cái ác mà nhà văn đã thổi hồn vào tác phẩm Sứmệnh của người giáo viên dạy Văn là truyền tải thế giới tâm hồn ấy đến với học tròbằng rung động và năng khiếu, bằng kiến thức tích luỹ trong học tập, kinh nghiệmsống của bản thân, định hướng cho các em chiếm lĩnh tác phẩm văn học
“Văn học đến với con người theo cách của ngọn lửa nung đốt và sưởi ấm,
thiêu huỷ và chiếu sáng” (Lê Thanh Nghị) Giáo viên dạy văn là cầu nối dẫn dắt để
học trò tiếp nhận tác phẩm văn chương Giờ học văn chỉ thực sự đạt hiệu quả khi có
sự chia sẻ cảm xúc giữa thầy và trò về một tác phẩm văn học Thầy biết làm bừng lênngọn lửa trong trái tim học trò, khơi gợi thôi thúc trò tiếp nhận khám phá nhờ vào sựdẫn dắt, gợi mở của giáo viên
Về phía học sinh: Học sinh Trường THCS & THPT Quan Sơn chủ yếu là
người dân tộc thiểu số Các em gặp nhiều rào cản ngôn ngữ trong tiếp thu kiến thứcmôn học
Căn cứ vào cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đã nghiên cứu để cải thiện tồn
tại với đề tài SKKN: Vận dụng ba phương pháp hướng dẫn học sinh lớp 11 khắc sâu
kiến thức trong giờ dạy đọc - hiểu tác phẩm “Chí Phèo” - Nam Cao
2.3 Các giải pháp thực hiện
2.3.1 Đọc tác phẩm
Trong giảng dạy, tôi phân tích để học sinh thấy được tầm quan trọng của
sách Sách giữ vị trí quan trọng trong việc cung cấp tri thức, giáo dục hoàn thiện nhậnthức tư tưởng, định hướng mỗi người về vẻ đẹp chân - thiện - mĩ để sống tốt hơn biết
vì người khác hơn Đối với cuộc sống con người nhất là với người học sinh sách cóvai trò hoàn thiện tâm hồn, trí tuệ Sách là người thầy không đứng trên bục giảnggiúp mỗi chúng ta mở mang tầm hiểu biết nâng cao nhận thức khám phá thế giới,cuộc sống
Muốn học giỏi văn các em học sinh phải yêu sách và đọc thật nhiều sách vănhọc Trong thời đại công nghệ thông tin việc đọc sách đối với học sinh đang bị lấnsân Các em thích vào các trang facebook, Zalo, youtube khiến các em không thểđọc sách văn học Học văn mà ngại đọc sách thì đó không phải là con đường đi đếnthành công Mỗi bạn trẻ cần phải xem lại mình và rèn luyện thói quen đọc sách
Trang 6Khám phá tác phẩm văn học, việc đầu tiên đối với mỗi người là đọc Theo GS
Trần Đình Sử: “Muốn dạy đọc - hiểu thì trước hết phải biết đọc như thế nào đã,
không hiểu đọc là gì thì dạy đọc làm sao được”.
Các bước tôi hướng dẫn học sinh đọc - hiểu tác phẩm văn học:
- Đọc tác phẩm - thâm nhập nội dung
- Đọc để chọn và tìm điểm sáng thẩm mĩ của tác phẩm
- Đọc hồi cố những chi tiết điển hình đặc sắc
- Đọc nhằm nhấn mạnh âm hưởng chủ đạo và giọng điệu của nhà văn
- Đọc diễn cảm, nhập vai tô đậm giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuậtcủa tác phẩm
Vì thế, giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh đọc tác phẩm, giúp các em tựnhận ra những chi tiết đặc sắc của văn bản ngôn từ để cảm nhận cái hay cái đẹp Giáoviên dẫn dắt học sinh phát hiện và đọc đúng, đọc hay những chi tiết, hình ảnh mangtín hiệu nghệ thuật sẽ giúp các em hứng thú khi chiếm lĩnh văn bản Đồng thời âmhưởng ngôn từ sẽ để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm trí học trò Các em chiếm lĩnh vănbản nghệ thuật thông qua đọc sẽ khắc phục được tình trạng làm bài không lấy dẫnchứng phân tích chứng minh, hoặc nhớ không chính xác nên diễn đạt nôm na, xa rờivăn bản
Trước kia, bản thân tôi (khi mới vào nghề) và qua dự giờ đồng nghiệp
nhận thấy vẫn còn tình trạng: giáo viên cho học sinh đọc phần tiểu dẫn hoặc tác
phẩm trên lớp (đọc những đoạn dài thiếu chọn lọc) Việc làm này thừa đối với
những em đã đọc và chuẩn bị bài tốt ở nhà Thực tế này dẫn đến thiếu thời gian dànhcho hoạt động đọc - hiểu văn bản Bài giảng sẽ trở nên vội vàng không đầy đủ, sâusắc Giờ học không thành công
Tôi thay đổi cách tổ chức hướng dẫn học sinh đọc tác phẩm (nhất là tác
phẩm truyện) trong giờ dạy đọc - hiểu
Các biện pháp tiến hành hướng dẫn học sinh đọc tác phẩm:
3.2.1.2 Hướng dẫn học sinh đọc
Tuỳ từng tác phẩm khác nhau giáo viên định hướng học sinh đọc khác nhau phù hợp với thời gian, kiến thức và mục tiêu bài học.
Trang 7Có những bài học giáo viên yêu cầu học sinh đọc nhiều lần, suy nghĩ về chi tiết
hình ảnh đặc sắc Ví dụ: tác phẩm Đây thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử, Tràng giang Huy Cận, Tôi yêu em - A Pu-skin…
Có những tác phẩm tôi hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu trước ở nhà, đến lớpcác em đọc những câu mình thích, những đoạn mình cho là hay và trình bày trước cô
giáo vì sao? VD: Chí Phèo - Nam Cao, Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân, Hai đứa trẻ
- Thạch Lam
Đối với tác phẩm truyện, tôi hướng dẫn các em các cách đọc sau:
Đọc diễn cảm: Cách thể hiện rung động và xúc cảm của người đọc về chi tiết,
hình ảnh, tình huống tác phẩm Ví dụ: Hai đứa trẻ - Thạch Lam, Chí Phèo - Nam
Cao Đây là tác phẩm buộc các em phải nhớ cốt truyện, những chi tiết hình ảnh đặcsắc để hiểu nội dung làm rõ mục tiêu bài học Đối với những tác phẩm tự sự nêu trêngiáo viên không giao việc và hướng dẫn học sinh học ở nhà là tối sách vì sẽ không cóthời gian đọc trên lớp
Đọc nhập vai: Giúp giáo viên nhận ra khả năng nhập vai của học trò, phát hiện
những học sinh có khả năng nhập vai tốt, uốn nắn học sinh có giọng đọc chưa đạt yêucầu
Ví dụ: Vĩnh biệt Cửu Trùng đài (Trích Vũ Như Tô) - Nguyễn Huy Tưởng, Tình yêu
và thù hận (Trích kịch Rô- me- ô và Giu - li - et) U.Sếch - xpia…
3.2.1.3 Hướng dẫn học sinh đọc truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao
Các bước tôi tiến hành hướng dẫn các em đọc tác phẩm
Bước 1: Giáo viên dặn dò học sinh đọc tác phẩm ở nhà, đến lớp kiểm tra tóm tắt văn
bản, bước đầu tiếp cận tác phẩm
Bước 2: Giáo viên gọi học sinh khác nhận xét, đánh giá.
Giáo viên phát vấn: Em hãy đọc một đoạn - theo em là hay, mang tín hiệu nghệthuật? Em chọn đọc một câu hay nhất và cho biết vì sao hay?
Bước 3: Giáo viên bổ sung chọn đọc thêm những câu văn hay, những chi tiết hình
ảnh đặc sắc mang sức nặng nghệ thuật tác phẩm, đồng thời dẫn dắt các em tiếp nhận:
Phần đoạn văn mở đầu truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao.
Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc phân vai đoạn văn mở đầu truyện ngắn ChíPhèo để các em nhận ra tính đa thanh, đa giọng của tác phẩm
Kết quả đạt được: Nhờ đọc sáng tạo mà nội dung tác phẩm văn học, chi tiết nghệ
thuật đặc sắc để lại ấn tượng, suy nghĩ trong tâm trí học trò Giọng đọc truyền cảm,nhập vai của người đọc gieo ấn tượng và để lại những cảm xúc sâu lắng với các em
2.3.2 Tổ chức cho học sinh tự bộc lộ thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở.
Tổ chức cho học sinh tự bộc lộ là phương pháp gợi mở để học sinh theo đó tựbộc lộ kiến thức của bản thân về bài học Trong giờ học, các em nhất thiết phải đượcnói, tập trung chú ý lắng nghe bạn nói về một vấn đề của bài học
Tổ chức cho học sinh tự bộc lộ không phải là hình thức giáo viên phát vấn, họcsinh trả lời nhấp nhổm trong giờ học Thầy (cô) phải có phương pháp kích thích hứngthú để học sinh tham gia trả câu hỏi xây dựng bài học chất lượng, có đầu tư để thực
sự đó là việc làm trí tuệ Giáo viên biết tổ chức những tình huống sư phạm có vấn đề
Trang 8để học sinh tham gia xây dựng bài học Nhờ vậy hiệu quả học tập mới được cải thiện,chất lượng giờ học nâng cao
Trước kia, giờ giảng văn nặng về phương pháp thuyết trình, giáo viên giảng
bài thật hay, chỗ nào quan trọng dừng lại cho học sinh chép Học sinh nghe thầygiảng và ghi chép một cách thụ động không phát huy được năng lực sáng tạo củangười học
Về nhà, học sinh đọc lại, học thuộc bài giảng thầy / cô trên lớp một cách máymóc, thụ động
Một số giáo viên chú ý đến việc đặt câu hỏi phát vấn học sinh trong giờ họcsong nặng về hình thức, thiếu đầu tư Vì vậy bài giảng của thầy chưa khơi gợi hứngthú đối với học trò Do đó bài giảng cũng chưa hấp dẫn, lôi cuốn
Trước thực tế trên, tôi thay đổi cách dạy bằng việc thiết kế hệ thống câu hỏi
gợi mở nhằm kích thích tư duy học trò, phát huy hứng thú học tập của các em
Hệ thống câu hỏi gợi mở là: mở ra tình huống có vấn đề hướng học sinh tiếp
nhận tác phẩm bao gồm: câu hỏi phát hiện, câu hỏi gợi mở, câu hỏi nêu vấn đề, câu
hỏi so sánh, câu hỏi bộc lộ cảm xúc.
Tóm lại, một giờ dạy Văn thành công không là lời giảng của cô giáo thật hay,
lưu loát truyền cảm, tính trí tuệ của giờ học được thể hiện ở việc: giáo viên biết tổ
chức cho học sinh tự bộc lộ Với hệ thống câu hỏi gợi mở có chất lượng giúp các em
có cơ hội được suy nghĩ, được nói, được lắng nghe bạn nói, đánh giá ý kiến của bạn.Nhờ đó, kiến thức bài học khắc sâu trong tâm trí các em
2.3.2.1 Câu hỏi phát hiện: Là kiểu câu hỏi đơn giản, học sinh có thể trả lời dễ dàng
dựa trên nền kiến thức sẵn có trong sách giáo khoa
Tuy nhiên cách đặt câu hỏi như thế nào để kích thích hứng thú học tập của họcsinh Điều này đòi hỏi người giáo viên phải tư duy để làm mới bài giảng của mình
Câu hỏi 1: Những yếu tố nào đã hun đúc nên tài năng Nam Cao?
Dự kiến học sinh trả lời:
Những yếu tố hun đúc nên tài văn Nam Cao: Quê hương, những trải nghiệmtrong cuộc đời người trí thức; tư chất con người Nam Cao Từ đây tôi tiếp tục dẫn dắt
để học sinh tìm hiểu từng khía cạnh trong cuộc đời con người Nam Cao
Sau đó, tôi tiếp tục dẫn dắt để học sinh tìm hiểu về cuộc đời, con người NamCao để làm nên tên tuổi nhà văn - người được đánh giá là đỉnh cao của nền văn họchiện thực phê phán giai đoạn 1930 -1945
Giáo viên: Nam Cao để nhân vật Chí Phèo xuất hiện như thế nào?
Học sinh trả lời: Chí Phèo ra mắt với tiếng chửi
Câu hỏi 2: Em có nhận xét gì về tiếng chửi của Chí Phèo trong đoạn văn mở đầu tác
phẩm?
HS trả lời: Tiếng chửi độc đáo hướng về các đối tượng Trời -> Đời -> cả làng Vũ
Đại -> Cha đứa nào không chửi nhau với hắn -> Đứa chết mẹ nào không chửi nhau với hắn, nhưng cái mà Chí nhận được là trời có của riêng nhà nào -> đời là tất cả nhưng chẳng là ai -> không ai lên tiếng -> Không ai ra điều -> Không biết ai đã đẻ
ra Chí Phèo.
Trang 9Ưu điểm của câu hỏi phát hiện: Nhằm khuyến khích học sinh trung bình, yếu, để
các em thấy mình không bị bỏ rơi, có cơ hội thể hiện mình
Nhược điểm của câu hỏi phát hiện: Loại câu hỏi này nếu giáo viên sử dụng nhiều
sẽ tạo ra sự nhàm chán đối với học sinh, nhất là học sinh khá giỏi, các em không có
cơ hội thể hiện mình
2.3.2.2 Câu hỏi gợi mở
Là cách đặt câu hỏi để từng bước mở ra các đơn vị kiến thức trong bài học.Đây là kiểu câu hỏi dẫn dắt giúp học sinh chiếm lĩnh tác phẩm khéo léo, tự nhiên.Kiểu câu hỏi này tạo hứng thú tiếp nhận bài học, khắc sâu kiến thức trong tâm trí họctrò
VD: Khi dạy truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao, điều ta quan tâm là Chí chửi nhưngkhông có người nghe chửi và cũng không ai chửi lại hắn Tiếng chửi rơi vào hưkhông Chí hoá cô đơn
GV gợi mở: Người ta cho rằng Nam Cao đã chọn được một cách vào truyện vừa đặcsắc vừa hiệu quả Theo em, vì sao có thể khẳng định như vậy?
Học sinh thảo luận: Cách vào truyện của Nam Cao độc đáo Bằng cách này, NamCao đã tạo được ấn tượng trong bạn đọc về nhân vật chính - một kẻ say rượu, vừa
quen vừa lạ.
Quen: Chí say như bao kẻ tha hoá biến chất ngập trong ma men
Lạ: Hắn chửi lạ lùng, chửi từ trên xuống dưới Tiếng chửi của Chí Phèo khiến người
đọc phải băn khoăn thắc mắc: Vì sao trên đời lại có một kẻ tha hoá đến như vậy? Vìsao Chí chửi mà không có người chửi lại
Cách sử dụng câu hỏi gợi mở như trên cũng là một nghệ thuật trong giảng dạyNgữ văn Trong tiến trình dạy học, không nhất thiết câu hỏi nào giáo viên đưa racũng buộc các em trả lời Có câu hỏi giáo viên hỏi nhưng chỉ để hỏi Tức là giáo viênhỏi rồi tự mình trả lời, hỏi để nhấn mạnh và khẳng định vấn đề và tiếp tục trình bàyđơn vị kiến thức tiếp theo
2.3.2.3 Câu hỏi nêu vấn đề:
Đây là dạng câu hỏi khó nhằm phát huy tính tích cực và hoạt động tư duy tínhnăng động trí tuệ cho học sinh Với dạng câu hỏi này học sinh phải suy nghĩ tìm tòi,liên hệ tưởng tượng nghĩa là phát huy hết khả năng của bản thân để trả lời
Giáo viên muốn xây dựng câu hỏi nêu vấn đề đòi hỏi phải xâu chuỗi kiến thứctrong bài học, huy động tổng hợp một khối lượng kiến thức lớn nhằm làm sáng tỏquan điểm của tác giả trong tác phẩm Kiểu câu hỏi này luôn chứa đựng phát hiện vềnhững thể hiện trong nội dung song lại thống nhất liên tục hợp lý trong tư tưởng củanhà văn, thể hiện sự sáng tạo mới mẻ của nhà văn trong xây dựng đề tài và chủ đề tácphẩm
Câu hỏi nêu vấn đề có dạng sau: Theo em, tại sao thế này…mà không thế kia…
Ví dụ 1: Dạy truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao, tôi đặt câu hỏi: Trong truyện ngắn
Chí Phèo, vì sao Nam Cao không để nhân vật chết vì đâm thuê chém mướn, đập đầurạch mặt ăn vạ mà tác giả để nhân vật chết trên ngưỡng cửa trở về với cuộc sốnglương thiện - gặp Thị Nở
Trang 10Đây cũng là câu hỏi giáo viên nêu để chuyển ý: Cuộc đời Chí Phèo từ giai đoạn saukhi ở tù về đến khi gặp Thị Nở.
Ví dụ 2: Một người như Chí: khoẻ mạnh, đẹp trai, hiền lành với ước mơ lương thiện,
lẽ ra Chí phải được sống hạnh phúc, nếu không cũng phải bình thường như bao người
nông dân khác Thế nhưng cuộc đời của anh lại: vào tù -> tha hoá -> gặp Thị Nở ->
chết? Vì sao?
Học sinh sẽ phát hiện: Bi kịch cuộc đời Chí Phèo là tiếng nói đanh thép tố cáochế độ phong kiến bất công tàn bạo, gieo những khổ đau bất hạnh đối với người nôngdân Từ đó, giáo viên phân tích giá trị tư tưởng của tác phẩm
Ví dụ 3: Tại sao Nam Cao không để Chí Phèo sống sau khi giết Bá Kiến ?
Trong xã hội như thế, sống hiền lành sẽ bị người ta ức hiếp dồn đến đườngcùng Chí muốn sống ngang tàng phải ác, lưu manh, tha hoá Một khi phần người đã
trở về, Chí không thể sống kiếp quỷ dữ Hành động tự sát của Chí Phèo là hành động
tự giết chết kiếp quỷ dữ trong con người mình
Như vậy, với dạng câu hỏi đặt vấn đề, tôi đã ứng dụng trong giảng dạy truyện
ngắn Chí Phèo như trên, kết quả thu được là:
Kết quả:
Về phía học sinh: Kích thích tư duy năng lực sáng tạo của học trò Kiến thức
học sinh tiếp nhận khắc sâu trong tâm trí các em
Về phía giáo viên: Có cơ hội phát hiện, nắm bắt những học sinh học tốt, tư duy
sâu sắc Giáo viên đồng thời nắm được khả năng hiểu bài, nắm kiến thức của các em
2.3.2.4 So sánh văn học
So sánh văn học là tìm ra điểm tương đồng và khác biệt làm sáng tỏ vấn đề vàkhắc sâu kiến thức bài học Với phương pháp này bài giảng của giáo viên khôngnhàm chán truyền tải một chiều kích thích hứng thú học tập đối với học sinh Sửdụng câu hỏi so sánh khiến bài giảng của thầy cô lạ hoá, hấp dẫn thay đổi tư duy đốivới học sinh
2.3.2.4.1 So sánh ngay trong văn bản
So sánh vai trò, tác động của hai nhân vật Bá Kiến và Thị Nở đối với số phậncuộc đời Chí Phèo
Bá Kiến và Thị Nở là hai nhân vật có tác động tạo ngã rẽ trong cuộc đời Chí
Phèo Bá Kiến là người đẩy Chí Phèo vào tù và chính lão biến Chí thành quỷ dữ
làng Vũ Đại Đối lập với Bá Kiến, Thị Nở bằng sự quan tâm và tình yêu thương chân
thành đã đánh thức phần người còn sót lại trong Chí, khiến Chí cháy lên niềm khao
khát: Thị Nở sẽ mở đường đưa anh trở về với cuộc sống hoàn lương Nếu Bá Kiến là lão cường hào ác bá tâm địa xảo trá quỷ quyệt huỷ hoại phần người tốt đẹp trong Chí
thì Thị Nở được trao đôi đũa thần tiên ông dẫn dắt Chí trở về với cõi người, để rồi kể
từ khi về làng, lần đầu tiên Chí: tỉnh…buồn và tha thiết nhớ…Thị Nở khiến tâm hồn
Chí hồi sinh
2.3.2.4.2 So sánh các tác phẩm văn học cùng thời kỳ
Khi chị Dậu trong Tắt đèn - Ngô Tất Tố (1937), anh Pha trong Bước đường
cùng - Nguyễn Công Hoan (1938) ra đời, người đọc những tưởng đó là nỗi khổ cùng
Trang 11cực của người nông dân Không phải thế, chị Dậu dù phải bán chó bán con, bán sữacủa mình nhưng vẫn còn được làm người Anh Pha dù bị đẩy vào bước đường cùng
vợ mất, con mất, nhưng vẫn là người lương thiện Chí Phèo phải bán cả linh hồn vàdiện mạo để có miếng ăn Hắn trượt dài trên con đường tha hoá và thành quỷ dữ, bịđẩy ra bên lề xã hội và tìm tới cái chết Phát hiện ra nỗi khổ ấy của người nông dân,Nam Cao đã đem đến cho tác phẩm của mình một sức tố cáo thật sâu sắc mãnh liệt
2.3.2.4.3 So sánh giữa các nhân vật trong cùng đề tài
Chí Phèo, Chị Dậu, Lão Hạc ai mới là người khổ nhất?
Dự kiến học sinh trả lời:
- Điểm giống nhau giữa ba nhân vật: đều là những người lao động bị chà đạp, lợi
dụng Tất cả trong số họ đều có số phận đáng thương và cần bênh vực
- Điểm khác nhau:
Chị Dậu nghèo nhưng vẫn có một gia đình: chồng và 3 đứa con, tài sản của chị
là một ngôi nhà (dù xiêu vẹo), một đàn chó, 2 gánh khoai
Lão Hạc nghèo nhưng vẫn có một đứa con trai, tài sản là một ngôi nhà, mộtmảnh vườn, một ít tiền bòn vườn
Cuộc đời Chí Phèo là con số không tròn trĩnh: không cha, không mẹ, không họhàng thân thích, không tấc đất cắm dùi (Sau này Bá Kiến sai Chí Phèo đòi nợ ĐộiTảo, lão nói là cho Chí bằng việc: cắt cho anh mảnh vườn nhưng thực chất là lọc lừagian dối Chí Phèo chỉ là người giữ của không công cho lão cường hào ác bá)
2.3.2.4.4 So sánh với sáng tác khác thời kỳ
So sánh: Kết thúc tác phẩm Chí Phèo Nam Cao và kết thúc tác phẩm Vợ nhặt Kim Lân
-Giáo viên nói thêm: Tràng là anh nông dân xấu, dở hơi, dân ngụ cư, lại sống cảnh mẹ
goá con côi - bà cụ Tứ tuổi đã cận kề bên cái chết Tràng nắm chắc vé ế vợ Tự nhiên,anh lại dẫn vợ về giữa ngày đói, khiến người dân xóm ngụ cư và ngay cả mẹ Tràng
vừa mừng vừa lo Sáng sớm hôm sau, sau bữa cơm đoàn tụ gia đình giữa ngày đói
câu chuyện của người vợ nhặt ánh lên trong mắt Tràng hình ảnh: đám người đói phá
kho thóc Nhật và hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới.
So sánh: Kết thúc tác phẩm Chí Phèo - Nam Cao và kết thúc tác phẩm Vợ nhặt - Kim Lân
Nếu chi tiết cái lò gạch cũ thể hiện vòng luẩn quẩn tăm tối của người nông dân
trong Chí Phèo - Nam Cao thì chi tiết “lá cờ đỏ sao vàng” trong Vợ nhặt - Kim Lân
là tín hiệu vui thể hiện kì vọng về một tương lai tươi sáng của người nông dân
Kết thúc tác phẩm Chí Phèo, còn Bá Kiến là còn Chí Phèo, Chí Phèo bố mất đi
sẽ có Chí Phèo con ra đời nối nghiệp bố Chừng nào còn chế độ thực dân nửa phongkiến thì chừng đó còn những số phận người nông dân bị dồn đẩy đến bước đườngcùng không lối thoát như Chí Phèo
Khép lại truyện ngắn Vợ nhặt dù hoàn cảnh cái đói, cái chết cận kề nhưng con người vẫn không thôi khát vọng về một tương lai tươi sáng Lá cờ đỏ sao vàng là ánh
sáng của cách mạng soi đường, là động lực để con người đứng lên bước tiếp trongcuộc đời nhiều chán nản, tối tăm
Trang 12Cả hai tác phẩm đều thể hiện tư tưởng nhân đạo của tác giả Hai nhà văn đềuthấu hiểu, trân trọng, yêu thương và đồng cảm đối với người nông dân
So sánh chi tiết giọt nước mắt Chí Phèo trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao và A Phủ trong Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài
Hai nhà văn Nam Cao và Tô Hoài cùng thành công khi miêu tả giọt nước mắt
người đàn ông rơi trong hoàn cảnh éo le và mang nỗi niềm tâm trạng Nước mắt làtình cảm cảm xúc con người khi rơi vào tột đỉnh (buồn, vui) bật ra tiếng khóc
Nguyễn Công Trứ viết: Khi vui muốn khóc, buồn tênh lại cười (Cây Thông).
Giọt nước mắt Chí Phèo được Nam Cao miêu tả hai lần trong hai hoàn cảnhkhác nhau, nhằm khắc họa tâm trạng và nỗi lòng của nhân vật kể từ khi gặpThị Nở
Lần thứ nhất, giọt nước mắt xuất hiện khi Thị Nở mang cho hắn bát cháo
hành: “Thằng này rất ngạc nhiên, hết ngạc nhiên hắn thấy mắt mình hình như ươn
ướt” Giọt nước mắt thể hiện niềm vui, xúc động bởi hắn còn được người ta quan
tâm Trong xã hội làng Vũ Đại, ai cũng hắt hủi xa lánh Chí coi Chí là Quỷ dữ, thế mà
vẫn còn một người như Thị quan tâm đến hắn Giọt nước mắt ấy khơi nguồn cho lòng
hối hận về tội ác trước đây “một cái gì giống như là ăn năn” Giọt nước mắt mở ra cho Chí cả một chân trời mơ ước: Thị Nở sẽ mở đường cho hắn Thị có thể sống yên
ổn với hắn thì sao người khác lại không thể được?
Lần thứ hai, bị Thị Nở cự tuyệt “Chí ôm mặt khóc rưng rức” Thị thưa
chuyện với bà cô về Chí Phèo và bị bà cô Thị phản đối gay gắt Lời phản đối của bà
cô chính là lời nói gián tiếp của người dân làng Vũ Đại Giọt nước mắt thể hiện tâm
trạng ai oán xót xa cho thân phận oan ức của người dân thấp cổ bé họng trong đau thương khốn cùng Chí tỉnh ngộ và nhận ra những oan trái trong cuộc đời Anh
nhận ra mình không còn cơ hội trở về xã hội loài người, mình bị đẩy xa lắm rồi
A Phủ là người nông dân nghèo miền núi khỏe và làm rất giỏi Chỉ vì một
hành động đánh con quan, A Phủ bị thống lí Pá tra xử phạt Hắn xử anh tội chết
nhưng lại “thương anh” để anh được sống làm đứa ở không công Một lần Aphủ
chăn bò, vì mải mê bẫy nhím đã để hổ bắt mất một con A Phủ phải thế mạng con bò.Thống lí Pá tra trói đứng anh vào cây cột trong góc nhà
Đêm đông, Mị ra thổi lửa hơ tay nhìn thấy: “Hai mắt A Phủ vừa mở Một dòng
nước mắt bò xuống hai hõm má xám đen lại” Đó là giọt nước mắt của nỗi đau đớn
quá lớn khiến người đàn ông không kìm chế được Giọt nước mắt APhủ là nỗi uất
ức đau thắt tâm can Giọt nước mắt căm phẫn tội ác của lãnh chúa phong kiến máulạnh hại người một cách không ghê tay Đó còn là giọt nước mắt của lòng khao khát
tự do nhưng bất lực trước hoàn cảnh
Điểm tương đồng chi tiết giọt nước mắt Chí Phèo và A Phủ
- Đều là giọt nước mắt đàn ông - rất hiếm hoi
- Đều là giọt nước mắt của những số phận bi kịch, đáng thương; lòng căm hận thấuxương đối với giai cấp thống trị, với xã hội đương thời
- Cái nhìn nhân văn thấu hiểu của tác giả
-> Giọt nước mắt làm nổi bật chủ đề tác phẩm
Điểm khác biệt:
Trang 13- Nam Cao viết Chí Phèo (1941) lúc đó cuộc sống người nông dân rơi vào bế tắc Giọt
nước mắt Chí Phèo thể hiện khát vọng được yêu thương, được sống yên bình nhưngkhông thể được Chí Phèo khóc rồi kết liễu cuộc đời mình
- Tô Hoài viết Vợ chồng A Phủ (1953) khi đó nhà văn nhìn thấy tiền đồ tươi sáng của
người nông dân Nhà văn miêu tả giọt nước mắt A Phủ lấp lánh niềm hi vọng Giọtnước mắt của anh đánh thức trái tim lạnh lùng băng giá của Mị Nhìn giọt nước mắt
A Phủ rơi, Mị không còn trơ lì cảm xúc Cô từ chỗ thương mình đến thương A Phủ
và cởi trói cho anh Giọt nước mắt A Phủ thôi thúc Mị cởi trói để anh quật vùng lênchạy đến Phiềng Sa theo cách mạng
2.3.2.5 Câu hỏi cảm xúc
Câu hỏi cảm xúc là loại câu hỏi xuất phát từ trực cảm của học sinh có tác độngkhơi gợi những rung động của các em về một hiện tượng nào đó trong tác phẩm Câu hỏi cảm xúc có dạng: Chi tiết, hình ảnh… gợi cho em cảm xúc, suy nghĩgì?
Ví dụ 1: Chi tiết bát cháo hành trong truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao gợi em cảm
nhận gì?
Trả lời:
Sau chuyện tình bên vườn chuối với Thị Nở, Chí Phèo bị cảm Thị Nở nấucháo hành mang sang cho Chí
Bát cháo hành là hương vị của tình người tình yêu thương Thị Nở dành cho
Chí Đó là liều thuốc giải độc đánh thức phần lương tri ngủ quên trong lốt quỷ dữ làng Vũ Đại Từ ăn năn hối hận, Chí bỗng thấy thèm lương thiện, thèm trở về với
cuộc sống đời thường Bát cháo hành dẫn đường cho anh đến hi vọng hoàn lương.Khát khao lương thiện vùng lên trong Chí Chí hi vọng Thị Nở sẽ mở đường dẫn dắtđưa anh trở về với cộng đồng người Bát cháo hành đánh thức trong anh giấc mơ tuổi
trẻ xưa: một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải có cái vốn kha
khá thì nuôi dăm ba con gà con lợn.
Bát cháo hành cũng là chi tiết đẩy bi kịch cuộc đời Chí lên tới đỉnh điểm Bị
Thị Nở tuyệt tình Chí cay đắng nhận ra mình không còn cơ hội trở lại cõi người Chínhận ra mình bị đẩy ra bên lề cuộc sống Tuyệt vọng, Chí tìm đến rượu nhưng hương
vị rượu đâu không thấy, chỉ thấy “thoang thoảng hơi cháo hành” đó là biến thể của
cháo hành Chí muốn uống cho say nhưng càng uống càng tỉnh, tỉnh rồi lại thấy côđơn Hắn ôm mặt khóc rưng rức Cuối cùng hắn lựa chọn cầm dao đến nhà Bá Kiến,đâm chết Bá Kiến rồi tự sát
Như vậy bát cháo hành là chi tiết nghệ thuật khơi dậy phần người trong Chí,cho anh nếm thử hương vị tình yêu Cũng từ đây Chí hiểu đau khổ và bi kịch cuộcđời mình Cuối cùng, bát cháo hành chính là cánh cửa đưa Chí thoát khỏi kiếp đoạđày
Ví dụ 2: Chi tiết bát cháo hành thể hiện dụng công của Nam Cao, nó góp phần thể
hiện tư tưởng nghệ thuật của tác giả như thế nào?
Trả lời: