Từ đó, vận dụng các phương pháp tìm hiểu tác phẩmbằng sơ đồ tư duy làm cơ sở cho việc rút ngắn khoảng cách tiếpnhận, khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh lớp 12 trường THPTNhư Xuân khi
Trang 1tạo trong văn học.
Là một trong những truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt
đại, “Vợ nhặt” đã được lựa chọn vào chương trình giảng dạy lớp
Trang 2THPT, được đông đảo bạn đọc yêu mến bởi cốt truyện hấp dẫn,
Những năm gần đây, vấn đề đổi mới dạy học môn Ngữ Vănluôn được các nhà khoa học cũng như giáo viên quan tâm, nghiêncứu Nhiều phương pháp, biện pháp mới liên tục được đưa ra Dù
có khác nhau nhưng tất cả đều thống nhất hướng tới mục đíchkhẳng định vai trò chủ động, tích cực của người học Như vậy, dạyNgữ văn là dạy cách tư duy, dạy cách đi tìm và tự chiếm lĩnh lấykiến thức cho học sinh Đó là một định hướng giáo dục quan trọnghiện nay
Trước đây, do nhiều nguyên nhân cả khách quan và chủ
“Vợ nhặt” cho học sinh khu vực miền núi, tôi chủ yếu dùng câuhỏi gợi mở, dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề, học sinh có nắmđược nội dung bài học Khi áp dụng phương pháp này, tôi nhậnthấy một số ưu điểm và hạn chế sau:
* Ưu điểm:
+ GV không phải mất thời gian chuẩn bị giáo án một cách
như hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà
+ Việc chuẩn bị bài của học sinh cũng đơn giản, không mất
Trang 3Tuy nhiên, bên cạnh một số ưu điểm trên, việc áp dụngphương pháp trên còn một số hạn chế sau:
+ Không khí lớp học diễn ra nặng nề và học sinh học tập một
không tích cực, không phát huy được trí lực của bản thân
+ Còn nhiều học sinh không có hứng thú vì nội dung kiến
mà phương pháp giảng dạy còn đơn điệu
+ Học sinh chưa nhận thức được sâu sắc, đúng đắn tác
bài học
+ Giáo viên phải làm việc nhiều dẫn đến hiện tượng độc
chép truyền thống, tiến độ bài học không đảm bảo
Xuất phát từ những ưu điểm và hạn chế trên, bản thân tôi đề
pháp đổi mới hướng tiếp cận tác phẩm bằng sơ đồ tư duy nhằmkhắc phục những hạn chế nêu trên, kích thích hứng thú học tập,nâng cao hiệu quả học tập của học sinh Đó cũng là lí do thôi thúc
người viết chọn sáng kiến kinh nghiệm với đề tài: Sử dụng sơ đồ
tư duy trong dạy học tác phẩm “Vợ nhặt”(Kim Lân) cho học sinh lớp 12 trường THPT Như Xuân.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Điều tra, khảo sát việc dạy học văn xuôi Việt Nam hiện đại,đặc biệt thể loại truyện ngắn nhằm phát hiện những khó khăn, trởngại, những tồn tại của học sinh và giáo viên khi dạy và học phầnvăn học này Từ đó, vận dụng các phương pháp tìm hiểu tác phẩmbằng sơ đồ tư duy làm cơ sở cho việc rút ngắn khoảng cách tiếpnhận, khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh lớp 12 trường THPTNhư Xuân khi tiếp cận bài “Vợ nhặt” (Kim Lân)
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài lấy những khoảng cách tiếp nhận mà học sinh gặpphải khi học phần văn xuôi Việt Nam hiện đại, đặc biệt là bài “Vợnhặt” (Kim Lân) làm đối tượng nghiên cứu từ đó đề xuất biệnpháp nhằm tăng hiệu quả học tập cho học sinh lớp 12 trườngTHPTNhư Xuân
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Điều tra, phỏng vấn
- Thống kê, đối chiếu, trao đổi kinh nghiệm
Trang 4- Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp tài liệu
- Thực nghiệm sư phạm và tổng kết kinh nghiệm
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục để cụ thể hóa chủ đề, nhánhcàng xa trung tâm thì ý càng cụ thể, chi tiết Có thể nói, Sơ đồ tưduy là một bức tranh tổng thể, một mạng lưới tổ chức, liên kếtkhá chặt chẽ theo cấp độ để thể hiện một nội dung, một đơn vịkiến thức nào đó
* Các bước thiết kế một sơ đồ tư duy:
Trang 5Để thiết kế một sơ đồ tư duy dù vẽ thủ công trên bảng,trên giấy , hay trên phần mềm Mind Map, chúng ta đều thực hiệntheo thứ tự các bước sau đây:
Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ
đề (có thể vẽ hình ảnh minh họa cho chủ đề - nếu hình dungđược)
Bước 2: Từ hình ảnh trung tâm (chủ đề) chúng ta cần xác
định: để làm rõ chủ đề, thì ta đưa ra những ý chính nào Sau đó,
ta phân chia ra những ý chính, đặt tiêu đề các nhánh chính, nốichúng với trung tâm
Bước 3: Ở mỗi ý chính, ta lại xác định cần đưa ra những ý
nhỏ nào để làm rõ mỗi ý chính ấy Sau đó, nối chúng vào mỗinhánh chính Cứ thế ta triển khai thành mạng lưới liên kết chặtchẽ
Bước 4: Cuối cùng, ta dùng hình ảnh (vẽ hoặc chèn) để
minh họa cho các ý, tạo tác động trực quan, dễ nhớ
* Quy trình tổ chức hoạt động vẽ sơ đồ tư duy trên lớp:
Hoạt động 1: Cho học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hay
cá nhân thông qua gợi ý của giáo viên
Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học
sinh lên báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy mà nhóm mình đãthiết lập
Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để
hoàn thiện sơ đồ tư duy về kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ
là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ tưduy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học
Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy mà
giáo viên đã chuẩn bị sẵn hoặc một sơ đồ tư duy mà cả lớp đãtham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyếtminh về kiến thức đó
* Những tiện ích của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn:
Dạy học bằng sơ đồ tư duy giúp học sinh có được phươngpháp học hiệu quả, biết liên hệ kiến thức với nhau giữa các bàihọc, giữa các phân môn Bởi vậy, rèn luyện cho các em có thóiquen và kĩ năng sử dụng thành thạo sơ đồ tư duy trong quá trìnhdạy học sẽ giúp học sinh có được phương pháp học tốt, phát huytính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy
Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực Một
số kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy bộ não củacon người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình
Trang 6tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Đây cũng làmột trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua
“Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ
GD&ĐT đang triển khai thực hiện
Sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạnglưới liên tưởng Sơ đồ tư duy, một công cụ có tính khả thi cao Bởi
vì ta có thể thiết kế sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, tờ lịch cũ, bảngphụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu, tẩy…hoặccũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy (Mind Map) Tómlại, việc sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh:
Tăng sự hứng thú trong học tập
Phát huy khả năng sáng tạo, năng lực tư duy của cácem
Tiết kiệm thời gian học tập
Nhìn thấy được bức tranh tổng thể
đồ tư duy, đồng thời vừa thuận lợi trong việc hệ thống hóa kiếnthức, học sinh sẽ nhanh tiếp thu hơn vì các em đã học) Giáo viêngiới thiệu cấu trúc sơ đồ tư duy theo mạch kiến thức của bài họccho học sinh nắm, rồi hướng dẫn cách vẽ một sơ đồ tư duy (Cung
cấp cho các em phương pháp vẽ sơ đồ tư duy).
Trang 7Giáo viên hướng dẫn vẽ sơ đồ tư duy Ảnh: Lê Hồng
* Bước 2: “Đọc hiểu”
Giáo viên chọn những sơ đồ tư duy có kết cấu đơn giản chohọc sinh quan sát Sau đó, cho các em dựa vào sơ đồ tư duy đểthuyết trình nội dung bài học (kiến thức) được vẽ trong sơ
đồ (Luyện cho các em tư duy lô-gic, tư duy hệ thống và kĩ năngthuyết trình )
*Bước 3: “Tập vẽ”
Giáo viên đưa ra chủ đề bằng từ khóa (hoặc hình ảnh) ởtrung tâm màn hình (hoặc trên bảng đen) Cho học sinh thựchành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy hoặc bìa lịch hay bảng phụ
Giáo viên đặt các câu hỏi gợi ý để các em suy nghĩ và vẽ cácnhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3 (Luyện kĩ năng vẽ sơ đồ tư duy)
*Bước 4: “Trang trí”
Sau khi các em vẽ xong sườn của sơ đồ tư duy, giáo viên gợi
ý cho các em vẽ chèn thêm những hình ảnh cần thiết để minh
Trang 8họa cho nội dung của sơ đồ, gợi ý cho các em chỉnh sửa đườngnét, sử dụng màu sắc để phân biệt, làm nổi bật mạng lưới các ý
trong sơ đồ.(Kĩ năng hội họa - dấu ấn sáng tạo riêng)
*Bước 5: “Chia sẻ kinh nghiệm”
Ở bước này, giáo viên thu một số sơ đồ tư duy các em vừa
vẽ theo từng loại (Sơ đồ không triển khai đủ các ý chính, sơ đồ vẽquá chi tiết đến vụn vặt, sơ đồ vẽ không đúng trọng tâm kiếnthức, sơ đồ dùng quá nhiều hình ảnh, màu sắc lòe loẹt, )
Cho học sinh quan sát, nhận xét, góp ý chỉnh sửa, bổ sung Giáo viên lắng nghe, định hướng cho các em chỉnh sửa
Tóm lại, nếu giáo viên chuẩn bị thật kĩ lưỡng các bước trêncho các em, tôi nghĩ rằng chắc chắn các em sẽ học tốt, làm tốtnhững yêu cầu giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học, kiểm tra,đánh giá có ứng dụng sơ đồ tư duy
Tóm lại, việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, kiểm tra,đánh giá sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểubiết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệthống, khoa học Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phươngpháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,…
có tính khả thi cao góp phần đổi mới phương pháp dạy học, đặcbiệt là đối với học sinh lớp 12 THPT hiện nay Vì vậy, việc tăngcường sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học nói chung,trong đó có dạy học Ngữ văn là việc làm rất cần thiết, góp phầnnâng cao chất lượng dạy và học
2.2 Cơ sở thực tiễn
a.Thực trạng học sinh
Chương trình lớp 12 khiến học sinh phải đối mặt với mộtlượng kiến thức ra về nhà Nhiều học sinh không có kế hoạch họctập sẽ có chất lượng không tốt và thường loay hoay trong việc tìmgiải pháp để phân bố thời gian học hiệu quả, đặc biệt là những
em học sinh yếu môn Ngữ văn, không có sự yêu thích, say mê đốivới môn học
Nhiều học sinh rất thụ động trong việc ghi nhớ các kiến thứcvăn bản, thiên về ghi chép và học thuộc lòng một cách máy móc.Nguyên nhân này khiến các em không hiểu sâu văn bản, khôngnắm được các chi tiết, các chiều sâu ý nghĩa mà nhà văn muốngửi gắm
Nhiều học sinh cũng hay bị nhầm lẫn các yếu tố của văn bảnnhư: năm sáng tác, tên tác phẩm, tác giả, thời kì sáng tác … Một
số em cũng chưa biết hệ thống được các kiến thức, các luận điểm
Trang 9theo chủ đề để học, từ đó dẫn đến tình trạng học trước quên sau,chán nản, ngại học đối với môn Ngữ văn.
Đây là những nguyên nhân quan trọng khiến việc học tácphẩm “Vợ nhặt”(Kim Lân) chưa đem lại hiệu quả cao đối với họcsinh lớp 12 trường THPT Như Xuân
b Thực trạng giáo viên
Hiện nay, việc đưa sơ đồ tư duy vào ứng dụng trong quátrình dạy học đối với môn học Ngữ văn còn là vấn đề gặpkhông ít khó khăn, trở ngại đối với giáo viên, cụ thể như thiếukiến thức trong việc tổ chức, thiết kế các hoạt động dạy học có
sử dụng sơ đồ tư duy
Qua dự giờ, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn đối với cácđồng nghiệp trong tổ, trong trường, tôi nhận thấy một số giáoviên chưa phát huy một cách đầy đủ công dụng của sơ đồ tưduy trong quá trình dạy học môn Ngữ văn Hầu hết mới chỉ dừnglại ở việc sử dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức saumỗi bài học, hay mỗi bài ôn tập, tổng kết một phân môn, mộtmảng kiến thức nào đó mà thôi Họ chưa mạnh dạn đưa sơ đồ
tư duy vào các khâu trong quá trình dạy học, chưa phát huyđược tính phổ biến và đa năng của sơ đồ tư duy
Bên cạnh đó, thói quen sử dụng phương pháp dạy học truyềnthống khiến một số thầy cô ngại thay đổi, ngại tìm tòi Việc e ngạirằng dạy học bằng sơ đồ tư duy sẽ tốn thời gian, công sức chuẩn
bị giáo án, tổ chức giờ dạy…vô tình khiến giờ dạy trở nên đơnđiệu, nhàm chán, thiếu sự đổi mới sáng tạo
2.3 Mô tả việc áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học tác phẩm “Vợ nhặt”(Kim Lân) cho học sinh lớp 12 trường THPT Như Xuân.
Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng
sơ đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu
quả trong công tác dạy và học tác phẩm “Vợ nhặt”(Kim Lân),
bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học Ngữ văn, khơi gợitrong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến chocác em cái nhìn mới, tư duy mới về tác phẩm
Với việc áp dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy không nhữngcung cấp cho học sinh kiến thức tổng thể, sơ đồ tư duy còn giúp
Trang 10Quê: Bắc Ninh Cây bút hiện thực, nhà văn của phong tục tập quán
Phong cách: chân thật, xúc động về cuộc sống
và người dân quê
Hoàn cảnh sáng tác: Tiền thân của truyện ngắn này là tiểu thuyết Xóm ngụ cư – được viết ngay sau Cách mạng tháng Tám nhưng dang dở và mất bản thảo +1945: ông dựa vào một phần truyện cũ để viết
Ngôi kể: Ngôi thứ nhất
Tình huống truyện:
+Tràng – một người dân ngụ cư xấu xí bổng dưng có vợ mà lại là nhặt được
Nội dung: Bản chất tốt đẹp + sức sống kỳ diệu của người nông dân trong nạn đói thê thàm năm 1945
Bố cục:
- P1: Cảnh Tràng dẫn vợ về nhà
- P2: Lý giải việc Tràng nhặt được vợ
- P3: Cuộc gặp gỡ giữa bà cụ Tứ và nàng dâu mới
- P4: Cảnh buổi sáng hôm sau ở nhà Tràng
cho học sinh nhìn nhận đa chiều mọi mặt của vấn đề, từ đó đưa ra
các ý tưởng mới, phát hiện mới, tìm ra sự liên kết, ràng buộc các
ý tưởng trong bài tức tìm ra mạch lôgic của bài học Sau khi hoàn
thiện, học sinh nhìn vào bản đồ có thể tái hiện, thuyết trình lại
được toàn bộ nội dung kiến thức bài học Đồng thời học sinh cũng
có thể khẳng định được toàn bộ dung lượng kiến thức của bài, xác
định ý chính, ý phụ và lên kế hoạch học tập hiệu quả Sau đây là
những mô tả cụ thể cho việc sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy và học
tác phẩm “Vợ nhặt”(Kim Lân):
2.3.1 Dùng sơ đồ tư duy trong tìm hiểu về tác giả,
tác phẩm
Trang 112.3.2 Dùng sơ đồ tư duy trong tìm hiểu về tình
huống truyện
Với tình huống truyện độc đáo, xây dựng trên nghịch lý
éo le là nhân vật Tràng - một anh nông dân ngụ cư nghèokhổ, thô kệch, ế vợ tự nhiên lại lấy được vợ một cách dễdàng, nhanh chóng trong năm đói khủng khiếp năm 1945cùng với ngôn ngữ đối thoại tự nhiên, hấp dẫn, nhà văn đãthành công trong việc xây dựng nhân vật Tràng - một ngườinông dân nghèo khổ mà tình nghĩa, biết nâng niu, trân trọnghạnh phúc, có ý thức, trách nhiệm với gia đình, niềm tin hyvọng vào tương lai Qua nhân vật, tác giả vừa phản ánh và
tố cáo hiện thực xã hội nạn đói trước Cách mạng tháng Támvừa phát hiện và khẳng định phẩm chất tốt đẹp của conngười giữa hoàn cảnh khốc liệt của chiến tranh
Trang 122.3.3 Dùng sơ đồ tư duy trong tìm hiểu nhân vật Tràng
Trang 14Kim Lân đã khắc họa thành công nhân vật Tràng - một anhnông dân nghèo, ngoại hình xấu xí, lại là dân ngụ cư nên khônglấy nổi vợ, chỉ đến khi nạn đói năm 1945 xảy ra, anh ta mới "nhặtđược vợ" Vậy nhưng, khi càng tìm hiểu sâu hơn về tác phẩm, tacàng thấy ngời lên trong nhân vật này là những phẩm chất tốtđẹp: Một người giàu tình yêu thương, sống có trách nhiệm vàcũng có những ước mơ bình dị hướng về một tương lai tốt đẹp.
*Tràng là người dân lao động nghèo, “nhặt” được vợ trongthời buổi đói khát:
- Bản thân anh là dân ngụ cư, dân ăn nhờ, ở đậu
- Tràng sống với mẹ già trong một căn nhà xiêu vẹo trên bãiđất hoang mọc lổn nhổn những búi cỏ dại
- Hoàn cảnh xuất thân : khó lấy được vợ
Tuy nhiên, giữa cái khung cảnh tối sầm lại vì đói khát, Tràngbỗng nhiên “nhặt” được vợ.Cuộc gặp gỡ giữa Tràng và người đàn
bà không tên diễn ra thât chóng vánh chỉ qua hai lần gặp mà chỉgặp ở đường và chợ để rồi “nên vợ, nên chồng”:
+ Lần gặp thứ nhất: Trên đường kéo xe thóc lên tỉnh, Tràng
hò chơi cho đỡ mệt “Muốn….” Không ngờ, thị ra đẩy xe cho anh
và còn liếc mắt cười tít nữa
+ Lần gặp thứ 2, ở quán nước ngoài chợ Ban đầu, Tràngkhông nhận ra vì thị khác quá, trên khuôn mặt lưỡi cày xám xịtchỉ còn hai con mắt Khi nhận ra rồi, trong lời đáp “ăn gì thì ăn,chả ăn giầu” Tràng sẵn sàng đãi thị bốn bát bánh đúc Trong bốicảnh mà người ta lo thân không xong, ai cũng đứng trên miệngvực thẳm của cái chết hành động của Tràng chứng tỏ rằng Tràng
là một người tốt bụng và cởi mở Chính sự tốt bụng và cởi mở củaTràng đã đem đến cho Tràng hạnh phúc, Tràng nói đùa với thị
“Này … rồi cùng về”, nhưng thị đã theo Tràng về thật Khi quyếtđịnh “đèo bòng” Tràng cảm thấy “chợn” nhưng “chậc kệ”
+Từ quyết định tưởng như “liều lĩnh” ấy của Tràng đã mở ramột trang mới trong cuộc đời hắn
2.3.4 Dùng sơ đồ tư duy trong tìm hiểu nhân vật
người vợ nhặt
Có lẽ chỉ khi đọc tác phẩm của Kim Lân, ta mới cảm nhậnđược hết nỗi khốn khổ, số phận bất hạnh đến cùng cực của conngười trong hoàn cảnh lúc bấy giờ Cảnh đói rách đã khiến con