SKKN phương pháp hoạt động nhóm phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh trong tin học 12

Dạy học theo nhóm đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch dạy học, lựa chọn những nội dung thực sự phù hợp với hoạt động nhóm và thiết kế được các hoạt động giúp các em lĩnh hộ

MỤC LỤC

1.MỞ ĐẦU 2

1.1 Lí do chọn đề tài 2

1.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu 3

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 3

2 NỘI DUNG 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, với đồng nghiệp và nhà trường 15

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 17

3.1 Kết luận 17

3.2 Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

1

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Theo A.T.Francisco (1993): " Học tập nhóm là một phương pháp học tập mà theo phương pháp đó học viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập" Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển thì yêu cầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn bao giờ hết Đơn giản là vì không ai hoàn hảo, làm việc theo nhóm có thể tập trung những mặt mạnh của từng người và bổ sung, hoàn thiện cho nhau những điểm yếu Dạy học theo nhóm đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch dạy học, lựa chọn những nội dung thực sự phù hợp với hoạt động nhóm và thiết kế được các hoạt động giúp các em lĩnh hội, khám phá kiến thức mới một cách tốt nhất Đó là một trong những hình thức thực hiện tốt việc dạy học phát huy tính tích cực sáng tạo và tương tác của học sinh Với hình thức này, học sinh được hấp dẫn, lôi cuốn vào các hoạt động học, thu lượm kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên

Xuất phát từ yêu cầu thực tế của việc nâng cao mục tiêu giáo dục, nâng cao chất lượng dạy và học nói chung cũng như dạy học môn tin học nói riêng nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của mỗi giờ lên lớp Mỗi thầy giáo, cô giáo đều phải lựa chọn cho mình một phương pháp dạy học phù hợp với nội dung kiểu bài lên lớp phù hợp với đối tượng học sinh và đạt được mục tiêu giáo dục hiện nay

Việc vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, thiết kế tiến trình dạy học các bài học hoặc chủ đề dạy học đảm bảo các yêu cầu về phương pháp dạy học, cách xây dựng, tổ chức thực hiện, kiểm tra đánh giá chuỗi các hoạt động học theo sự định hướng phát triển năng lực người học là rất cần thiết đối với giáo viên trong giai đoạn hiện nay

Riêng bản thân tôi, qua quá trình dạy học 13 năm ở trường THPT tôi đã chọn được cho mình một phương pháp dạy học phù hợp và cũng là đề tài trong

sáng kiến kinh nghiệm của tôi đó là: “Phương pháp hoạt động nhóm - phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh trong tin học 12”

2

1.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của đề tài tôi muốn hướng đến là giúp học sinh có thể phát huy hết

ưu điểm của bản thân bằng cách tự chủ động, tự nghiên cứu bài học và sáng tạo ra cách học mới với mục đích sau tiết học đạt kết quả tốt nhất

Nhiệm vụ của đề tài là hướng dẫn người học giải quyết được các vấn đề xung quanh về cơ sở dữ liệu, cơ sở dữ liệu quan hệ

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Là học sinh khối 12 các em ở lớp 12B1,12B2,12B3

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Ở mỗi vấn đề được nghiên cứu tôi đã sử dụng phương pháp phân tích và cho các em thảo luận nhóm như chia nhóm theo sở thích, chia nhóm theo tổ để làm rõ nội dung của tiết học Phương pháp phân tích và chia học sinh theo nhóm là đặc biệt quan trọng và đó chính là chìa khóa để mở ra những kiến thức mới, phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo của các em làm cho các em dễ tiếp thu kiến thức một cách tốt nhất

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.

Với phương pháp hoạt động nhóm giúp chúng ta thấy rõ được học sinh đóng vai

trò trung tâm còn giáo viên giữ vai trò định hướng Học sinh có cơ hội phát huy tính tích cực sáng tạo trong quá trình lĩnh hội kiến thức trong tiết học

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận.

Tin học là một môn học mang tính Khoa học và ứng dụng điển hình Bên cạnh

các khái niệm mang nhiều ý nghĩa khoa học và khá trừu tượng như thông tin, CSDL, cấu trúc file và thư mục, hệ điều hành, chúng ta thấy định hướng ứng dụng rộng khắp của máy tính bao gồm phần cứng và phần mềm Các ứng dụng của máy tính bao phủ rộng lớn trong mọi ngành nghề và len lỏi trong mọi ngõ ngách của cuộc sống Bên cạnh việc phải hiểu các khái niệm, ý nghĩa của vấn đề mang thuần túy tính “Tin học” thì để hiểu sâu các ứng dụng còn cần phải có hiểu biết các kiến thức thuộc lĩnh vực chuyên môn của bản thân các ứng dụng này Phần lớn các ứng dụng của Tin học đòi hỏi các kỹ năng thao tác và thực hành chuẩn xác và hiểu biết

Với những nhận xét trên, việc giảng dạy lý môn Tin học đòi hỏi sự linh hoạt rất

cao của các giáo viên Không thể áp đặt kiến thức của giáo viên hay sách giáo khoa làm chuẩn Với Tin học một khái niệm có thể có nhiều định nghĩa và nhiều cách hiểu khác nhau Giáo viên cần chú ý đến cái lõi của kiến thức, đến kỹ năng thực hành sử dụng phần mềm và kết quả cuối cùng của bài làm học sinh

3

Để giúp học sinh hứng thú, phát huy tính tích cực và sáng tạo của mình với môn tin học lớp 12 một trong những phương pháp tôi sử dụng đó là phương pháp thảo luận nhóm

Trong số các phương pháp dạy học đang sử dụng, phương pháp dạy học thảo

luận nhóm có nhiều ưu thế trong thực hiện mục tiêu giáo dục hiện nay tránh được lối học thụ động trên lớp, giáo viên thường đưa ra nhiều biện pháp để kích thích khả năng

tư duy và sáng tạo của học sinh

Có thể nói, mô hình thảo luận nhóm sẽ giúp cho học sinh cố gắng tìm hiểu và phát biểu trong nhóm của mình để trình bày cho cả lớp, đồng thời tinh thần hợp tác trong nhóm sẽ được phát huy và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên trong nhóm Như thế, khi một vấn đề được đem ra thảo luận trách nhiệm nghiên cứu và tìm hiểu vấn đề sẽ được thông qua trong nhóm và dù cho vấn đề được giải quyết đúng hay sai trước khi có nhận xét của nhóm khác và sau cùng là của giáo viên, vấn đề đó đương nhiên đã tạo sự chú ý và cố gắng tìm hiểu ở mỗi thành viên và việc học tập do vậy sẽ tích cực hơn Do đó, việc học tập sẽ mang lại kết quả tốt hơn, tránh được học sinh chỉ biết ngồi nghe giáo viên một cách thụ động và dĩ nhiên trong trường hợp như thế kết quả học tập sẽ không mang lại như ý muốn

Khi nhóm thảo luận hoạt động dưới sự giám sát của giáo viên, những thói quen

xấu như nói chuyện riêng, thiếu tập trung, đùa giỡn,…ít nhiều sẽ bị loại trừ Động lực trong nhóm sẽ được phát huy và những động lực tiềm tàng ở mỗi cá nhân có dịp được bộc lộ

Trong khi thảo luận nhóm, việc giao lưu giữa các học sinh đương nhiên diễn ra Thông thường thì trong một nhóm trình độ học sinh không khi nào tuyệt đối bằng nhau, trong nhóm chắc chắn sẽ có những học sinh khá hơn những học sinh còn lại

Đây cũng chính là cơ hội để cho học sinh học tập lẫn nhau (học thầy không tày học bạn) và khi được giáo viên tổng kết giải đáp học sinh sẽ hiểu bài hơn, nhớ lâu hơn và

vì vậy việc học tập mang lại kết quả tốt hơn

Như vậy, phương pháp thảo luận nhóm một mặt vừa chú trọng phát huy tính tích cực cao, tính chủ động, sáng tạo của học sinh; mặt khác lại chú trọng sự phối hợp, hợp tác giữa các học sinh trong quá trình học tập, cần kết hợp năng lực cạnh tranh và năng lực hợp tác ở học sinh Để sử dụng có hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm, giáo viên cần phải chú trọng xây dựng trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm nhóm, xây dựng vị thế của mỗi học sinh trong nhóm và trong lớp, hình thành kĩ năng làm việc nhóm cho học sinh

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Trường THPT Hậu lộc 3 là một ngôi trường thuộc vùng đồi của huyện Hậu Lộc, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn, nhiều học sinh không có máy tính cá nhân

4

để hỗ trợ cho việc học nên học sinh chủ yếu thực hành tin học tại phòng máy của nhà trường Điều này ít nhiều ảnh hưởng đến khả năng tự rèn luyện cũng như kiến thức về tin học của các em Bên cạnh đó một số học sinh còn dựa dẫm, thụ động, học sinh hoàn thành nhiệm vụ chưa đồng đều ngoài ra đối với học sinh khối 12 việc học về cơ

sở dữ liệu nhiều lý thuyết, là môn học các em không thi THPT quốc gia và cũng là môn học mới đối với các em nên là một việc vô cùng khó khăn đối với giáo viên

2.3 Các SKKN hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

Nội dung:

Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học đã phát huy được tính tích cực, tự giác của người học Phương pháp này đã tạo được một môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đã được phát huy cũng

như vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm

Các bước tiến hành thảo luận nhóm:

− Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu của cuộc thảo luận

− Thứ hai, xây dựng nội dung thảo luận

− Thứ ba, xây dựng cấu trúc tiến trình thảo luận từng vấn đề

− Thứ tư, dự kiến hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi gợi mở sẽ được sử dụng trong quá trình thảo luận

− Thứ năm, kế hoạch thảo luận cần thông báo cho học sinh biết trước

Một số yêu cầu khi tiến hành thảo luận nhóm:

− Chia nội dung bài dạy thành những vấn đề nhỏ có liên kết với nhau

− Chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ

− Cử ra một nhóm trưởng và một thư ký trong mỗi nhóm

− Giao nhiệm vụ cho từng cá nhân, các nhóm

− Trong mỗi chủ đề thảo luận, nên thực hiện theo quy trình chung của thảo luận

− Các sản phẩm được giới thiệu và trình bày trước nhóm, lớp

− Đảm bảo yếu tố cạnh tranh và thi đua trong các nhóm

− Đảm bảo yếu tố thông tin phản hồi từ các nhóm

Giáo viên đóng vai trò trọng tài, cố vấn, kiểm tra, kết luận

Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm.

Đối với học sinh

Để thảo luận nhóm được thành công học sinh có vai trò cụ thể như sau:

- L ắng nghe người khác

5

Khi đã cùng là thành viên của một nhóm bạn cần biết tôn trọng và lắng nghe ý kiến của người khác Bởi không ai hoàn hảo cả, những ý kiến có hay tới đâu cũng sẽ có những thiếu sót, chúng ta nên lắng nghe ý kiến đóng góp để ý tưởng được hoàn thiện hơn

- Trợ giúp và tôn trọng lẫn nhau

Trong cùng một nhóm các thành viên phải biết trợ giúp lẫn nhau trong công việc, nếu đồng đội của mình gặp khó khăn hãy sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ họ Điều này thể hiện

rõ vai trò của kỹ năng làm việc nhóm trong việc gắn kết giữa các thành viên trong

nhóm với nhau

Bên cạnh đó các thành viên cần tôn trọng lẫn nhau, không nên nghĩ rằng mình giỏi hơn người khác, tự đề cao mình và xem thường các thành viên khác

- Có trách nhiệm với công việc được giao

Làm việc một mình hay nhóm bạn cũng cần luyện cho mình kỹ năng có trách nhiệm với công việc Khi làm việc một mình, kết quả không tốt thì chỉ bạn là người chịu trách nhiệm, nhưng làm việc nhóm thì khác Nếu bạn ỷ lại hoặc không hoàn thành nhiệm vụ được giao nghĩa là bạn đang làm ảnh hưởng đến cả tập thể

- Gắn kết

Hãy biết cách gắn kết lại với các thành viên khác trong nhóm nếu không bạn sẽ thấy

lẻ loi, đôi khi cảm thấy mình không được trọng dụng trong nhóm, nhưng đó chỉ là do bạn tưởng tượng mà thôi Hãy học cách sát lại với mọi người, chỉ có sự gắn kết mới cho các bạn một nhóm hoàn hảo nhất Bởi khi đó các thành viên sẽ cởi mở hơn trong việc chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau trong công việc cũng như cuộc sống

- Vô tư, ngay thẳng

Khi làm việc nhóm bạn hãy bỏ qua hết sự ích kỷ cá nhân, không chấp nhất những chuyện nhỏ, tỵ nạnh với đồng đội của mình, trách va chạm, mâu thuẫn… với thành viên khác

Nếu gặp tình huống thấy không hợp lý hãy thẳng thắn góp ý ngay Nếu làm được việc này chắc chắn bạn sẽ được các thành viên trong nhóm tin tưởng và nể trọng, đồng thời góp phần xây dựng sự đoàn kết trong nhóm, tạo động lực để cả nhóm cùng tiến lên

Đối với giáo viên

Phương pháp hoạt động nhóm giúp giáo viên có điều kiện bổ sung và mở rộng những kiến thức, giúp giáo viên đánh giá sự tiếp thu của học sinh và trình độ

tư duy của các em Giáo viên có điều kiện trực tiếp uốn nắn những tri thức sai lệch, không chuẩn xác và định hướng kiến thức cần thiết cho học sinh Thảo luận nhóm còn là nơi áp dụng và kiểm nghiệm tính đúng đắn của những phương pháp

và phương thức giảng dạy và học tập có tính đặc thù của môn học, cũng như đối với phần, chương, mục của bài giảng

Biện pháp thực hiện

6

Để sử dụng có hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy môn tin học, theo tôi, giáo viên cần phải tạo ra quy trình là một hệ thống bao gồm 3 giai đoạn và 10 bước dưới đây:

7

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Xác định mục tiêu bài

học

Xây dựng, thiết kế nội dung bài học

Lựa chọn phương pháp,

phương tiện

Thành lập nhóm, giao nhiệm vụ

Tổ chức thảo luận theo

cặp

Tổ chức thảo luận trong

nhóm

Tổ chức thảo luận giữa

các nhóm

Trọng tài, cố vấn, kiểm

tra

Tổng kết, nhận xét, đánh

giá

Giao nhiệm vụ cho bài

học mới

Học sinh

Xác định nhiệm vụ bài học

Nghiên cứu nội dung bài

học

Lựa chọn phương pháp, phương tiện

Gia nhập nhóm, nhận nhiệm vụ, tự nghiên cứu

Hợp tác với bạn cùng bàn

Hợp tác với bạn trong

nhóm

Tham gia thảo luận lớp

Tự kiểm tra, đánh giá

Tóm tắt rút ra kết luận

Tiếp nhận nhiệm vụ của

bài học

Giai đoạn

Lập kế hoạch thảo luận

Thực hiện nội dung thảo luận

Tổng kết, đánh giá

Điều kiện cần thiết cho hoạt động nhóm

Phương pháp thảo luận nhóm thành công hay không còn tùy thuộc vào sự chuẩn

bị của giáo viên và học sinh Nếu giáo viên chuẩn bị tốt, dự kiến được tình huống xảy

ra và có những biện pháp xử lí kịp thời cũng như có sự hợp tác từ học sinh thì phương pháp thảo luận nhóm sẽ mang lại kết quả cao Vì vậy, trước khi lên lớp, giáo viên cần chuẩn bị tốt các nội dung sau:

− Mục tiêu của hoạt động nhóm bài học này là gì?

− Những vấn đề thảo luận trong nhóm là những vấn đề gì?

− Nên chia lớp ra làm mấy nhóm?

− Hoạt động này có phù hợp với số lượng học sinh trong nhóm không?

− Hoạt động này cần bao nhiêu thời gian?

− Tất cả học sinh tham gia có thu được lợi ích từ hoạt động này không?

− Thiết bị dạy học cần dùng là những thiết bị gì?

− Dự kiến tình huống xảy ra và cách giải quyết

− Học sinh phải chuẩn bị những gì?

− Soạn giáo án cho phù hợp với việc thảo luận nhóm

− Chuẩn bị những phương án dự bị…

Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần nhắc nhở học sinh chuẩn bị trước các nội dung sau:

− Thuộc bài cũ và chuẩn trước bị bài mới

− Làm những bài tập của giờ lần trước (nếu có)

− Chuẩn bị những thứ cần thiết mà giáo viên đã dặn dò…

Một số giải pháp.

Việc phân chia nhóm thường dựa trên: số lượng học sinh của lớp học, đặc điểm học sinh và chủ đề bài học Cách chia nhóm như thế nào là hợp lí: có thể theo một tiêu chuẩn nào đó của bài học hay của giáo viên và cũng có thể hoàn toàn ngẫu nhiên hoặc có thể theo số điểm danh, theo giới tính, theo vị trí ngồi…

Giáo viên giao câu hỏi cho từng nhóm (có thể chiếu lên máy chiếu, viết lên bảng phụ, viết vào giấy giao cho từng nhóm…) hướng dẫn học sinh cách thực hiện, phân bố thời gian hợp lí, giải đáp thắc mắc của học sinh trước khi chính thức

đi vào hoạt động, đồng thời ghi lại chủ đề và chỉ dẫn lên bảng, máy chiếu hay thiết

bị khác…

Trong một tiết dạy giáo viên có thể chọn một trong số các cách chia nhóm sau

đây (tuỳ theo đặc điểm của lớp và và nội dung bài học) Bản thân tôi đã áp dụng

linh hoạt tùy theo bài theo các cách như sau:

Cách thực hiện

Cách 1:Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ (Chia nhóm nhỏ cùng thảo

luận).

Dạy học theo nhóm nhỏ, trong đó học sinh của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Với cách này có thể chia theo chỗ ngồi 2 bàn quay lại thành một nhóm nhỏ (khoảng 6-8 học sinh) để thảo luận về một khía cạnh xoay quanh một vấn đề nào đó Sau thời gian thảo luận mỗi nhóm nhỏ cử một thành viên trình bày ý kiến của cả nhóm cho cả lớp nghe (giáo viên yêu cầu các nhóm trình bày ý kiến của nhóm sau không được lặp lại ý của nhóm trước đã trình bày)

Ưu điểm

- Học sinh được học cách cộng tác trên nhiều phương diện

- Học sinh được nêu quan điểm của mình, được nghe quan điểm của bạn khác trong nhóm, trong lớp; được trao đổi, bàn luận về các ý kiến khác nhau và đưa

ra lời giải tối ưu cho nhiệm vụ được giao cho nhóm Qua cách học đó, kiến thức của học sinh sẽ bớt phần chủ quan, phiến diện, làm tăng tính khách quan khoa học, tư duy phê phán của học sinh được rèn luyện và phát triển

- Các thành viên trong nhóm chia sẻ các suy nghĩ, băn khoăn, kinh nghiệm, hiểu biết của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức, thái độ mới và học hỏi lẫn nhau Kiến thức trở nên sâu sắc, bền vững, dễ nhớ và nhớ nhanh hơn do được giao lưu, học hỏi giữa các thành viên trong nhóm, được tham gia trao đổi, trình bày vấn đề nêu ra Học sinh hào hứng khi có sự đóng góp của mình vào thành công chung của cả lớp

- Vốn hiểu biết và kinh nghiệm xã hội của học sinh thêm phong phú, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng hợp tác của học sinh được phát triển

Ví dụ: Trong bài 2 SGK trang 16 “HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU”; mục 3

“Vai trò của con người khi làm việc với hệ cơ sở dữ liệu” Giáo viên cho các

nhóm cùng thảo luận nội dung: Vai trò của người quản trị cơ sở dữ liệu:

Giáo viên có thể chỉ định bất kì nhóm trình bày ý kiến nhưng nhóm sau không lặp lại ý của nhóm trước sau đó giáo viên nhận xét, kết luận

Cách 2: Chia nhóm theo tổ

Nhóm này được xây dựng dựa trên các tổ đã được chia sẵn trên lớp để thảo

luận các vấn đề giáo viên giao cho các nhóm (tùy theo đặc điểm của lớp mà có các nhóm tương ứng, thông thường trong lớp học có 4 tổ giáo viên sẽ chia làm 4 nhóm

để thảo luận) Sau khi các nhóm thảo luận sẽ cử đại diện trình ý kiến của nhóm

cho cả lớp, sau đó các nhóm khác nhận xét bổ sung ý kiến và cuối cùng giáo viên nhận xét kết luận ý kiến của từng nhóm

Ví dụ: Trong bài tập và thực hành 1 SGK trang 21 “TÌM HIỂU VỀ CƠ SỞ DỮ