SKKN sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử ở trường THPT

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI -Giaó dục lịch sử là một môn khoa học,việc nghiên cứu giảng day lịch sử ở trương phổ thông gắn liền với nhiệm vụ giáo dục thế hệ trẻ,phục vụ các chế độchính trị khác

MỤC LỤC

Trang

I.PHẦN MỞ ĐẦU ……… 1

I.1 Lý do chọn đề tài ……… 1

I.2 Mục tiêu nghiên cứu ……… 2

I.3 Đối tương nghiên cứu ……… 2

I.4 Phương pháp nghiên cứu ……… 2

II.PHẦN NỘI DUNG ………2

II.1.Cơ sở lí luận của đề tài ……… 2

II.2.Thực trạng vấn đề nghiên cứu ……… .3

II.3 Nội dung ……….4

III.PHẦN KẾT LUẬN ………

III.1 Kết luận ……… 17

III.2 Một số kiến nghị ……… 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……….19

I.MỞ ĐẦU

I.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

-Giaó dục lịch sử là một môn khoa học,việc nghiên cứu giảng day lịch sử

ở trương phổ thông gắn liền với nhiệm vụ giáo dục thế hệ trẻ,phục vụ các chế độchính trị khác nhau.Việc dạy học lịch sử được coi trọng vì :”Con người tương laiphải nắm vững kiến thức lịch sử dân tộc và thế giới để có thể giúp họ trở thànhngười chủ có ý thức trên hành tinh chúng ta…”

Môn lịch sử ở trường phổ thông có vị trí chức năng và nhiệm vụ quantrọng để đào tạo,giáo dục thế hệ trẻ.Chương trình lịch sử ở trường phổ thông baogồm các kiến thức khái quát,cụ thể về lịch sử từng quốc gia dân tộc.Do vậylượng kiến thức vô cùng rộng lớn cả với thầy và trò.Việc học tập lịch sử khôngphải cung cấp một số kiến thức,và mẩu chuyện về quá khứ mà trang bị cho họcsinh những kiến thức khoa học.Lịch sử là hiện tượng khách quan,tồn tại độclập,không lệ thuộc vào nhận thức của con người.Nhận thức là một quá trình từkhông biết đến biết,từ hiểu sơ lược đến hiểu sâu sắc.Vì vậy nội dung dạy họclịch sử tuy gồm những kiến thức tương đối ổn định song vẫn phản ánh kịp thờinhững thành tựu mới của khoa học lịch sử

Qúa trình dạy học lịch sử là quá trình nhận thức,nó không chỉ có nội dung

mà còn có phương pháp dạy học,bởi vậy việc đổi mới nội dung gắn liền với đổi mới phương pháp Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà trọng tâm của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫnthích hợp của giáo viên, nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong học tập

Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bứcthiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính

tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học

Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động

Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức do giáo viên truyền đạt, rồi học thuộc lòng nên khi quên một chữ đầu là quên tất cả Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn mà chưa có sự liên

hệ kiến thức với nhau vì vậy mà chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ

thống Sử dụng sơ đồ tư duy giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập Đó cũng chính là lí do để bản thân tôi áp dụng

phương pháp “ Sử dụng sơ đồ tư duy để phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử ở trường THPT” với mong muốn nhỏ là góp phần nâng cao chất lượng

bộ môn,giúp cho HS yêu thích môn lịch sử

I.2 MỤC DÍCH NGHIÊN CỨU:

Đề tài hướng dẫn học sinh THPT có thể hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ,qua đó các em sẽ nhìn được tổng thể kiến thức một cách ngắn gọn nhưng đầy

đủ, rút ngắn được thời gian ôn tập củng cố, giúp học sinh hiểu bài, nắm đượckiến thức cơ bản và nhớ lâu

I.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài là học sinh cả 2 khối11,12 của trường THPT

I.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tôi đã vận dụng vào quá trình dạy học của mình cấp phổ thông trung họctrong đó đặt học sinh vào vị trí trung tâm để phát huy được tính tích cực của họcsinh.sự say mê hứng thú của học sinh trong học tập bộ môn Lịch sử bằng sơ đồ

tư duy

II NÔỊ DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

II.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến

Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vận dụngtốt các phương pháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài Chính vì vậy mà kĩ năng

sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học Lịch sử có ý nghĩa rất lớn.Và thông qua việcđưa sơ đồ tư duy vào dạy học ở trường THPT, người giáo viên phải có kĩ năngvận dụng tốt thì chất lượng tiết dạy mới có hiệu quả cao

Mục tiêu đào tạo là cái đích mà giáo dục phải đạt đến Xuất phát từ mục tiêu đào tạo mà định ra chương trình, nội dung giáo dục và điều quan trọng là định ra phương pháp giáo dục Một phương pháp giáo dục có một sản phẩm giáodục tương ứng Nhiệm vụ của mỗi thầy giáo, cô giáo hôm nay là phải làm thế nào để giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản của bộ môn trên cơ sở hoạtđộng học tập của chính các em dưới sự hướng dẫn của thầy để từ đó giáo dục cho các em tính độc lập suy nghĩ, tính sáng tạo, có đủ bản lĩnh để đi vào các lĩnhvực của cuộc sống Giảng dạy lịch sử là một công việc hết sức phức tạp,rất dễ savào nêu các sự kiện một cách khô khan,nặng nề thiếu sinh động,bởi vậy đòi hỏi người giáo viên phải có phương pháp lịch sử,trình bày rõ sự phát triển của lịch

sử đúng như nó đã diễn ra với những sự kiện và tư liệu chính xác.Trong đó việc phát huy tính tích cực chủ động của học sinh được coi trọng đặc điểm.Bởi

vậy,với vai trò chủ đạo,người giáo viên phải biết gây hứng thú học tập bộ

môn.Phải hướng học sinh thực hiện vai trò chủ động của mình,từ đó giúp cho học sinh gắn liền kiến thức với tri thức cuộc sống.

II.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

Một thực tế hiện nay là học sinh rất ít chú ý đến bộ môn này (Trừ nhũng học sinh theo khối C),tự bản thân các em coi đó là môn phụ,bởi vậy trong giờ học các em chỉ ghi chép những điều mà giáo viên ghi lên bảng (hoặc đọc chậm)

và nhắc lại nội dung các vấn đề vừa nghe thầy giảng.Rõ ràng như vậy là không gây hứng thú như học sinh và không phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh.Bởi vậy để một giờ học lịch sử đạt hiệu quả,học sinh có hứng thú ham học thì với vai trò chủ đạo người giáo viên phải phát huy tính tích cực,chủ động sáng tạo trong học tập của học sinh.Từ sự kiện,hiện tượng lịch sử phải đi sâu phân tích vào vấn đề,tiến tới hiểu cả một quá trình lịch sử,qua đó học sinh tiếp thu được những kiến thức mới và xây dựng tích cực bài học trên lớp sáng

tạo,chủ động trong lĩnh hội kiến thức

Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông có vị trí chức năng và nhiệm vụ quantrọng trong việc đào tạo và giáo dục thế hệ trẻ Nhưng hiện nay học sinh ( ngay

cả quan niệm của một số phụ huynh ) lại ít chú ý học đến môn này:

Thứ nhất: Quan niệm của các em học Sử chỉ vì đó là một môn học chính

khoá, chỉ vì điểm trung bình của bộ môn có ảnh hưởng đến việc xét duyệt lênlớp và khen thưởng Khối lượng học sinh theo khối C rất ít , đặc biệt theo quanniệm của các em môn Sử cũng là bộ môn khó so với hai môn Văn và Địa Tìnhtrạng đó tất nhiên do nhiều nguyên nhân gây nên Có thể là do quan niệm khôngđúng về bộ môn , do quĩ thời gian học ở trường và ở nhà ít , do thiếu thốn về cơ

sở vật chất nói chung và đồ dùng dạy học môn Lịch sử nói riêng Nhưng phảithừa nhận một nguyên nhân rất quan trọng là do kết quả , chất lượng giảng dạycủa chính những giáo viên dạy lịch sử hiện nay

Thứ hai: Mặc dù đã suy nghĩ, cải tiến, thậm chí nhiều giáo viên sử dụng cả

phương tiện dạy học hiện đại ( máy chiếu đa năng, đèn chiếu hắt ) Song nhìnchung vẫn là hoạt động của thầy ở trên lớp Qua khảo sát , trao đổi sau các giờdạy học và giờ thao giảng bộ môn Lịch sử ở nhiều trường phổ thông , có thểthấy lối giảng dạy khá phổ biến hiện nay là thầy trình bày từng mục của sáchgiáo khoa, đặt ra một vài vâu hỏi ( thường chỉ là nhắc lại những kiến thức đã họchoặc vừa học ) cho học sinh rồi kết hợp ghi lên bảng một vài ý để học sinh ghichép vào vở Suốt giờ học, học sinh chỉ làm mỗi việc ghi chép những điều giáoviên ghi trên bảng ( hoặc đọc chậm ) vào vở và nhắc lại nọi dung các vấn đề vừanghe Rõ ràng, giảng dạy như vậy không thể gây hứng thú , không thể phát huytính tích cực , chủ động và sáng tạo của học sinh trong việc học tập môn lịch sử

Vì vậy, nhìn chung chất lượng dạy học Lịch sử hiện nay không cao

Thứ ba: Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá người

học là cần thiết , phù hợp với nguyện vọng của giáo viên và học sinh Tuy nhiên, muốn đổi mới phương pháp phải đồng thời cải tiến về mặt nội dung , hìnhthức trên lớp , phương tiện dạy học và cả ý thức xã hội Nội dung dạy học còn

nặng nhiều sự kiện , hiện tượng trong một bài Lịch sử sẽ dẫn đến tình trạng dạy học nhồi nhét Học sinh học Sử mà chỉ nhận thức ý nghĩa giáo dục, lý luận của quá khứ mà không thấy ý nghĩa thực tiễn ( đúng hơn là thực dụng , tức là học để thi cử ) thì sẽ không quyết tâm, không say sưa, dẫn đến tình trạng học đối phó.

Thứ tư: Cần mạnh dạn thay đổi quan điểm về bài trên lớp , cấu trúc của giờ

học , đánh giá kiểm tra cho điểm Cho đến nay, khi bước vào đầu giờ học, họcsinh, học sinh đã biết được cấu trúc của giờ học với các bước lên lớp của ngườiThầy đã tỏ ra lỗi thời ổn định lớp , kiểm tra bài cũ ( 1 đến 2 em)

-Thầy giảng bài mới theo kiến thức sách giáo khoa, củng cố dặn dò Cờutrúc của giờ học đó không gây được hứng thú, bất ngờ cho học sinh, Các emđoán được ý đồ sư phạm của thầy và tìm cách đối phó hoặc thụ động tuân thủtheo những bước đó

- Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài mới, củng cố bài phù hợptâm sinh lý lứa tuổi học sinh, khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học truyền thống Vì vậy, gây hứng thú cho người học, kích thích học sinh

tư duy tích cực

II.3 NỘI DUNG CỤ THỂ

II.3.1 Giới thiệu về phương pháp dạy bằng sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọnthể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dungchính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng vàchú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảngđọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệm quahình vẽ

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinhkhông chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọnlọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ,chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trênbảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thànhtừng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên địnhhướng lại từng nội dung cho học sinh

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ

lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màusắc và thực sự hiệu quả

- Giúp học sinh biết:

+ Sơ đồ tư duy là gì?

+ Cách sử dụng và ghi chép trên sơ đồ tư duy

+ Cách lập sơ đồ tư duy

- Giáo viên cần:

+ Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn

+ Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung từng bài

+ Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của họcsinh

+ Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân

+ Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài mà lựa chọn chophù hợp (sử dụng bản đồ tư duy để khai thác kiến thức mới hay để củng cố bài)

III.3.2 Cách thức thực hiện

* Giới thiệu người phát minh ra sơ đồ tư duy

-Tony Buzan sinh năm 1942 tại London (Anh), cha đẻ của phương pháp tư

duy Mind map (Sơ đồ tư duy, Giản đồ ý) Tác giả của 92 đầu sách, được dịch ratrên 30 thứ tiếng, xuất bản trên 125 quốc gia Ông đi nhiều nước trên thế giới đểphổ biến phương pháp của mình (ông đã đến Việt Nam vào tháng 4 năm 2007)

Ở Việt Nam, đã có 2 quyển sách dịch từ công trình của ông đã được xuất bản

là Sơ đồ tư duy và Sử dụng trí não của bạn

HÌNH ẢNH GIÁO SƯ TONY BUZAN GIỚI THIỆU VỀ SƠ ĐỒ TƯ DUY + Sơ đồ tư duy là gì?

*Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map)

- Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ýtưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề…bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết…Đặcbiệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗi người.

- Việc ghi chép thông thường theo từng hàng chữ khiến chúng ta khó hìnhdung tổng thể vấn đề, dẫn đến hiện tượng đọc sót ý, nhầm ý Còn sơ đồ tư duytập trung rèn luyện cách xác định chủ đề rõ ràng, sau đó phát triển ý chính, ýphụ một cách logic

Sơ đồ tư duy có ưu điểm:

-Dễ nhìn, dễ viết

-Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh

-Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não

-Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cáchlogic

Sơ đồ tư duy sẽ giúp:

1 Sáng tạo hơn

2 Tiết kiệm thời gian

3 Ghi nhớ tốt hơn

4 Nhìn thấy bức tranh tổng thể

5 Phát triển nhận thức, tư duy

* Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học:

• Cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho học sinhmột số “sơ đồ tư duy” cùng với dẫn dắt của giáo viên để các em địnhhướng nhanh hơn

• Hướng cho học sinh có thói quen khi tư duy lôgic theo hình thức sơ đồhoá trên sơ đồ tư duy

• Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai,thứ ba mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại có các

ý nhỏ hơn các nhánh này như “bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút,chít” các đường nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong

• Cho học sinh thực hành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy: Chọn từ khóa- tên chủ

đề hoặc hình vẽ của chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm

• Vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc từng cá nhân

- Đối với giáo viên, để thiết kế một sơ đồ tư duy đối với một bài học,chúng ta có thể thiết kế bằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức bằng sơ

đồ trên bảng, hoặc có thể dùng phần mềm Mindmap Đối với phần mềm nàygiáo viên có thể thực hiện thành một giáo án hay một bài giảng điện tử với kiếnthức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếunhững nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kết với

sơ đồ Qua đó có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâuđược kiến thức trọng tâm

- Đối với học sinh, trước hết giáo viên phải giới thiệu một số sơ đồ tư duycho các em làm quen, sau đó hướng các em từ từ xây dựng các sơ đồ riêng chomình Bước đầu, chỉ yêu cầu học sinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau đó hệthống các kiến thức liên quan thành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết

kế thành nhưng sơ đồ theo tư duy của mỗi cá nhân Có thể áp dụng dùng sơ đồtrước hay sau khi học một bài học, với bài học mới, có thể cho học sinh xâydựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đó nhóm sẽtrình bày kiến thức theo hình thức thuyết trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng, saubài học thì có thể yêu cầu học sinh tự hệ thống lại kiến thức bằng sơ đồ theocách riêng của mình Việc phối hợp linh động nhiều phương pháp trong quátrình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức đãgiúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn

* Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy:

• Nghĩ trước khi viết

• Viết ngắn gọn

• Viết có tổ chức

• Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổ sung

ý (nếu sau này cần)

- Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:

• Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

• Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

• Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

* Hướng dẫn học sinh lập sơ đồ tư duy:

Để thiết kế một SĐTD dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy , hay trênphần mềm Mind Map, chúng ta đều thực hiện theo thứ tự các bước sau đây:

- Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề, hay có thể với một từ khóa được viết in hoa, viết đậm Một hình ảnh có thể diễn đạt được cả