NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 1 Bảng kiểm 3
2.1.1 Bảng kiểm( Thuật ngữ tiếng Anh gọi là “Checklist”) là thuật ngữ được sử dụng trong lĩnh vực giáo dục trên thế giới Đầu tiên, Bảng kiểm được ứng dụng rất nhiều trong lĩnh vực hàng không để liệt kê và kiểm nghiệm các yếu tố an toàn của chuyến bay Trong các lĩnh vực khác, nó được sử dụng như một danh mục nhằm liệt kê và kiểm tra chất lượng một sản phẩm, một quá trình, một hoạt động. Kathleen Duden Rowlands viết: “Mọi người sử dụng Checklist… không thể không đề cập đến một loạt các ứng dụng thậm chí còn kì lạ hơn…”[5] Bảng kiểm(Checklist) được sử dụng trong lĩnh vực giáo dục đã được đề cập đến với nhiều hình thức khác nhau như: Bảng kiểm sử dụng để kiểm tra kĩ năng tóm tắt văn bản văn học của học sinh; Bảng kiểm giúp học sinh tự đánh giá học sinh và đánh giá chính mình… Bảng kiểm được sử dụng trong dạy học Đọc Văn nhằm phát huy tính tích cực tự giác học tập của các em.
Đổi mới giáo dục phổ thông là quá trình cải cách toàn diện các khía cạnh giáo dục, bao gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện và cách thức đánh giá Mục tiêu của việc này là chuyển từ phương pháp dạy học một chiều sang dạy học tương tác, nhằm phát triển năng lực cá nhân của học sinh Qua đó, học sinh sẽ được khuyến khích tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo; đồng thời bồi dưỡng phương pháp tự học, năng lực hợp tác và rèn luyện kỹ năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn, tạo ra tinh thần nhân văn và niềm vui trong học tập.
Tiếng La tinh gọi là Rubrica, có nghĩa là “vùng đất đỏ”, ban đầu được sử dụng để hướng dẫn các dịch vụ nhà thờ từ năm 1400 Sau đó, thuật ngữ này đã mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau với mục đích thiết kế các tiêu chí đánh giá hoạt động Trong giáo dục, Rubrics đã được áp dụng để xây dựng tiêu chuẩn xếp hạng trong các kỳ đánh giá tại Mỹ vào thập niên 1970 và hiện nay ngày càng trở nên phổ biến trong việc đánh giá giáo dục.
Công bố tiêu chí cần đạt trong suốt quá trình học tập, bao gồm cấp học, khoá học và bài học, cùng với các hình thức kiểm tra nói, viết và sản phẩm học tập của học sinh, là rất quan trọng Giáo viên có thể thực hiện đánh giá, hoặc học sinh có thể tự đánh giá lẫn nhau Nhiều nghiên cứu về phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá tại các quốc gia tiên tiến đã nhấn mạnh vai trò của Rubrics, bao gồm khái niệm, hình thức, lợi ích và cách sử dụng phiếu Rubrics một cách hiệu quả.
Rubrics hiện nay là công cụ phổ biến trong dạy học và đánh giá tại nhiều quốc gia, giúp người học nhận biết các mục tiêu cần đạt để nâng cao chất lượng học tập Tuy nhiên, việc áp dụng Rubrics trong giáo dục ở Việt Nam vẫn còn hạn chế.
Thực trạng của vấn đề vận dụng bảng kiểm, rubrics vào kiểm tra đánh giá
Trường THPT Thạch Thành 3, nằm ở huyện miền núi, sở hữu đội ngũ giáo viên trẻ nhiệt huyết, cam kết nâng cao chất lượng giáo dục Trong năm học 2020-2021, nhà trường đã lắp đặt máy chiếu cho tất cả các lớp 12, hỗ trợ giáo viên trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy.
Sở Giáo dục Thanh Hóa đã nhanh chóng cập nhật các thay đổi mới nhất từ Bộ Giáo dục và Đào tạo Đội ngũ giáo viên trong tỉnh được tham gia các khóa học bồi dưỡng về các Module đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá, nhằm thực hiện chương trình đổi mới sách giáo khoa.
2018 Giáo viên có điều kiện vận dụng phương pháp được tập huấn theo chương trình Etep vào giảng dạy.
Cô hiệu phó Hoàng Thị Hương cho biết rằng sách giáo khoa hiện tại chưa được đổi mới và nhiều bài biên soạn vẫn chưa phù hợp, dẫn đến việc giáo viên phải vội vàng hoàn thành chương trình Bên cạnh đó, một bộ phận giáo viên lớn tuổi gặp khó khăn về sức khỏe và công nghệ thông tin Hơn nữa, các trường học thường quá bận rộn, ít có thời gian cho việc tập huấn về phương pháp giảng dạy.
Học sinh cấp ba, với tâm lý tuổi mới lớn, rất nhiệt tình ủng hộ sự đổi mới trong phương pháp dạy học Các em yêu mến và ngưỡng mộ những giáo viên sáng tạo trong cách giảng dạy Đặc biệt, học sinh lớp 10C2 trong năm học vừa qua đã tích cực tham gia vào các hoạt động học tập.
Có một bộ phận phụ huynh rất nhiệt tình ủng hộ Ban giám hiệu nhà trường và khích lệ thầy cô, tạo điều kiện giúp con học tập tốt.
Trường THPT Thạch Thành 3 chủ yếu có học sinh là con em hộ nghèo, dân tộc thiểu số, và vùng cao, với chất lượng đầu vào thấp Ý thức học tập của một số học sinh chưa cao, và nhiều phụ huynh do bận rộn với công việc mưu sinh nên không quan tâm đến việc học của con Từ khi Công ty SH ViNa ra đời, một bộ phận dân cư đã có quan niệm chỉ cần học hết cấp ba để làm công nhân may, dẫn đến việc giảm sút động lực học tập Học sinh thường xem môn Ngữ Văn là môn học phụ, đặc biệt ở các lớp Tự nhiên và đại trà, khiến kiến thức và kỹ năng thực hành của họ bị hạn chế Chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn cũ còn nhiều bất cập, nặng về lý thuyết và thời gian giảng dạy không đủ cho học sinh.
Kết quả chấm Khảo sát thi Tốt nghiệp THPT Quốc gia cho thấy nhiều học sinh vẫn nhầm lẫn về nhân vật và sự kiện, dẫn đến tình trạng "râu ông nọ cắm cằm bà kia" Một số em chưa biết tóm tắt ngắn gọn và trọng tâm văn bản để làm tư liệu dẫn chứng khi xâu chuỗi và tích hợp chủ đề Đặc biệt, nhiều học sinh không đọc trước tác phẩm ở nhà.
1 Tóm tắt văn bản đầy đủ chi tiết, có trích dẫn
Rubrics phân tích nhân vật:
1 Nhận diện(Tì m chi tiết về nhân vật)
Xác định được đầy đủ các chi tiết đắt giá và quan trọng miêu tả trực tiếp/ gián tiếp để phát hiện ra những đặc điểm toàn diện,
Xác định được đầy đủ các chi tiết có liên quantrực tiếp/ gián tiếp để phát hiện ra những đặc điểm toàn diện của nhân vật.
Xác định được hầu hết các chi tiết có liên quan trực tiếp/ gián tiếp để phát hiện ra những đặc điểm cơ bản của nhân vật.
Xác định được một số chi tiết có liên quan trực tiếp/ gián tiếp để phát hiện ra rất ít đặc điểm của nhân vật.
Không xác định được các chi tiếtcó liên quan trực tiếp/ gián tiếp để phát hiện ra đặc độc đáo của nhân vật.
2 Kể lại về nhân vật
Kể lại được đầy đủ, trọn vẹn về nhân vật bằng các chi tiết tiêu biểu.
Kể lại được khá đầy đủ về nhân vật bằng các chi tiết quan trọng.
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp)
Kể lại được một vài đặc điểm về nhân vật bằng các chi tiết cơ bản.
Kể lại được rất ít về nhân vật bằng một số chi tiết không tiêu biểu, quan trọng.
Chưa kể lại được về nhân vật.
3 Suy luận ý nghĩa của nhân vật và tác phẩm
Suy luận hợp lí, logic, sâu sắc để thấy đầy đủ đặc điểm, ý nghĩa của nhân vật và khái quát sâu
Suy luận hợp lí, logic, sâu sắc để thấy khá đầy đủ đặc điểm, ý nghĩa của nhân vật và nêu được thông điệp
Suy luận hợp lí được một vài đặc điểm, ý nghĩa của nhân vật nhưng chưa nêu được thông điệp của tác phẩm.
Suy luận được rất ít đặc điểm, ý nghĩa của nhân vật và chưa nêu được thông điệp của tác phẩm.
Không suy luận được hoặc suy luận thiếu hợp lí, logic.
- Lớp sắc thông điệp của tác phẩm.
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp) của tác phẩm.
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp)
4 Phân tích nghệ thuật/ các hình thức xây dựng nhân vật
Chỉ ra và đánh giá sâu sắc về nghệ thuật đắc sắc trong xây dựng nhân vật.
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp)
Chỉ ra và đánh giá được một vài nét nghệ thuật đắc sắc trong xây dựng nhân vật.
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp)
Chỉ ra và đánh giá được một vài nét nghệ thuật trong xây dựng nhân vật.(Có
Chỉ ra nhưng chưa đánh giá được nghệ thuật xây dựng nhân vật.
Không chỉ ra được nghệ thuật xây dựng nhân vật.
Kết nối hợp lí, sâu sắc, thuyết phục được ba chiều( n hân vật – nhân vật; nhân vật
– đời sống; nhân vật – người
Kết nối hợp lí được ba chiều( nh ân vật – nhân vật; nhân vật – đời sống; nhân vật – người đọc).
(Không có – Giáo viên phải
Kết nối hợp lí được hai trong ba chiều( nhân vật – nhân vật; nhân vật – đời sống; nhân vật – người đọc).
Kết nối hợp lí được một trong ba chiều( nh ân vật – nhân vật; nhân vật
– đời sống; nhân vật – người đọc).(Có
Không kết nối được nhân vật – nhân vật;nhân vật – đời sống;nhân vật – đọc).
(Không có – Giáo viên phải trợ giúp) trợ giúp) 11B
CÁC GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN 7
2.3.1 Giới thuyết chung về bảng kiểm
Bảng kiểm dạy học là công cụ liệt kê các bước thực hiện kỹ năng theo trình tự hợp lý, giúp đảm bảo đạt được yêu cầu trong quy trình kỹ thuật, công việc hoặc nhiệm vụ Việc sử dụng bảng kiểm trong dạy học hỗ trợ việc thực hành các kỹ năng hiệu quả hơn.
Đối với học sinh lớp 10, 11, 12, việc giảng dạy các môn Văn hoá cần tuân theo phương pháp nghiên cứu bài học, đặc biệt trong các tiết thao giảng Các kỹ năng có thể được xây dựng thành quy trình thực hành và trình bày dưới dạng bảng kiểm, giúp học sinh chủ động trong việc học tập và dễ dàng tự kiểm tra Trong môn Đọc Văn và Làm Văn, học sinh nên sử dụng bảng kiểm để tóm tắt văn bản, tạo nền tảng cho các bài kiểm tra và thi tốt nghiệp, tránh tình trạng học tập thiếu hiệu quả Việc thực hành nhiều lần là cần thiết để nâng cao kỹ năng, và bảng kiểm sẽ là công cụ hỗ trợ người học trong quá trình này, giúp rút kinh nghiệm và nhanh chóng hình thành các kỹ năng cần thiết.
2.3.2 Các bước xây dựng bảng kiểm
2.3.2.1 Cách thiết kế bảng kiểm:
Theo Module 3, tôi được biết: Các bước thiết kế bảng kiểm: Gồm ba bước
“Bước một, chúng ta phân tích yêu cầu cần đạt của bài học/ chủ đề.
Bước thứ hai, chúng ta cần chia nhỏ quá trình thực hiện nhiệm vụ hoặc sản phẩm của học sinh thành các yếu tố cấu thành, đồng thời xác định các hành vi và đặc điểm mong đợi dựa trên yêu cầu cần đạt đã đề ra.
Bước ba, trình bày các hành vi đặc điểm mong đợi đó theo một trình tự để theo dõi và kiểm tra”[4].
Cụ thể: Ví dụ: Một bảng kiểm dùng để dạy học thực hành thường được xây dựng theo những bước sau:
2.3.2.1.1 Chọn tên cho bảng kiểm
Tên bảng kiểm phải phản ánh rõ ràng kỹ năng, công việc hoặc nhiệm vụ cần học, đồng thời cần được viết ngắn gọn Ví dụ điển hình là quy trình tóm tắt truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài.
2.3.2.1.2 Phân tách các nhiệm vụ thành thao tác cụ thể
Phân tích và mô tả công việc cần thực hiện các thao tác chi tiết, từ lớn đến nhỏ, để không bỏ sót bất kỳ bước nào Việc này đòi hỏi mô tả tỉ mỉ và chính xác, nhằm đảm bảo tính thống nhất Để đạt được điều này, nên dựa vào tài liệu dạy học hoặc quy trình kỹ thuật chuẩn mực làm cơ sở cho việc mô tả.
Trước khi đưa các thao tác vào bảng kiểm, cần kiểm tra xem mô tả có quá chung chung hay không, có thao tác nào bị bỏ sót không, có quá nhiều chi tiết vụn vặt không, và liệu có thao tác nào không cần thiết phải đưa vào bảng kiểm hay không.
Nguyên tắc chung khi xây dựng bảng kiểm là không tóm tắt quá mức, đồng thời không bỏ sót các thao tác cần thiết, nhưng cũng không đi vào quá nhiều chi tiết vụn vặt Tùy thuộc vào đối tượng và trình độ người học, cần xác định mức độ chi tiết phù hợp để đưa vào bảng kiểm Đối với những người học có trình độ thấp hoặc mới bắt đầu, cần có sự chi tiết hơn trong hướng dẫn Bảng kiểm giúp dạy học một cách chi tiết hơn về quy trình thực hiện trong thực tế, vì người học cần làm việc một cách tỷ mỷ và chi tiết Do đó, cần quyết định kỹ lưỡng các thao tác nào sẽ được đưa vào bảng kiểm.
Một số công việc hoặc quy trình đơn giản có thể không cần chia thành các bước, nhưng đối với các quy trình phức tạp hoặc nhiều thao tác, việc phân chia thành các bước là cần thiết để dễ dàng thực hiện và theo dõi trong quá trình dạy học.
Các bước được sắp xếp theo trình tự hợp lý”[1].
Trong quá trình thực hiện, các thao tác cần được sắp xếp theo thứ tự rõ ràng và đúng quy trình kỹ thuật Giáo viên nên chuẩn bị bảng sẵn và thiết lập các tiêu chí để học sinh có thể dễ dàng tóm tắt Việc chia quá nhiều bước trong bảng kiểm sẽ gây cồng kềnh, trong khi ghép quá nhiều thao tác vào một bước có thể làm người học nhầm lẫn trình tự thực hiện.
Trong các quy trình kỹ thuật, việc tuân thủ trình tự các bước và thao tác là rất quan trọng Tuy nhiên, trong một số trường hợp, thứ tự của một số thao tác có thể được điều chỉnh mà vẫn đảm bảo kết quả không bị ảnh hưởng.
Đối với các công việc và quy trình phức tạp có nhiều thao tác, việc sử dụng bảng kiểm để dạy học là rất hữu ích Tuy nhiên, cần chia quy trình thành các giai đoạn riêng biệt, và mỗi giai đoạn nên được xây dựng thành một bảng kiểm riêng, được đánh số thứ tự liên tục theo quy trình công việc.
2.3.2.1.3 Nêu ý nghĩa của mỗi thao tác
Sau khi xác định các bước và thao tác theo trình tự hợp lý để đưa vào bảng kiểm, cần phải làm rõ ý nghĩa của từng thao tác Việc này không chỉ giúp người thực hiện hiểu rõ hơn về quy trình mà còn đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong công việc.
Dạy thực hành không chỉ đơn thuần là hướng dẫn người học cách thực hiện một thao tác, mà còn giúp họ hiểu rõ lý do và mục đích của từng bước trong quá trình đó Việc nắm bắt được "vì sao" sẽ tạo nền tảng vững chắc cho việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn.
Để dạy học sinh tóm tắt văn bản nghị luận trong chương trình lớp 11, Ngữ văn tập 2, ban Cơ bản, cần làm rõ mục đích và yêu cầu của việc tóm tắt Học sinh nên biết cách dựa vào các văn bản đã học gần đây, như "Về luân lý xã hội ở nước ta" của Phan Châu Trinh hay "Một thời đại trong thi ca" của Hoài Thanh, để thực hiện việc này hiệu quả.
2.3.2.1.4 Xác định yêu cầu (tiêu chuẩn) phải đạt của mỗi thao tác
Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc "làm gì", mà còn ở cách "làm như thế nào để đạt được" Mỗi thao tác cần xác định rõ tiêu chuẩn cần đạt, giúp người học nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ và tự đánh giá kết quả học tập của mình.
2.3.2.2 Cấu trúc của bảng kiểm
Bảng kiểm dùng để dạy học thường có khung cấu trúc như sau:
Tên bảng kiểm. Đối tượng học tập.
Mỗi bảng thường có một số cột sau:
STT Tên các bước, các thao tác(viết rõ ràng ngắn gọn, không cần giải thích người học vẫn hiểu, viết theo trình tự hợp lý).
Viết ý nghĩa của thao tác (viết cô đọng nhưng dễ hiểu).
Tiêu chuẩn phải đạt(viết ý nghĩa của thao tác; viết cô đọng nhưng dễ hiểu).
2.3.3 Sử dụng bảng kiểm để dạy học
- Chọn kỹ năng thích hợp (thuộc nội dung bài thực hành có thể dạy học bằng bảng kiểm);
- Chuẩn bị các điều kiện thực hành;
- Viết mục tiêu thực hành;
- Nên viết bảng kiểm vào khổ giấy rộng để treo tại nơi thực hành trong phòng thực tập, phòng thí nghiệm;