Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Nghị quyết số 40/2000/QH10 ngày 09 tháng 12 năm 2000 của Quốc hội khóa X đề ra yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông nhằm nâng cao chất lượng giáo dục cho thế hệ trẻ, phục vụ cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Chương trình mới cần phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, đồng thời tiếp cận trình độ giáo dục của các nước phát triển Việc đổi mới này phải đảm bảo mục tiêu và yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục, khắc phục hạn chế của chương trình hiện tại, tăng cường tính thực tiễn, kỹ năng thực hành, năng lực tự học, chú trọng kiến thức khoa học xã hội và nhân văn, và bổ sung các thành tựu khoa học công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh.
Đại hội XI (2011) của Đảng khẳng định rằng phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu, yêu cầu đổi mới toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Mục tiêu chính là nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành và khả năng lập nghiệp Cần đổi mới cơ chế tài chính giáo dục, thực hiện kiểm định chất lượng ở tất cả các bậc học, đồng thời xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đi đôi với việc cải cách sách giáo khoa nhằm phù hợp với các mục tiêu giáo dục theo luật định Sách giáo khoa lịch sử lớp 10 đặc biệt chú trọng vào lịch sử Việt Nam, nhằm giáo dục học sinh lòng yêu nước và tự hào về truyền thống vẻ vang của dân tộc qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước.
Đổi mới chương trình sách giáo khoa tập trung vào việc cải cách phương pháp dạy học, được quy định rõ trong Điều 28.2 của Luật Giáo dục năm 2005.
Phương pháp giáo dục phổ thông cần khuyến khích sự tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh, đồng thời phù hợp với đặc điểm của từng lớp học và môn học Việc bồi dưỡng phương pháp tự học và rèn luyện kỹ năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn sẽ tác động tích cực đến tình cảm của học sinh, mang lại niềm vui và hứng thú trong quá trình học tập.
Quán triệt nghị quyết 37/2004/QH11 của Quốc hội, ngành giáo dục và đào tạo tập trung vào việc cải tiến công tác thi cử theo hướng gọn nhẹ, hiệu quả và thiết thực Mục tiêu là nâng cao chất lượng thi cử, kiểm tra và đánh giá, đảm bảo đây là yếu tố quan trọng tác động tích cực đến quá trình dạy và học Đồng thời, cần đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá thường xuyên và định kỳ tại các lớp học.
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Chất lượng dạy - học môn Lịch sử ở trường THPT là kết quả của quá trình lao động sáng tạo giữa giáo viên và học sinh, thể hiện qua ba mặt: giáo dục, giáo dưỡng và phát triển Dạy học môn Lịch sử bao gồm nhiều hình thức tổ chức, trong đó ôn thi TNTHPT đóng vai trò quan trọng, phản ánh chất lượng dạy - học Do đó, việc đổi mới phương pháp dạy học và ôn thi theo định hướng trắc nghiệm khách quan là điều cần thiết cho giáo viên hiện nay.
Từ năm học 2016-2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quyết định môn Lịch sử thi theo hình thức trắc nghiệm khách quan, gây lo lắng cho giáo viên và học sinh Sự thay đổi này yêu cầu giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học và ôn thi, trong khi học sinh cần thay đổi cách học và làm bài Việc tổ chức và hướng dẫn ôn tập cho học sinh cũng cần được thực hiện một cách nghiêm túc và bài bản hơn để phù hợp với hình thức thi mới.
Để ôn thi TNTHPT môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan hiệu quả, giáo viên cần thường xuyên trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp, đồng thời tham khảo tài liệu ôn thi trắc nghiệm để nâng cao năng lực chuyên môn Ngoài kiến thức từ sách giáo khoa và sách giáo viên, giáo viên nên nghiên cứu thêm tài liệu khác để cập nhật thông tin mới, đặc biệt là những vấn đề thực tiễn Việc ôn thi cần có hệ thống, giáo viên phải đầu tư thời gian soạn bộ câu hỏi trắc nghiệm theo từng bài, chương và đề thi tổng hợp, luôn cập nhật câu hỏi từ nguồn thông tin thời sự chính thống để giúp học sinh củng cố kiến thức hiệu quả Hệ thống câu hỏi cần được phân chia theo các cấp độ (Nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) để phân loại học sinh Qua quá trình học tập và kết quả thi, giáo viên có thể lựa chọn phương pháp dạy học và ôn thi phù hợp với từng đối tượng học sinh.
Trong quá trình ôn thi, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nắm vững kiến thức từ sách giáo khoa, vì hầu hết câu hỏi trong bài thi đều dựa trên đó Học sinh cần hiểu bài, tổng hợp kiến thức, đánh giá và kết nối các vấn đề để có khả năng suy luận và chọn đáp án chính xác Ngoài ra, giáo viên cũng nên chỉ dẫn học sinh cách khai thác tài liệu tham khảo để bổ sung kiến thức Để nâng cao chất lượng dạy - học và ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi luôn tìm tòi, nghiên cứu tài liệu ôn thi, trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp nhằm cải thiện phương pháp dạy học, giúp học sinh nắm vững kiến thức và phát triển kỹ năng làm bài để đạt kết quả cao trong kỳ thi TNTHPT.
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện Đáp ứng yêu cầu đổi mới về hình thức thi trắc nghiệm khách quan môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay, đòi hỏi việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh cũng phải điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn đang đặt ra đối với môn học Để đạt được điểm cao, học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản trong SGK, hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, biết kết nối các vấn đề, biết suy luận và liên hệ với thực tiễn; dựa trên cơ sở đó, các em mới có nền tảng kiến thức vững chắc, đủ tự tin trong khi làm bài thi Đổi mới phương pháp ôn thi môn Lịch sử ở trường THPT Thạch Thành 3 theo định hướng thi trắc nghiệm khách quan, trong thời gian qua, tôi đã thực hiện một số giải pháp như sau:
2.3.1 Giải pháp 1: Khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi môn Lịch sử Đặc thù của môn Lịch sử là hiện hữu nhiều mốc sự kiện, không gian, thời gian đã diễn ra trong quá khứ Việc tiếp thu và nghi nhớ nội dung bài học theo phương pháp dạy học truyền thống trước đây bằng hình thức nghi chép theo dàn ý chi tiết để nhớ sự kiện, nội dung dễ gây cho học sinh sự nhàm chán, nhanh quên kiến thức bài cũ trước khi học bài mới Để khắc phục thực trạng đó, trong dạy học và ôn thi môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT Thạch Thành 3, tôi đã hướng dẫn học sinh cách khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy theo những hình thức khác nhau như bổ dọc, xẻ ngang cho phù hợp với đặc trưng từng mục, bài, chương Nếu giáo viên biết khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học và ôn thi hiệu quả sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú, chủ động và tự tin hơn trong học tập để tìm hiểu, khám phá tri thức theo tư duy sáng tạo và tái tạo của mình. Học sinh không hoàn toàn bị lệ thuộc vào ý kiến mang tính áp đặt chủ quan của giáo viên Ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi thường khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố bài học
Sơ đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có nhiều tác dụng tích cực:
Sơ đồ tư duy là công cụ hiệu quả giúp học sinh rèn luyện phương pháp học tập độc lập và sáng tạo Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học không chỉ nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn là mục tiêu quan trọng trong giáo dục Qua đó, học sinh phát triển tư duy và kỹ năng thực hành trong môn học.
Sơ đồ tư duy khuyến khích học sinh học tập tích cực bằng cách giúp não bộ hiểu sâu và nhớ lâu thông qua việc tự suy nghĩ và sáng tạo Nghiên cứu cho thấy rằng việc tự vẽ sơ đồ tư duy không chỉ phát huy tính sáng tạo mà còn phát triển năng khiếu hội họa của học sinh Học sinh có thể tự do lựa chọn màu sắc và đường nét, từ đó thể hiện cách hiểu và cách trình bày kiến thức riêng của mình, tạo ra những bản đồ tư duy độc đáo và cá nhân hóa.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh ghi chép hiệu quả bằng cách yêu cầu người thiết kế chọn lọc thông tin và từ ngữ, cũng như sắp xếp và bố cục hợp lý.
“ghi” thông tin cần thiết và logic Vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả.
Các giải pháp và tổ chức thực hiện
Trong quá trình ôn thi, giáo viên cần hướng dẫn học sinh nắm vững kiến thức từ sách giáo khoa, vì hầu hết câu hỏi trong bài thi đều dựa trên nội dung này Học sinh cần hiểu bài, tổng hợp kiến thức, đánh giá và kết nối các vấn đề để có khả năng suy luận và lựa chọn đáp án chính xác Đồng thời, giáo viên cũng nên hướng dẫn học sinh cách khai thác tài liệu tham khảo để mở rộng kiến thức Để nâng cao chất lượng dạy - học và ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi luôn tìm tòi, nghiên cứu tài liệu ôn thi trắc nghiệm, trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp nhằm cải thiện năng lực chuyên môn và đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh nắm vững kiến thức và có kỹ năng làm bài tốt để đạt kết quả cao trong kỳ thi TNTHPT.
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện Đáp ứng yêu cầu đổi mới về hình thức thi trắc nghiệm khách quan môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay, đòi hỏi việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh cũng phải điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn đang đặt ra đối với môn học Để đạt được điểm cao, học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản trong SGK, hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, biết kết nối các vấn đề, biết suy luận và liên hệ với thực tiễn; dựa trên cơ sở đó, các em mới có nền tảng kiến thức vững chắc, đủ tự tin trong khi làm bài thi Đổi mới phương pháp ôn thi môn Lịch sử ở trường THPT Thạch Thành 3 theo định hướng thi trắc nghiệm khách quan, trong thời gian qua, tôi đã thực hiện một số giải pháp như sau:
2.3.1 Giải pháp 1: Khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong ôn thi môn Lịch sử Đặc thù của môn Lịch sử là hiện hữu nhiều mốc sự kiện, không gian, thời gian đã diễn ra trong quá khứ Việc tiếp thu và nghi nhớ nội dung bài học theo phương pháp dạy học truyền thống trước đây bằng hình thức nghi chép theo dàn ý chi tiết để nhớ sự kiện, nội dung dễ gây cho học sinh sự nhàm chán, nhanh quên kiến thức bài cũ trước khi học bài mới Để khắc phục thực trạng đó, trong dạy học và ôn thi môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT Thạch Thành 3, tôi đã hướng dẫn học sinh cách khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy theo những hình thức khác nhau như bổ dọc, xẻ ngang cho phù hợp với đặc trưng từng mục, bài, chương Nếu giáo viên biết khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học và ôn thi hiệu quả sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú, chủ động và tự tin hơn trong học tập để tìm hiểu, khám phá tri thức theo tư duy sáng tạo và tái tạo của mình. Học sinh không hoàn toàn bị lệ thuộc vào ý kiến mang tính áp đặt chủ quan của giáo viên Ôn thi môn Lịch sử theo định hướng trắc nghiệm khách quan, tôi thường khai thác và sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố bài học
Sơ đồ tư duy trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có nhiều tác dụng tích cực:
Sơ đồ tư duy là công cụ hữu hiệu giúp học sinh rèn luyện phương pháp học tập độc lập, chủ động và sáng tạo Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy học không chỉ nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn là mục tiêu quan trọng trong giáo dục Qua đó, học sinh phát triển tư duy và rèn luyện kỹ năng thực hành trong môn học.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập tích cực bằng cách kích thích não bộ hiểu sâu và ghi nhớ lâu hơn thông qua việc tự suy nghĩ và thể hiện ý tưởng Nghiên cứu cho thấy việc tự vẽ sơ đồ tư duy không chỉ phát huy tính sáng tạo mà còn phát triển năng khiếu hội họa của học sinh Các em có thể tự do chọn màu sắc, đường nét và cách trình bày, từ đó thể hiện rõ ràng cách hiểu và kiến thức của bản thân.
Sơ đồ tư duy giúp học sinh ghi chép hiệu quả nhờ vào việc chọn lọc thông tin và từ ngữ Người thiết kế sơ đồ cần chú trọng vào cách sắp xếp và bố cục để truyền đạt ý tưởng một cách rõ ràng và mạch lạc.
“ghi” thông tin cần thiết và logic Vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả.
Sơ đồ tư duy là công cụ hiệu quả trong việc củng cố kiến thức bài học Giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hóa và nhấn mạnh những kiến thức cơ bản, giúp học sinh không bỏ sót ý quan trọng Đồng thời, học sinh cũng có thể thể hiện sự hiểu biết của mình thông qua việc tiếp thu nội dung bài học, từ đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức và điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp.
Sơ đồ tư duy là công cụ đồ họa hữu ích trong việc giảng dạy lịch sử, giúp kết nối các hình ảnh có liên quan Nó có thể được áp dụng để hỗ trợ trong việc cung cấp kiến thức mới, ôn tập, tổng kết và tổ chức thảo luận nhóm, từ đó nâng cao hiệu quả học tập cho mọi loại bài học.
Một số ví dụ minh họa cho phương pháp ôn thi bằng sơ đồ tư duy tôi đã thực hiện:
Khi ôn tập Bài 1 - SGK lớp 12 về "Sự hình thành trật tự thế giới mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945-1949)", tôi đã hướng dẫn học sinh củng cố kiến thức thông qua việc sử dụng sơ đồ tư duy.
2.3.2 Giải pháp 2: Hình thành cho học sinh những thuật ngữ, khái niệm lịch sử cơ bản
Các môn khoa học, đặc biệt là Lịch sử, có những thuật ngữ và khái niệm riêng biệt Để giúp học sinh nắm vững bản chất của lịch sử trong quá trình dạy học và ôn thi, giáo viên cần hình thành các khái niệm lịch sử cơ bản Đề thi TNTHPT thường xuất hiện những câu hỏi liên quan đến các khái niệm lịch sử phổ biến Qua việc hình thành các khái niệm này, giáo viên sẽ hỗ trợ học sinh hiểu rõ và khách quan về lịch sử, giúp họ tránh nhầm lẫn giữa các khái niệm khác nhau.
Khi ôn thi bài 16 - SGK 12 về "Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945)", giáo viên cần giúp học sinh hiểu rõ các khái niệm lịch sử quan trọng như Cách mạng giải phóng dân tộc, Cách mạng vô sản, Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, và Cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới Điều này sẽ giúp học sinh nắm vững kiến thức và chuẩn bị tốt cho kỳ thi.
2.3.3 Giải pháp 3: Ôn thi bám sát chương trình SGK THPT theo chuẩn kiến thức, kĩ năng
Để làm tốt bài thi Lịch sử theo hình thức trắc nghiệm khách quan, học sinh cần nắm vững kiến thức toàn bộ chương trình Giáo viên nên áp dụng nhiều phương pháp ôn thi như ôn theo từng bài, chương, phần và chủ đề nhằm giúp học sinh củng cố kiến thức cơ bản và phát triển khả năng tổng hợp Sau mỗi buổi ôn tập, giáo viên cần biên soạn hệ thống câu hỏi trắc nghiệm phù hợp với bốn mức độ yêu cầu của đề thi TNTHPT: thông hiểu, vận dụng, vận dụng thấp và vận dụng cao Phương pháp ôn theo từng bài sẽ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà không bị nhầm lẫn, đồng thời giáo viên nên soạn câu hỏi dựa trên nội dung SGK và tài liệu tham khảo đáng tin cậy để tạo ra bộ câu hỏi đầy đủ và hoàn thiện cho mỗi bài học.
Chương trình SGK THPT lớp 12 hiện có 27 bài, trong đó có những phần giảm tải mà giáo viên không dạy, nhưng cần giới thiệu kiến thức cơ bản để học sinh có thể vận dụng khi thi Ôn tập theo giai đoạn lịch sử giúp học sinh nắm vững nội dung và mối quan hệ giữa các thời kỳ, từ đó khái quát và tổng hợp kiến thức hiệu quả.
Khi ôn tập Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 2000, giáo viên nên hướng dẫn học sinh ôn theo từng giai đoạn lịch sử, phản ánh sự liên tục của các sự kiện theo trình tự thời gian Các giai đoạn cần chú ý bao gồm: 1919-1930, 1930-1945, 1945-1946, và tiếp tục cho đến năm 2000.
Năm 1954, 1954-1975, và 1975-2000 đánh dấu những giai đoạn phát triển quan trọng của dân tộc Việt Nam trong bối cảnh lịch sử khác nhau Học sinh cần hiểu rõ nội dung và nhiệm vụ của từng giai đoạn để nhận thức mối quan hệ biện chứng giữa các giai đoạn lịch sử và nhiệm vụ cách mạng cụ thể Sự thay đổi trong hoàn cảnh lịch sử cũng đồng nghĩa với việc đối tượng đấu tranh và mục tiêu cách mạng phải điều chỉnh phù hợp Việc ôn thi theo từng giai đoạn lịch sử giúp học sinh có kiến thức hệ thống và logic hơn Sau mỗi giai đoạn, giáo viên nên cho học sinh làm bài trắc nghiệm để củng cố kiến thức và khả năng khái quát Ngoài ra, việc ôn thi theo chủ đề lịch sử, bao gồm các chuyên đề quan trọng như công tác xây dựng Mặt trận thống nhất và vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam từ 1930 đến nay, cũng rất cần thiết Giáo viên nên lựa chọn các chuyên đề lịch sử Việt Nam và thế giới có nội dung quan trọng để giúp học sinh nắm vững kiến thức và khả năng tổng hợp Cuối mỗi chủ đề, học sinh cần thực hiện bài tập trắc nghiệm, bao gồm cả câu hỏi liên hệ thời sự để chuẩn bị cho các dạng câu hỏi trong kỳ thi.