Tăng cường thực hiện nhiệm vụ năm học 2020-2021 của Bộ Giáo dục vàđào tạo: Thực hiện hiệu quả các phương pháp và hình thức dạy học, giáo dụctheo định hướng phát triển năng lực học sinh..
Trang 1MỤC LỤC Trang
1 Mở đầu
1.1 Lý do chọn đề tài……… 2
1.2 Mục đích nghiên cứu……… 3
1.3 Đối tượng nghiên cứu……… 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 3
1.5 Những điểm mới của SKKN……… ………… 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lí luận của đề tài……… 3
2.2 Thực trạng của đề tài……… 4
2.3 Giải pháp thực hiện đề tài……… 5
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm……… 18
3 Kết luận, kiến nghị 3.1 Kết luận………19
3.2 Kiến nghị …….……… 19
Tài liệu tham khảo……… 21
Trang 2
1 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Thực hiện nghị quyết TW VIII khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáodục đào tạo "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướnghiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩnăng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máymóc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở đểngười học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực"
Tăng cường thực hiện nhiệm vụ năm học 2020-2021 của Bộ Giáo dục vàđào tạo: Thực hiện hiệu quả các phương pháp và hình thức dạy học, giáo dụctheo định hướng phát triển năng lực học sinh
Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực là mộtgiờ học phát huy được tính tích cực, tự giác và chủ động, sáng tạo của cả giáoviên và học sinh Nhằm nâng cao tri thức, bồi dưỡng năng lực hợp tác, vận dụngtri thức vào thực tiễn cuộc sống, trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt,độc lập, sáng tạo của tư duy
Hiện nay, nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp dạy học truyền thốngtheo lối "truyền thụ một chiều" Người dạy trình bày và giải thích nội dung, chủđộng thuyết trình theo các bước chuẩn bị sẵn, phô diễn kiến thức Dưới con mắthọc sinh, nhiều khi các em có cảm giác thầy cô đang xa dời các em, “thao thaobất tuyệt”, các em chưa chắc đã muốn lắng nghe
Học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, ít chú ý đến kĩ năng thực hành Do
đó khả năng vận dụng kiến thức vào đời sống thực tế bị hạn chế Lâu dần, các
em có thói quen ỷ lại mọi việc, và thói quen đó nhiễm vào mọi sinh hoạt và tất
cả vấn đề trong cuộc sống, bởi vì thói quen đó lặp đi lặp lại quá nhiều, suốtquãng đời học sinh, suốt thanh xuân mà đáng lý ra nó phải thật sục sôi, dữ dội,nhiệt huyết, thể hiện, dấn thân, và dám nghĩ, dám làm
Sau khi được tiếp thu, nghiên cứu các tài liệu về dạy học theo định hướngphát triển năng lực học sinh trong trường trung học phổ thông Tôi cảm thấythực sự cần thiết, đã và đang phải thay đổi cách dạy của bản thân, cách học chohọc sinh để học sinh đạt được hiệu quả cao nhất trong phát triển năng lực, địnhhình nhân cách và rèn luyện kỹ năng sống Trong phạm vi SKKN này, tôi chọn
đề tài sáng kiến kinh nghiệm: “kinh nghiệm soạn bài theo hướng phát triển năng lực học sinh nhằm giúp học sinh phát triển tư duy và định hình nhân cách, xây dựng những thế hệ học sinh tích cực Bài soạn: đường elip.”
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Cụ thể hóa soạn bài theo hướng phát triển năng lực học sinh vào bài soạn:đường elip (tiết 1) SGK cơ bản
Nâng cao khả năng tự học, tự bồi dưỡng
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Soạn bài, các bước tổ chức trước, trong, và sau bài dạy, cách thức tổ chứcthực hiện và một số lưu ý để thực hiện bài dạy tiết 1: đường elip (Định nghĩa,phương trình chính tắc)
Trang 3Học sinh khối lớp mà tôi được phân công trực tiếp giảng dạy Cụ thể làcác lớp 10 tôi đã và đang giảng dạy.
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Sử dụng phương pháp sưu tầm, phân tích các tài liệu về phương pháp, cáctài liệu dạy học, các nội dung truyền đạt tập huấn trên các lớp học ảo qua các môđun của chương trình STEM, các bài soạn và kinh nghiệm của các anh chị emgiáo viên trên các diễn đàn
Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình Toán THPT
Gặp gỡ, trao đổi, tiếp thu ý kiến của các đồng nghiệp để tham khảo ý kiếnlàm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài
Thông qua thực tế dạy học trên lớp, giao bài tập, củng cố bài học, hướngdẫn học sinh chuẩn bị bài kết hợp với kiểm tra, đánh giá
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.
Đưa ra các bước cụ thể, lý do từ thực tế thuyết phục và hiệu quả khi thựchiện đổi mới phương pháp
Thực ra, các thầy cô của chúng ta không ngại đổi mới, chỉ là đôi khi vẫnnghĩ rằng hiệu quả không đáng là bao, cân đo nặng nhẹ rằng chưa chắc đã đượcbằng phương pháp cũ Có thể các thầy cô cũng đã thử đổi mới bằng cách thửnghiệm thay đổi điều này điều kia nhưng chưa thực sự dồn tâm sức vào lắngnghe ý kiến phản hồi từ học sinh xem các em đã thấy phù hợp?
Nhưng, nếu với sự thay đổi hàng ngày, hàng giờ của xã hội hiện nay vềmọi mặt Đặc biệt là nền tri thức nhân loại cập nhật từng giây trên mạng xã hội,giáo viên chúng ta không thay đổi để thích nghi thì thật là có lỗi Đấy chính làthay đổi nhận thức của bản thân người dạy trước
Vận dụng vào thực tiễn giảng dạy hiện nay cho các bài soạn giảng
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Nhiệm vụ trung tâm trong trường học THPT là hoạt động dạy của thầy và
hoạt động học của trò, xuất phát từ mục tiêu đào tạo “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” Giúp học sinh củng cố những kiến thức phổ
thông, đặc biệt là môn Toán, môn học rất cần thiết và không thể thiếu đượctrong đời sống mỗi người
Môn Toán ở trường THPT là một môn độc lập, chiếm phần lớn thời giantrong chương trình học của học sinh Môn Toán có tầm quan trọng to lớn Nó là
bộ môn khoa học nghiên cứu có hệ thống, phù hợp với hoạt động nhận thức tựnhiên của con người Nó có khả năng giáo dục rất lớn trong việc rèn luyện tưduy, suy luận logic, đem lại niềm vui, hứng thú, hình thành nhân cách tốt đẹpcho người lao động trong thời đại mới
Chương trình dạy học truyền thống được xem là chương trình giáo dụcđịnh hướng nội dung, định hướng đầu vào Chú trọng vào việc truyền thụ kiếnthức, trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học khách quan về nhiềulĩnh vực khác nhau Chương trình giáo dục định hướng năng lực, dạy học định
Trang 4hướng kết quả đầu ra, nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học cả về mặtnội dung và chuẩn đầu ra.
Những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy họctheo chương trình định hướng phát triển năng lực là: Phải phát huy tính tích cực,
tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học trên cơ
sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo, tư duy
Có thể lựa chọn một cách linh hoạt các phương pháp chung và phươngpháp đặc thù của bộ môn để thực hiện dựa trên nguyên tắc “Học sinh tự mìnhhoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”
Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chứcdạy học Tùy theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà cónhững hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp,học ngoài lớp…
Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học tối thiểu đã qui định Cóthể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học
và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trongdạy học
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Qua thực tiễn học tập và giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy, phần lớn giáoviên phổ thông dạy phần khái niệm toán học còn nặng tính thuyết trình chưa chútrọng rèn luyện cho học sinh khả năng tự tiếp cận kiến thức, khả năng nhận dạng
và thể hiện khái niệm Một bộ phận không nhỏ học sinh không nắm được bảnchất của khái niệm toán học, có những học sinh có thể học thuộc lòng 1 kháiniệm toán học nhưng không hiểu bản chất của khái niệm đó là gì Thậm chí làmbài tập nhưng không nắm được định nghĩa Đơn cử như các em tính được rấtthành thạo giới hạn các dãy số, nhưng tính giới hạn bằng định nghĩa, bằng kháiniệm: cho lim(un-2)=0, tính limun, rất nhiều em không tính được
Bên cạnh đó, về mặt tâm lí nhiều học sinh thiếu tự tin trong khi học cáckhái niệm toán học Và ngay cả một số giáo viên cũng thiếu niềm tin ở khả năngnắm vững bản chất của khái niệm toán học của học sinh, sợ không đủ thời gian
để thầy cô nói cho học sinh được thật nhều các dạng bài tập Do đó, giáo viênphổ thông ít khi tạo tình huống và cơ hội để các học sinh cùng hợp tác phát hiện
và giải quyết vấn đề từ đó, nắm chắc khái niệm, nắm chắc định lí, hiểu bản chấttoán học, nắm rõ toán học từ cuộc sống và quay trở về phục vụ cuộc sống Vìthế ít, nhiều cũng làm hạn chế đến tính tích cực và phát triển khả năng ứng dụngsáng tạo của học sinh Ngoài ra, với số lượng học sinh trong lớp ở một số nơicòn đông, thời gian và phương tiện học tập còn thiếu vì vậy việc áp dụng cácphương pháp dạy học tích cực cũng gặp nhiều khó khăn
Qua dự giờ tiết học, trao đổi, chúng tôi thấy rằng phần lớn giáo viên chỉchú trọng đến việc dạy đúng dạy đủ kiến thức trong SGK, đúng tiến độ chươngtrình, thời gian tiết học Nhiều giáo viên sử dụng nguyên vẹn hoạt động gợi ýtrong sách giáo khoa, hoặc bỏ qua việc dẫn dắt để học sinh tiếp cận một kháiniệm mới (Trong dạy khái niệm), hoặc bỏ qua việc xây dựng và tổ chức các hoạtđộng để học sinh tiếp cận nội dung và chứng minh định lí (Trong dạy định lí)
Trang 5không coi trọng ý nghĩa của các hoạt động này.
Trên đây là một số vấn đề trong thực trạng dạy và học hiện nay Nhữngvấn đề này không phù hợp với luận điểm cơ bản của giáo dục cho rằng: “Conngười phát triển trong hoạt động và học tập diễn ra trong hoạt động”
2.3 Giải pháp thực hiện
Qua kết quả điều tra thực tiễn, một lần nữa khẳng định việc xây dựng và
tổ chức các hoạt động học tập nhằm vận dụng những phương pháp dạy học tíchcực có hiệu quả trong toán học là hết sức cần thiết
Tuy nhiên, bên cạnh những khó khăn trên cũng có nhiều yếu tố thuận lợicho việc áp dụng những phương pháp dạy học mới Hiện nay, giáo viên phổthông được trao quyền nhiều hơn trong việc phân bố chương trình dạy học, do
đó sự phân bố thời gian cũng được chủ động hơn và phù hợp hơn với thực tiễndạy học Bên cạnh đó, chương trình được chia thành hai hệ là hệ cơ bản và hệnâng cao, điều này cũng giúp cho giáo viên thuận lợi trong việc thiết kế các liềulượng và mức độ kiến thức phù hợp với các đối tượng học sinh
Với căn cứ là sự phân hoá về trình độ và tính tập thể trong tâm lí học củahọc sinh trung học phổ thông, tổ chức các hoạt động nhằm triển khai dạy họctích cực sẽ giúp học sinh cùng học hỏi, giảng giải cho nhau bằng các hình thức
tổ chức học tập nhằm tạo các mối liên hệ ràng buộc giữa các cá thể trong họctập
Thông qua dạy học để dạy người Một tiết học mà các em học sinh có sựchuẩn bị chu đáo, tỉ mỉ và làm chủ tình huống, làm chủ kiến thức, các em họcsinh cảm thấy có trách nhiệm, hãnh diện tự hào vì có sự đóng góp của bản thânmỗi học sinh hoàn toàn khác với một tiết học thầy cô “mạc” lại kiến thức trongsách giáo khoa rồi thầy cô đọc, trò chép, thầy cô làm hết, các em không thể cóđược thêm bất kỳ một kỹ năng gì
Trong phạm vi bài viết này, tôi chỉ tham vọng làm rõ ý nghĩa của việcgiáo viên ý thức được trách nhiệm xây dựng và phát triển kỹ năng cho học sinhthông qua tổ chức các hoạt động học tập trước, trong và sau giờ học Và cụ thểhóa vào bài dạy cụ thể: Đường elip ( tiết 1), đóng góp một chút phương phápcách làm từ kinh nghiệm tổ chức thực tế của bản thân
Để thực hiện một tiết dạy theo hướng phát triển năng lực học sinh, tôi chia công việc làm 3 khâu:
- Khâu thứ nhất: Khâu chuẩn bị.
- Khâu thứ hai: Khâu thực hiện.
- Khâu thứ ba: Khâu thu thập phản hồi, đúc rút kinh nghiệm, làm mới
tiết dạy Tiết dạy ở các lớp khác nhau, phương pháp và cách thức thực hiện cũngkhác nhau vì đối tượng học sinh về mọi mặt có khác
Khâu thứ nhất: Khâu chuẩn bị: Bao gồm ba bước:
Bước 1: Xác định đối tượng học sinh và chuẩn bị kiến thức phương pháp.
Xác định đối tượng học sinh gồm trình độ, nhận thức, ý thức, tinh thần, thái độ.Đặc biệt là khả năng thích hợp với các hoạt động sẽ diễn ra Từ đó có biện pháp
Trang 6phù hợp hỗ trợ tiền tương tác Tức là hỗ trợ chuẩn bị trước khi cho các em thamgia các hoạt động và trải nghệm các tương tác Tất cả phải được lượng hóa
Lưu ý các thầy cô là: Trước khi giao công việc cho học sinh, các thầy côcần tăng cường lồng ghép để các em học sinh hiểu rằng việc “Học” mà các emđang theo đuổi hàng ngày không chỉ nhằm thực hiện nghĩa vụ “khoa bảng” mànhằm mục đích nâng cao năng lực tư duy, phát triển năng lực cần có của ngườilao động, nhà lãnh đạo thời đại mới sẵn sàng trở thành nguồn nhân lực chấtlượng cao cho nước nhà Học giỏi và làm cũng giỏi ngay khi đang cắp sách đếntrường Điểm giỏi thầy cô chỉ trao cho những em xác định rõ được hai tiêu chí
đó Thầy cô sẽ không đánh giá điểm giỏi cho những em học sinh “không biết gìngoài học” theo cách hiểu đơn thuần của những em đó, học là bắt chước ngườikhác, lặp lại ý của người khác, tư duy theo người khác, nhắc lại đúng y chang thìđược 10 điểm rồi luôn nghĩ rằng sau này ra trường, cầm cái bằng trong tay sẽ cóngười mời các em đó đi làm rồi ắt sẽ dạy cho các em cách làm thế nào Các emhãy quan sát và suy nghĩ xem, cuộc sống thực ngoài đời có như các em nghĩ?
Bước 2: Xây dựng được các nhóm chuyên gia ở mỗi tổ Giao quyền tự
quyết, quản lý mọi việc cho nhóm chuyên gia Kể cả quyền đánh giá hiệu quảlàm việc của từng cá nhân trong nhóm và đánh giá nhóm khác, tham mưu chothầy cô
Nhóm chuyên gia không chỉ vững kiến thức, mà còn được thầy cô luyệncho các kỹ năng Kỹ năng thuyết trình Kỹ năng thuyết phục Kỹ năng thươngthuyết, điều trần Kỹ năng điều hướng các hoạt động Kỹ năng hợp tác cao
Mỗi lớp khoảng 4 tổ, khi đó cần 4 nhóm chuyên gia Mỗi nhóm chuyêngia khoảng 3 em chịu trách nhiệm công việc của một tổ trên dưới 10 thành viên
Lưu ý là, hiệu suất làm việc của một nhóm chịu ảnh hưởng lớn từ cácnhóm chuyên gia Tuy nhiên, bản thân các em không quyết định được kết quảlàm việc của cả tổ Vì vậy, các em phải tìm biện pháp cụ thể để điều hành từngthành viên của tổ mình để đạt được thành tích cao nhất Thành tích được tínhchung cho tổ, sau khi thầy cô kiểm tra chắc chắn rằng nhiệm vụ thầy cô giao cho
tổ đã được thấm nhuần đến từng thành viên Có sự đối chứng từ các thành viêntrong tổ khác
Bước 3: Phát động thi đua theo đợt Xây dựng thể lệ thi đua Lượng hóa
thành điểm số từng hoạt động Thể lệ tính điểm riêng cho cả đợt
Lưu ý các thầy cô là, hình thức thi đua cần phù hợp tâm lý học sinh Đaphần thầy cô nghĩ học sinh cần cộng điểm vào điểm học tập Điều đó rất đúng.Tuy nhiên, tâm lý “thua thầy một vạn không bằng kém bạn một ly” của các emhọc sinh rất cao
Đôi khi, cuối đợt thi đua, phần thưởng cho tổ đạt thành tích cao nhất làbức ảnh chụp chung với thầy cô ở một nơi ý nghĩa nào đó do các em lựa chọnhoặc hình ảnh cả tổ đó trở thành nhãn dán trên nhóm toán của cả lớp cũng rất có
ý nghĩa kích thích phấn đấu đối với các em Đối với các em, đó là sự ghi nhận
Em khá trong tổ cho đến em yếu hơn cũng cảm thấy đủ để tự hào và ngày càngcảm thấy cần có trách nhiệm hơn Vì vậy, đợt thi đua không nên quá dài và hìnhthức đổi mới liên tục, có thể cho các em tự nghĩ ra
Trang 7Khâu thứ hai: Khâu thực hiện.
Căn cứ vào nội dung bài học mà khâu thực hiện gồm bao nhiêu bước Vídụ: Khái niệm đường elip là mới đối với các em Các em chưa từng gặp nó trongchương trình toán học Tuy nhiên, các em lại thấy rất thân thuộc trong cuộcsống Vì vậy khâu thực hiện bao gồm tối đa 3 bước
Bước 1: Khảo sát phương pháp Thầy cô giao nhiệm vụ chuẩn bị ở nhà
cho các hoạt động sắp tới diễn ra trong lớp Chỉnh sửa, thay đổi nhiệm vụ nếucần Tranh thủ test thử, định mức thời gian và cũng để cho các em học sinh, nhất
là học sinh có năng lực ý thức chưa tốt thấy rõ tính nghiêm túc trong công việc
để tự giác chủ động hơn Áp lực của thầy cô cho tổ cũng là cái cớ để tổ trưởngcùng nhóm chuyên gia dễ điều hành hoạt động của tổ hơn Và đặc biệt là áp lựcđiểm số giữa các tổ phải thôi thúc được các em
Bước 2: Định hình phương pháp Soạn bài Tham khảo ý kiến thầy cô
giáo khác và đặc biệt nhóm chuyên gia và tổ trưởng lớp dạy
Bước 3: Chính thức ước lượng thời gian cho từng hoạt động cho bài đã
soạn Chốt lại bài soạn và tiến hành tiết dạy
Lưu ý các thầy cô là: Nếu thực sự chúng ta đã làm kỹ ở các khâu trên thìbước cuối cùng của khâu này thật sự là thoải mái các thầy cô ạ Tôi tin là các emhọc sinh còn hồi hộp căng thẳng trong mong chờ tiết học diễn ra tốt đẹp hơn cảthầy cô Tức là người thầy đã làm tốt được công việc biến tiết học thành của cảlớp và của thầy cô giáo Và học sinh mong công việc mà thầy cô giao cho các
em diễn ra đạt hiệu quả và thực sự các em được bùng nổ Các em còn mong sẽđược cháy sáng trong một phút, thậm chí nửa phút thầy cô cho phép các em sửdụng trong giờ
Các thầy cô chúng ta đừng chỉ đầu tư quá nhiều thời gian để tìm cách phảilàm sao nêu cho được thật nhiều dạng bài tập để rồi các em làm bài tập nhoaynhoáy Rồi sau kỳ thi các em thấy quên sạch hết vì các em không thấy mình cầnnhớ nó để làm gì, vì các em chưa kịp biết đó là thứ gì thì đã được dạy để làm hếtbài tập về nó còn gì? Chỉ có thực hiện dạy học trong hoạt động và bằng hoạtđộng thì mới kích thích con người ta tìm được ý nghĩa của việc học và ý thứccần phải học tập suốt đời
Theo quan điểm các nhân tôi, thầy cô chúng ta có thể khai thác tốt cácbài soạn sẵn có trên mạng để bổ trợ Còn sự khéo léo của riêng mỗi người thầy
là ở chỗ hiểu được đối tượng học sinh cụ thể, và cho các em học sinh đặt dấu ấnmình lên bài học đó Thật sự bản thân tôi cảm thấy tự hào khi hân hạnh đem ra
sử dụng một số slide, ý tưởng bài soạn của đồng nghiệp mình trên mạng Còn tôithì dốc tâm sức để thiết kế bài dạy làm sao để học sinh mình được học tập tronghoạt động và bằng hoạt động Qua bao năm dẫn dắt học trò Gặp lại trò cũ, nghecác em kể rằng các em nhớ câu này câu kia thầy cô nói, theo em suốt đến giờ vàcác em có thành tựu gì gì đấy từ câu nói đó Mà thầy cô muốn nói để các em nhớđược câu này câu kia mà là để các em nhận ra đó là chân lí cho mình thì chỉ cóthể có trong hoạt động và bằng hoạt động mà thôi
Tiết học có thể diễn ra sôi nổi, nên các thầy cô điều tiết khéo để giữ đượccho các em sự tập trung
Trang 8Khâu thứ ba: Khâu thu thập phản hồi, đúc rút kinh nghiệm, làm mới tiết
dạy Khâu này quan trọng không kém
Nếu không làm mới tiết dạy, thầy cô sẽ biến việc dạy của mình đi vào dâychuyền sản xuất, lại xa dời các em Có thể thầy cô phải soạn mới hoàn toàn Vìdạy học phát triển năng lực học sinh, trong hoạt động và bằng hoạt động chútrọng đầu ra nên phải nghiên cứu kỹ đầu vào Muốn các em kết quả đầu ra tốt thìcần nghiên cứu kỹ đầu vào Đối tượng học sinh khác nhau, cần áp dụng các cáchlàm khác nhau
Lưu ý thầy cô: chúng ta đừng nghĩ rằng chúng ta đang tự mua phiền
phức Cứ dạy như cũ cho nhanh việc Nhiều lúc tôi cũng tự nghĩ như vậy khi cónhững học sinh bàn ngang hoặc không hợp tác như ý Tuy nhiên, đó chỉ là con
số ít, và có thể nguyên nhân đến từ phía người thầy là mình Sau khi nghiên cứuphương pháp này tôi nhận ra ích lợi trước mắt là đội ngũ nhóm chuyên gia ngàycàng tăng lên trong mỗi lớp học, tư duy của bản các em đã thay đổi theo chiềuhướng thích nghi, tích cực Tiết dạy trở nên “sát thực, trực quan, nhẹ nhàng, đổimới”
(*) Bài dạy: Đường elip (tiết 1) (Định nghĩa, phương trình chính tắc)
- Khâu thứ nhất : Khâu chuẩn bị
Bước 1: Xác định đối tượng học sinh và chuẩn bị kiến thức phương pháp.
(*) Đối tượng học sinh: Đa số học sinh trung bình, có khoảng 15 em học sinh
yếu môn toán Đầu vào tương đối thấp
(*) Chuẩn bị về kiến thức phương pháp.
Bài soạn đường elip tiết 1 có 2 phần dạy định nghĩa và dạy định lí:
(*) Chuẩn bị về kiến thức phương pháp, dạy định nghĩa:
- Việc dạy học các khái niệm toán học ở trường THPT phải dần dần làm
cho học sinh đạt được các yêu cầu sau: Nắm vững các đặc điểm đặc trưng của một khái niệm Biết nhận dạng khái niệm, tức là biết phát hiện xem một đối
tượng cho trước có thuộc phạm vi một khái niệm nào đó hay không, đồng thời
biết thể hiện khái niệm, nghĩa là biết tạo ra một đối tượng thuộc phạm vi một
khái niệm cho trước Biết phát biểu rõ ràng, chính xác định nghĩa của một sốkhái niệm Biết vận dụng khái niệm trong những tình huống cụ thể trong hoạtđộng giải toán và ứng dụng vào thực tiễn Nắm được mối quan hệ của khái niệmnày so với khái niệm khác trong một hệ thống các khái niệm Các yêu cầu trênđây có quan hệ chặt chẽ với nhau, song vì lí do sư phạm, các yêu cầu trên khôngphải lúc nào cũng được đặt ra với mức độ như nhau với mọi khái niệm
- Các con đường hình thành khái niệm: Con đường quy nạp Theo conđường này, xuất phát từ một số trường hợp cụ thể (như mô hình, hình vẽ, thí dụ
cụ thể, ) giáo viên dẫn dắt học sinh bằng cách trừu tượng hóa và khái quát
hóa tìm ra dấu hiệu đặc trưng của một khái niệm thể hiện ở những trường hợp
Trang 9cụ thể, từ đó đi đến định nghĩa của khái niệm Cần phải chọn lọc một số lượngthích hợp những hình ảnh, ví dụ cụ thể, trong đó dấu hiệu đặc cho khái niệmđược đọng lại nguyên vẹn, còn những thuộc tính khác của những đối tượng thìthay đổi Quá trình tiếp cận một khái niệm theo con đường này thường diễn ranhư sau: Giáo viên đưa ra một số ví dụ cụ thể để học sinh thấy sự tồn tại củamột loạt đối tượng nào đó Giáo viên dẫn dẫn học sinh phân tích, so sánh và nêubật những đặc điểm chung của các đối tượng đang được xem xét Giáo viên gợi
mở để học sinh phát biểu định nghĩa khái niệm bằng cách nêu các tính chất đặctrưng của khái niệm Con đường này nên thực hiện khi: trình độ nhận thức họcsinh còn thấp, vốn kiến thức còn chưa nhiều và thường được sử dụng trong điềukiện: chưa phát hiện được một khái niệm nào làm điểm xuất phát cho con đườngsuy diễn Đã định hình được một số đối tượng thuộc ngoại diên của khái niệmcần hình thành, do đó đủ vật liệu để thực hiện phép quy nạp Quá trình hìnhthành khái niệm theo con đường quy nạp có tác dụng phát triển những năng lựctrí tuện như trừu tượng hóa, khái quá hóa, so sánh thuận lợi cho hoạt động tíchcực của học sinh Tuy nhiên, con đường này đòi hỏi phải tốn nhiều thời gian vàcần có các điều kiện đã nói trên
- Các hoạt động dạy học khái niệm
Định nghĩa khái niệm: Việc hình thành khái niệm thường kết thúc bằngđịnh nghĩa khái niệm Trong toán học và trong giảng dạy toán học có nhữngcách khác nhau để định nghĩa khái niệm
Củng cố khái niệm: Để củng cố khái niệm cho học sinh, giáo viên cần cho
học sinh tập luyện những hoạt động: nhận dạng và thể hiện khái niệm, hoạt độngngôn ngữ, khái quát hóa và đặc biệt hóa, hệ thống hóa khái niệm, vận dụng kháiniệm,…
Nhận dạng và thể hiện: Một trong những biểu hiện của chủ nghĩa hình
thức trong quá trình học môn toán là học sinh học thuộc cách phát biểu địnhnghĩa nhưng lại không nhận biết được một đối tượng cụ thể trong những tìnhhuống khác nhau có thỏa mãn định nghĩa ấy hay không, không tự mình tạo rađược những đối tượng thỏa mãn định nghĩa Vì vậy, cần phải cho học sinh tiếnhành những hoạt động "nhận dạng" và "thể hiện" để tránh và khắc phục tìnhtrạng này
Hoạt động ngôn ngữ: Để giúp học sinh củng cố khái niệm và phát triển
ngôn ngữ, cần chú ý hướng dẫn và khuyến khích học sinh diễn đạt một địnhnghĩa dưới nhiều hình thức khác nhau, bằng lời lẽ của bản thân
Khái quát hóa, đặc biệt hóa: Khái quát hóa khái niệm - một hoạt động
quan trọng cần rèn luyện cho học sinh Ngược lại với hoạt động khái quát hóa làđặc biệt hóa
Hệ thống hóa: Hệ thống hóa khái niệm, tức là biết nhận ra những mối
quan hệ giữa những khái niệm Cụ thể: đường elip nằm trong hệ thống các bài
toán dùng phương pháp tọa độ để nghiên cứu
Vận dụng: Sau khi truyền thụ một khái niệm, cần tạo cơ hội cho học sinh
vận dụng nó vào những bài toán, những hoạt động khác nhau, đặc biệt là nhữngbài toán chứng minh Điều đó vừa có tác dụng củng cố, đào sâu khái niệm, lạivừa góp phần phát triển năng lực giải toán
Trang 10Trong các hoạt động trên thì hoạt động "nhận dạng và thể hiện" khái niệm
có vai trò đặc biệt quan trọng vì các hoạt động này có tác dụng tích cực khôngchỉ trong giai đoạn củng cố khái niệm mà còn cả trong giai đoạn hình thành kháiniệm và vận dụng khái niệm, hơn nữa chúng là biện pháp chủ yếu để chống vàkhắc phục chủ nghĩa hình thức trong học tập
Phân chia khái niệm: Biết phân chia khái niệm là một trong những biểu
hiện của việc nắm vững khái niệm toán học cũng như những khái niệm thuộcmôn học khác Nhiều khi, học sinh phải nắm vững chẳng những định nghĩa mà
cả cách phân chia khái niệm mới có thể giải toán hay xem xét các vấn đề liênquan
Việc phân loại, hệ thống các khái niệm vượt xa ra khỏi phạm vi của việcnắm vững các kiến thức toán học, nó cần thiết cho bất kì lĩnh vực hoạt động nàocủa con người Vì thế, những tri thức và kĩ năng về mặt này cần được chú ýthích đáng
- Trình tự truyền thụ một khái niệm mới: Trình tự truyền thụ một kháiniệm mới thường bao gồm các hoạt động sau
Dẫn học sinh vào khái niệm: giúp học sinh tiếp cận khái niệm, có thể thựchiện được bằng cách thông qua một ví dụ hoặc một hiện tượng có trong thựctiễn,…
Hình thành khái niệm: giúp học sinh có được khái niệm, có thể thực hiệnđược bằng cách khái quát hoá,…
Củng cố khái niệm: thông qua các hoạt động nhận dạng, thể hiện, ngônngữ Khắc sâu kiến thức thông qua ví dụ và phản ví dụ Bước đầu vận dụng kháiniệm trong bài tập đơn giản Vận dụng khái niệm trong bài tập tổng hợp
(*) Chuẩn bị về kiến thức phương pháp, dạy định lí:
- Theo tác giả Nguyễn Bá Kim trong “Phương pháp dạy học môn toán”
thì có hai con đường dạy học định lí đó là:
+ Con đường có khâu suy đoán;
+ Con đường suy diễn
- Quy trình dạy học định lí theo con đường có khâu suy đoán diễn ra nhưsau:
Gợi động cơ học tập định lí xuất phát từ một nhu cầu nảy sinh trong thực
tiễn hoặc trong nội bộ Toán học; Dự đoán và phát biểu định lí dựa vào những
phương pháp nhận thức mang tính suy đoán: Quy nạp không hoàn toàn, lậtngược vấn đề, tương tự hoá, khái quát hoá, nghiên cứu trường hợp suy biến, xét
mối liên hệ và phụ thuộc,… Chứng minh định lí, trong đó đặc biệt chú ý đến
việc gợi động cơ chứng minh và gợi cho học sinh thực hiện những hoạt độngphù hợp với những phương pháp suy luận, chứng minh thông dụng và những
quy tắc logic thường dùng; Vận dụng định lí vừa tìm được để giải quyết, khép kín vấn đề đặt ra khi gợi động cơ; Củng cố định lí
- Quy trình dạy học định lí theo con đường suy diễn thường diễn ra nhưsau:
Trang 11Gợi động cơ học tập định lí xuất phát từ một nhu cầu nảy sinh trong thực
tiễn hoặc trong nội bộ Toán học Xuất phát từ những tri thức toán học đã biết,
dùng suy diễn logic dẫn tới định lí; Phát biểu định lí; Vận dụng định lí vừa tìm được để giải quyết, khép kín vấn đề đặt ra khi gợi động cơ; Củng cố định lí.
Tuy nhiên, khi vận dụng lý thuyết trên vào thực tế giảng dạy chúng ta cần
sử dụng linh hoạt, biến đổi cho phù hợp với nội dung kiến thức bài học, phù hợpvới khả năng của học sinh
Ở phần này, tôi ưu tiên chọn dạy học định lí theo con đường có khâu suyđoán, dù tốn nhiều thời gian nhưng nó có các ưu điểm sau: Khuyến khích họcsinh tìm tòi, dự đoán, phát hiện vấn đề trước khi giải quyết vấn đề, tổ chức dạyhọc như thế này phù hợp với lý thuyết kiến tạo trong dạy học chứ không dừnglại việc trình bày lại tri thức toán học sẵn có Học sinh có sự phân biệt rõ rànggiữa suy đoán và chứng minh định lí Thông qua con đường này học sinh có thểphát triển năng lực trí tuệ chung như phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, kháiquát hoá,…
Cụ thể: Định lí về “Phương trình chính tắc của đường elip” không cần phải
chứng minh vì quá trình chứng minh rất dài dòng Vì vậy, hướng dẫn nội dungnày về nhà để học sinh chứng minh và giáo viên kiểm tra bằng cách cho họcsinh kiểm tra chéo Nếu học sinh nhóm này nghi ngờ nhóm kia chưa tự chứngminh được thì yêu cầu giáo viên tổ chức để học sinh trực tiếp phát vấn chéo cácnhóm Giáo viên kiểm tra hoạt động ngoài lớp học này bằng các câu hỏi kiểmtra Và điểm cho cao nhất 10 điểm cho mỗi nhóm Nội dung này trên lớp giáoviên bổ sung hoạt động phát vấn thưởng điểm cho nhóm trả lời đúng ở phầnnhận dạng và thể hiện định lí Thực ra để học sinh thực sự thực hiện hoạt độngnày ngoài lớp thì công rất lớn của nhóm chuyên gia Vì sự chuẩn bị cho tiết họctrước đó ít nhất 2 tuần nên giáo viên chỉ cần chỉ đạo các nhóm thông qua kiểmtra hoạt động của nhóm trước đó từng nội dung Hướng dẫn cho các nhóm cáchthực hiện nội dung công việc kiểu “mưa dầm thấm lâu”
Bước 2: Xây dựng được các nhóm chuyên gia ở mỗi tổ Nhóm chuyên gia
cả 4 tổ đều làm việc tốt Tuy nhiên, nhóm chuyên gia tổ 1 trội hơn hẳn về mọimặt là em Ngọc dùng cho công việc thuyết trình chung mở đầu của hoạt động 1trình bày vẽ đường elip bằng dụng cụ tự làm cả 3 tổ đã chuẩn bị sẵn
Bước 3: Phát động thi đua theo đợt Xây dựng thể lệ thi đua Lượng hóa
thành điểm số từng hoạt động Tổ nào giành được điểm cao nhất trong buổi học
sẽ được cộng 10 điểm vào điểm tháng Tổ thứ nhì cộng 5 điểm tổ thứ ba cộng 3điểm, tổ thứ tư cộng 1 điểm (Điều kiện không dưới 15 điểm cả tiết học)
- Khâu thứ hai: Khâu thực hiện.
Bước 1: Khảo sát phương pháp Test thử hoạt động 1 hoạt động 4 Cơ bản
hai hoạt động này giúp giáo viên hình thành phương pháp điều khiển các hoạtđộng trong tiết học sắp tới
Bước 2: Định hình phương pháp Soạn bài.
Bước 3: Chính thức ước lượng thời gian cho từng hoạt động cho bài đã
soạn Chốt lại bài soạn và tiến hành tiết dạy