Quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của công ty cổ phần xuất nhập khẩu quảng bình

và có các biện pháp kiểm soát rủi ro phù hợp khi xảy ra khủng hoảng, năng lực quản trị còn nhiều yếu kém… Từ những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Quản trị rủi ro trong hoạt động

CỔ PHẦN XUẤT NHẬP KHẨU QUẢNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH

Đà Nẵng - Năm 2020

CỔ PHẦN XUẤT NHẬP KHẨU QUẢNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH

Mã số: 60.34.01.02

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS LÊ THẾ GIỚI

Đà Nẵng - Năm 2020

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Kết cấu của luận văn 7

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 8

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP 10

1.1 RỦI RO VÀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP 10

1.1.1 Khái niệm hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 10

1.1.2 Khái niệm về rủi ro và rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 11

1.1.3 Các loại rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 12

1.1.4 Ảnh hưởng của rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 18

1.2 QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP 20

1.2.1 Khái niệm 20

1.2.2 Nguyên tắc quản trị rủi ro trong trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 22

1.2.3 Nội dung quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp 24

1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản trị rủi ro trong hoạt động xuất

khẩu của doanh nghiệp 32

1.3 KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ DOANH NGHIỆP VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU 36

1.3.1 Kinh nghiệm của IKEA về mạng lưới nhà cung cấp và phân phối 36 1.3.2 Kinh nghiệm từ tập đoàn GE về “trò chơi thăng bằng của ông chủ” 38

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 38

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA CÔNG TY CỔ PHẦN XUẤT NHẬP KHẨU QUẢNG BÌNH 40

2.1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TY CỔ PHẦN XNK QUẢNG BÌNH 40

2.1.1 Giới thiệu chung về công ty 40

2.1.2 Cơ cấu tổ chức bộ máy công ty cổ phần XNK Quảng Bình 42

2.1.3 Tình hình hoạt động kinh doanh của công ty 46

2.1.4 Tình hình xuất khẩu đá xây dựng của công ty trong giai đoạn 2015 – 2019 47

2.2 THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ RỦI RO XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA QUẢNG BÌNH IMEXCO 52

2.2.1 Thực trạng rủi ro xuất khẩu đá xây dựng 52

2.2.2 Thực trạng thực hiện các nội dung quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng tại Quảng Bình Imexco 61

2.3 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA QUẢNG BÌNH IMEXCO 74

2.3.1 Những kết quả đạt được 74

2.3.2 Những hạn chế và nguyên nhân 76

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 78

CHƯƠNG 3 CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA CÔNG

TY CỔ PHẦN XUẤT NHẬP KHẨU QUẢNG BÌNH 79

3.1 QUAN ĐIỂM VỀ TĂNG CƯỜNG QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA CÔNG TY XNK QUẢNG BÌNH 79

3.1.1 Định hướng xuất khẩu đá xây dựng 79

3.1.2 Quan điểm hoàn thiện quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình 80

3.2 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU ĐÁ XÂY DỰNG CỦA CÔNG TY CỔ PHẦN XNK QUẢNG BÌNH 81

3.2.1 Các giải pháp về hoàn thiện các nội dung quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng 81

3.2.2 Giải pháp hỗ trợ trong nội bội doanh nghiệp 90

3.3 KIẾN NGHỊ 93

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 96

KẾT LUẬN 97

PHỤ LỤC 99 TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

Bảng giá trị trung bình điểm đánh giá về xác suất xuất

hiện và mức độ tác động của rủi ro trong xuất khẩu đá

xây dựng tại Quảng Bình Imexco

64

2.9

Bảng tổng hợp kết quả đánh giá về xác xuất xuất hiện và

mức độ tác động của quản trị rủi ro xuất khẩu đá xây

dựng tại Quảng Bình Imexco

65

2.11 Kiểm soát rủi ro tín dụng thanh toán 692.1 Kiểm soát rủi ro tỷ giá bằng các công cụ tài chính khác 71

2.1 Sơ đồ bộ máy tổ chức của công ty cổ phần XNK Quảng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế ngày nay, kinh doanh và rủi ro là hai phạm trù song song cùng tồn tại Rủi ro - tuy là sự bất trắc gây ra mất mát thiệt hại, song lại là hiện tượng đồng hành với các hoạt động kinh doanh trong

cơ chế thị trường, trong quá trình cạnh tranh Nó tạo tiền đề cho quá trình đào thải tự nhiên các doanh nghiệp yếu kém, thúc đẩy sự chấn chỉnh, sự thích nghi của các doanh nghiệp, tạo xu hướng phát triển ổn định và có hiệu quả cho nền kinh tế

Xuất khẩu đang đem lại nguồn thu rất lớn nhưng không ít doanh nghiệp (DN) bị trả hàng về do chưa hiểu rõ quy định của các nước sở tại Để giải quyết tình trạng này, DN phải hiểu luật và đổi mới, cải tiến mọi hoạt động

theo xu hướng cách mạng công nghiệp 4.0 Trên thực tế, các DN Việt Nam

khi xuất khẩu sang Mỹ gặp nhiều khó khăn vì FDA thường xuyên cập nhật các quy định và thay đổi các tiêu chí ngày càng khắt khe hơn, trong khi các

DN Việt lại rất chậm chạp trong việc nắm bắt những quy định này Cụ thể, FDA quy định các cơ sở sản xuất, chế biến, đóng gói hoặc lưu giữ sản phẩm cho người và động vật muốn nhập khẩu vào Mỹ phải đăng ký với FDA trước khi cơ sở bắt đầu sản xuất, phải đăng ký lại sau mỗi 2 năm Vì chậm cập nhật thông tin nên các DN thường mắc lỗi kiểm soát chất lượng đầu vào, bị cảnh báo nhập khẩu từ FDA Theo các số liệu thống kê, tính đến đầu tháng 7/2017, đã có 530 trường hợp DN Việt Nam vi phạm các quy định nhập khẩu vào Mỹ bị FDA cảnh báo

Bên cạnh việc nắm rõ quy định của các nước, DN phải thay đổi nội tại theo xu hướng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Chia sẻ tại diễn đàn xuất khẩu 2017 với chủ đề "Nhận diện thị trường và quản trị rủi ro trong xuất

khẩu" do Trung tâm Xúc tiến thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) tổ chức, ông Nguyễn Phú Hòa - Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng, kinh tế toàn cầu đã có những diễn biến khó lường như nước Mỹ nêu quan điểm rõ rệt về bảo hộ thị trường, sản xuất trong nước ; Trung Quốc tái cơ cấu, tập trung vào thị trường nội địa và có những chiến lược mạnh mẽ để cạnh tranh với Nhật Bản, Hàn Quốc Cùng với đó, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động mạnh mẽ, làm thay đổi phương thức sản xuất, dịch vụ, thương mại , khiến cho chiến lược phát triển của các nước dựa vào thu hút đầu tư nước ngoài và lợi thế lao động giá rẻ có nguy cơ phá sản Những diễn biến trên tạo ra những khoảng cách quá lớn và những rủi ro khó tránh khỏi cho DN Việt Nam Điều này cho thấy vai trò quan trọng của công tác quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của các DN Việt Nam là hết sức cần thiết

Trải qua hơn 30 năm hình thành và phát triển, Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu Quảng Bình - Quang Binh Imexco - đã trở thành một thương hiệu

có uy tín lớn đối với trong nước và quốc tế Từ một doanh nghiệp nhà nước đứng bên bờ vực của sự phá sản đã vươn mình trở thành một doanh nghiệp lớn mạnh, với thế mạnh vốn có trong lĩnh vực xuất nhập khẩu hàng hoá, Quang Binh imexco đã nắm bắt nhanh tình hình kinh tế thị trường, tiến hành

mở rộng đầu tư sản xuất, đặc biệt trong hoạt động khoáng sản với mặt hàng chủ lực là quặng titan và đá xây dựng Trong đó, mặt hàng đá xây dựng là mặt hàng xuất khẩu phổ biến Với sự nỗ lực cố gắng trong hoạt động kinh doanh, hoạt đông kinh doanh của chi nhánh đạt được những hiệu quả nhất định Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu của chi nhánh còn gặp nhiều rủi ro như rủi ro từ môi trường pháp lý, rủi ro tỷ giá… Trong khi đó, các hoạt động về quản trị rủi

ro lại còn nhiều hạn chế như hoạt động nhận dạng – đo lường rủi ro tại Quảng Bình Imexco còn chưa được đa dạng hóa; ban quản trị không kịp thời ứng phó

và có các biện pháp kiểm soát rủi ro phù hợp khi xảy ra khủng hoảng, năng lực quản trị còn nhiều yếu kém…

Từ những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình” làm luận văn tốt nghiệp của mình

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về quản trị rủi ro trong hoạt xuất khẩu của doanh nghiệp

- Nghiên cứu thực trạng quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của Công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình

- Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của Công tỷ cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là công tác quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của Công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại Công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình

- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực hiện đánh giá thực trạng công tác quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của Công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình trong giai đoạn 2015 – 2019 Các giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2020 – 2025

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thu thập dữ liệu

Thu thập dữ liệu thứ cấp

Số liệu thu thập là những con số do công ty cung cấp, đó là các bảng báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh từ phòng tài chính – kế toán để phân tích

rủi ro và các hoạt động quản trị rủi ro của công ty và một số tài liệu khác từ công ty, ngoài ra đề tài còn thu thập trên địa chỉ trang website: www.imexcoqb.com.vn , báo, tạp chí để phục vụ cho việc phân tích

Thu thập dữ liệu sơ cấp

- Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Nguồn thông tin sơ cấp được thu thập thông qua tiến hành khảo sát trực tiếp đối với doanh nghiệp bằng mẫu bảng hỏi và phỏng vấn Mục tiêu là tìm hiểu nhận định của các cán bộ hoạt động trong phòng ban xuất nhập khẩu về các nguyên nhân dẫn tới rủi ro xuất khẩu trong hoạt động xuất khẩu đá cũng như các giải pháp để có thể khắc phục, hạn chế rủi ro xuất khẩu nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài

“Quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng của công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình”, tác giả đã đề xuất bảng câu hỏi gửi tới bộ phận Quản trị Xuất nhập khẩu của Quảng Bình Imexco để ghi nhận các ý kiến

- Phương pháp điều tra:

Để có được thông tin về thực trạng quản trị rủi ro tài chính tại Quảng Bình Imexco, tác giả tiến hành khảo sát thông qua bảng hỏi về công tác nhận diện, đo lường và kiểm soát rủi ro xuất khẩu tại Công ty Đối tượng khảo sát

là Giám đốc tài chính, kế toán trưởng, Trưởng phòng Xuất nhập khẩu và các cán bộ xuất nhập khẩu đang làm việc tại Công ty Phương pháp điều tra là phương pháp phát phiếu khảo sát trực tiếp đến các đối tượng khảo sát và giải thích cụ thể các câu hỏi nếu các đối tượng chưa hiểu rõ

Sau khi thu thập số liệu theo thời hạn định trước, luận văn tiến hành phân loại và đánh giá các phiếu điều tra theo mục tiêu nghiên cứu ban đầu nhằm thu thập thông tin về thực trạng nghiên cứu lý luận và thực hành quản trị rủi ro xuất khẩu tại Quảng Bình Imexco

- Đặc điểm mẫu điều tra:

Số lượng phiếu điều tra đã phát ra: 120

Số lượng phiếu điều tra thu về: 112, trong đó có 103 bộ phiếu trả lời hợp

lệ, đạt tỷ lệ 85,33% trên tổng số phiếu điều tra đã phát ra

Kết cấu phiếu điều tra: Phiếu điều tra được xây dựng dựa trên mục tiêu nghiên cứu của đề tài để xác định được các nội dung cần thu thập kết hợp với

ý kiến của các chuyên gia để xác định được các câu hỏi cụ thể Tổng số bao gồm 53 câu hỏi Các câu hỏi điều tra được thiết kế dưới 3 dạng câu hỏi đóng, câu hỏi trắc nghiệm và dạng câu hỏi mở.Mỗi bộ phiếu điều tra gồm 2 phần chính:

+ Phần thứ nhất: bao gồm các câu hỏi tóm lược về rủi ro xuất khẩu và quản trị rủi ro xuất khẩu tại Quảng Bình Imexco

+ Phần thứ 2: bao gồm các câu hỏi điều tra được thiết kế dưới 3 dạng câu hỏi đóng, câu hỏi trắc nghiệm và dạng câu hỏi mở nhằm thu nhận ý kiến đóng góp từ các nhà quản trị của Quảng Bình Imexco trong quy trình quản trị rủi ro xuất khẩu đá xây dựng

4.2 Phương pháp phân tích số liệu

Phương pháp so sánh

Đây là phương pháp xem xét một chỉ tiêu phân tích bằng cách dựa trên việc so sánh với một chỉ tiêu cơ sở (chỉ tiêu gốc) Phương pháp này được sử dụng phổ biến trong việc phân tích để xác định xu hướng, mức độ biến động của chỉ tiêu phân tích Mục tiêu so sánh trong phân tích rủi ro là xác định xem chỉ tiêu phân tích biến động như thế nào? Tốc độ tăng giảm như thế nào để có hướng khắc phục

Điều kiện để so sánh:

- Có ít nhất hai đại lượng hoặc hai chỉ tiêu để so sánh với nhau

- Các đại lượng hoặc các chỉ tiêu khi so sánh với nhau phải có cùng một nội dung kinh tế, cùng phương pháp tính toán, cùng thời gian và đơn vị đo lường

So sánh bằng số tuyệt đối: là kết quả của phép trừ giữa trị số của kỳ phân

tích so với kỳ gốc của các chỉ tiêu kinh tế, kết quả so sánh biểu hiện khối lượng quy mô cảu các hiện tượng kinh tế

ΔF = Ft – F0

Trong đó: Ft: Chỉ tiêu phân tích ở kỳ phân tích F0: Chỉ tiêu phân tích ở

kỳ gốc

So sánh bằng số tương đối: là tỉ lệ phần trăm của chỉ tiêu kì phân tích so

với kì gốc, kết quả so sánh biểu hiện kết cấu, mối quan hệ, tốc độ phát triển của hiện tượng kinh tế Tùy theo nhiệm vụ và yêu cầu của phân tích mà ta sử dụng các loại công thức sau:

Số tương đối hoàn thành kế hoạch = số thực tế (tt)/ số kế hoạch (kh) Mức chênh lệch giữa thực tế so với kế hoạch = số thực tế - số kế hoạch Tốc độ tăng trưởng = (số năm sau – số năm trước)/ số năm trước

Mức chênh lệch năm sau so với năm trước = số năm sau-số năm trước

Chi tiết theo thời gian phát sinh:

Phân tích các hoạt động có tính rủi ro và quản trị rủi ro bao giờ cũng là một quá trình trong từng khoảng thời gian nhất định Mỗi khoảng thời gian khác nhau có những nguyên nhân tác động không giống nhau Việc phân tích chi tiết này giúp ta đánh giá chính xác và đúng đắn các tác động của rủi ro đến hoạt động kinh doanh của công ty, từ đó có các giải pháp hiệu lực trong từng khoảng thời gian

Chi tiết theo địa điểm và phạm vi phân tích rủi ro:

Kết quả phân tích rủi ro thuộc nhiều bộ phận, theo nhiều phạm vi và địa điểm phát sinh khác nhau tạo nên, việc phân tích chi tiết giúp ta đánh giá kết quả hoạt động kinh doanh và phòng ngừa rủi ro từng bộ phận, phạm vi và địa điểm khác nhau, nhằm khai thác các mặt mạnh khắc phục các mặt yếu của các

bộ phận khác nhau

* Các phương pháp khác

Ngoài phương pháp trên đề tài còn sử dụng các phương pháp

như::phương pháp chuyên gia, phương pháp quan sát thực tế, phương pháp diễn dịch

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn được bố cục thành 3 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về rủi ro và quản trị rủi ro trong hoạt

động xuất khẩu của doanh nghiệp

Chương 2: Thực trạng quản trị rủi ro trong trong hoạt động xuất khẩu đá

xây dựng của công ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình

Chương 3: Các giải pháp tăng cường quản trị rủi ro trong hoạt động xuất

khẩu đá xây dựng của ty cổ phần xuất nhập khẩu Quảng Bình

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Trần Thị Lệ Hoài (2013) với Luận văn thạc sĩ “Quản trị rủi ro trong quá

trình xuất khẩu gạo của Công ty TNHH MTV XNK Kiên Giang” Về ưu điểm,

công trình đã tiến hành phân tích thực trạng quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu gạo gắn liền với từng nội dung quản trị rủi ro xuất khẩu như nhận dạng – đo lường – giám sát - kiểm soát, xác định những nguyên nhân dẫn đến rủi ro; từ đó đề xuất một số giải pháp và kiến nghị thiết thực nhằm thực hiện có hiệu quả công tác quản trị rủi ro tại chính doanh nghiệp đó Tuy nhiên, thực trạng thực hiện các nội dung vẫn còn ngắn gọn và chưa được chi tiết, mặc dù đó là một điểm mới mà tác giả đã khai thác được trong đề tài

về quản trị rủi ro so với các công trình nghiên cứu trước đó [7]

Trần Thanh Bình ( 2014) đã phân tích việc xây dựng, quản ly và sử dụng

hồ sơ rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ của các công ty XNK trong đề tài

nghiên cứu khoa học cấp ngành “ Nghiên cứu xây dựng, quản trị và sử dụng

hồ sơ rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ của các công ty Xuất nhập khẩu thời

kỳ hội nhập WTO” Đề tài đã chỉ ra được các nhân tố chủ quan và khách

quan, cũng như những nguyên nhân của các yếu tố gây rủi ro Từ đó đề tài đã đưa ra các giải pháp khắc phục các yếu tố bất lợi nhằm củng cố thêm cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp có đầy đủ các nhận định và đưa ra các quản trị rủi

ro phù hợp với doanh nghiệp của mình trong từng thời kỳ phát triển trong hiện tại cũng như tương lai [1]

Tô Xuân Phúc (2015) với báo cáo“Rủi ro khi xuất khẩu đồ gỗ trong bối

cảnh hội nhập TPP và EVFTA” Báo cáo tập trung chỉ ra một số những rủi ro

chính của các doanh nghiệp hiện đang xuất khẩu mặt hàng gỗ sang Mỹ, EU và

Úc, và tác giả cũng cho rằng, việc xác định các rủi ro trong xuất khẩu có ý nghĩa quan trọng nhằm đưa ra những giải pháp và kiến nghị thiết thực đối với doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhằm giảm thiểu được những rủi ro

trong tương lai [8]

Nguyến Trọng Thiệp (2017), luận văn “ Hoàn thiện quản trị rủi ro hệ

thống trong hoạt động XNK hàng hóa của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Việt Nam thời kỳ 2012- 2017”, luận đã hệ thống những vấn đề ly luận về

quản trị rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu việt nam thời kỳ 2012-2017, đề tài đã phân tích thực trạng quản

ly rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu Từ đó, đưa ra hệ thống các giải pháp nhằm hoàn thiện quản trị rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng của các doanh nghiệp XNK Việt Nam, định hướng và đưa ra các hướng phát triển XNK cho các doanh nghiệp XNK trong tương lai định hướng đến 2025 [10]

Lương Thùy Linh ( 2018) với Luận văn thạc sĩ “Nâng cao hiệu quả quản

ly rủi ro trong lĩnh vực XNK của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong đề tài

tác giả đã nhấn mạnh và nêu ra tầm quan trọng cũng như đưa ra các giải pháp khắc phục trong quản ly rủi ro XNK đối với các doanh nghiệp vừa và nhở, nêu bật được những kết quả đạt được của đề tài cũng như những tồn tại trong quản ly kinh doanh XNK của doanh nghiệp vừa và nhỏ, điểm nổi bật nhất là

có những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản ly rủi ro của các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong việc thông quan xuất nhập khẩu hàng hóa trong thời kỳ mới với hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng [6]

Các nghiên cứu trên đã đánh giá tầm quan trọng cũng như sự cần thiết của quản trị rủi ro trong hoạt động XNK Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh

mẽ của khoa học kỹ thuật cũng như với quá trình toàn cầu hóa thì các phương pháp quản trị rủi ro lại đặc biệt trở nên quan trọng và cấp thiết hơn bao giờ hết các đề tài trên tuy có cơ sở ly luận vững chắc nhưng về mặt thực tiễn hoàn toàn chưa thực sự phù hợp trong tình hình mới, nhất là quản trị rủi ro trong các hoạt động quản trị rủi ro nói chung và quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu đá xây dựng tại công ty cổ phần Xuất Nhập Khẩu Quảng Bình trong hiện tại và tương lai nói riêng

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA

DOANH NGHIỆP 1.1 RỦI RO VÀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP

1.1.1 Khái niệm hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

Luật thương mại 2005 của Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01

năm 2006, quy định rõ: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra

khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” [9]

Như vậy, XNK hàng hoá là hoạt động buôn bán hàng hoá ở phạm vi quốc tế, bao gồm nhiều khâu, từ nghiên cứu tiếp cận thị trường trong và ngoài nước để lựa chọn được mặt hàng XNK, đối tác kinh doanh sau đó tiến hành giao dịch ký kết hợp đồng, tổ chức thực hiện hợp đồng, cuối cùng là hoàn thành các thủ tục thanh toán và thanh lý hợp đồng

Xuất khẩu mang lại nguồn thu nhập ngoại tệ quan trọng, góp phần đáng

kể trong việc cải thiện cán cân ngoại thương và cán cân thanh toán, tăng dự trữ ngoại hối, đẩy mạnh nhập khẩu, phát huy được lợi thế so sánh, là một tiền

đề quan trọng giúp chuyển dịch về chất từ cơ cấu nông - công nghiệp sang cơ cấu công - nông nghiệp…đưa nền kinh tế nước ta hoà nhập vào sự phát triển chung của kinh tế khu vực và thế giới

1.1.2 Khái niệm về rủi ro và rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

a Khái niệm về rủi ro

Rủi ro là sự việc không được mong đợi trong tất cả các lĩnh vực trong đời sống xã hội Trong cuộc sống và công việc hàng ngày, rủi ro có thể xuất hiện trên mọi lĩnh vực, không ngoại trừ một ai, một quốc gia, một dân tộc nào Sự kiện 11-09-2001 là một ví dụ điển hình

Tuỳ từng quan điểm mà quan niệm về rủi ro có thể khác nhau

- Rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến (Theo từ điển tiếng Việt do Trung tâm từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995), Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn, thiệt hại…(dịch từ nguyên bản Từ điển Oxford)

- Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu (2007) định nghĩa

“Rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, KD

của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp” [4]

Như vậy, quan điểm của tác giả trong luận văn về rủi ro cụ thể như sau:

Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được Rủi ro vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực Rủi ro có thể mang đến những tổn thất, mất mát, nguy hiểm… cho con người, nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội

b Khái niệm rủi ro trong hoạt động xuất khẩu

Hoạt động xuất khẩu thường chứa đựng nhiều yếu tố đa dạng và phức tạp do có liên quan tới rất nhiều những thị trường nước ngoài, sự điều tiết của pháp luật, công ước, các tập quán quốc tế hay là cách thức sử dụng đồng tiền, phương thức giao nhận vận chuyển hàng hóa, giao dịch mua bán giữa các bên Chính vì thế hoạt động xuất khẩu luôn tiềm ẩn rủi ro

Bên cạnh các khái niệm chung về rủi ro đã đề cập tại mục 1.1.2.1,

trong lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu cũng có khái niệm riêng về rủi

ro như sau:

“Rủi ro trong kinh doanh xuất khẩu là sự bất trắc có thể đo lường được,

nó có thể tạo ra những tổn thất, mất mát, thiệt hại hoặc làm mất đi những cơ hội sinh lời, nhưng cũng có thể đưa đến những lợi ích, những cơ hội hay thuận lợi trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu” [14]

1.1.3 Các loại rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

a Rủi ro từ môi trường kinh doanh

Nhóm rủi ro này bao gồm các loại rủi ro như:

Rủi ro về kinh tế

Các công ty xuất nhập khẩu thông thường sẽ gặp phải rủi ro trong vấn đề

về tỷ giá, lãi suất, tổn thất trong giao dịch và chuyển đổi tiền tệ do sự biến động bất lợi của các yếu tố kinh tế như sau:

- Rủi ro tỷ giá hối đoái

Trong hoạt động kinh doanh, rủi ro tỷ giá là loại rủi ro mà các doanh nghiệp thường xuyên gặp phải, và đáng lo ngại nhất là đối với các doanh nghiệp có hoạt động xuất (nhập) khẩu

Trong điều kiện kinh doanh xuất khẩu với các hoạt động thanh toán, di chuyển vốn, thu lợi nhuận thì giá trị chuyển đổi từ đồng tiền nước này sang đồng tiền nước khác sẽ chịu nhiều rủi ro do biến động bất lợi và thất thường

về tỷ giá hối đoái

Các đồng tiền ngoại tệ chủ yếu sử dụng trong giao dịch quốc tế như USD, EUR hay JPY thông thường không ổn định và thay đổi liên tục Do vậy rủi ro về tỷ giá hối đoái được xem là loại rủi ro mang tính đặc trưng trong hoạt động xuất khẩu

- Rủi ro lãi suất

Rủi ro lãi suất cũng được xem là loại rủi ro cơ bản trong hoạt động xuất

khẩu Rủi ro lãi xuất xảy ra khi doanh nghiệp xuất khẩu có sự hạn chế về vốn

và cần nhiều hơn nguồn vay từ bên ngoài Chính vì vậy doanh nghiệp sẽ bị phụ thuộc rất lớn vào chính sách lãi suất do biến động về lãi suất là ngoài dự tính, lúc đó chi phí tiền vay cũng sẽ có những biến động nhất định

Đặc biệt trong trường hợp doanh nghiệp xuất khẩu có sử dụng các khoản tín dụng quốc tế, khi lãi suất tín dụng tăng cao sẽ làm giảm khả năng tăng trưởng hay kim ngạch xuất khẩu của chính doanh nghiệp đó Khó khăn trong việc theo dõi xu hướng biến động lãi suất ngoài quốc gia sẽ khiến doanh nghiệp phải đối mặt nhiều hơn với rủi ro về lãi suất

- Rủi ro giá cả hàng hóa

Sự biến động về giá cả hàng hóa xuất khẩu hay các yếu tố đầu vào nhiều khi rất khó dự đoán do phụ thuộc vào nền kinh tế thế giới cũng như trong nước Các doanh nghiệp xuất khẩu ký kết xong hợp đồng giá cả có thể lại biến động mạnh, khi đó doanh nghiệp sẽ buộc phải lựa chọn hoặc phá bỏ hợp đồng và chịu phạt hay là tiếp tục hợp đồng và chịu lỗ; gây ảnh hưởng trực tiếp tới doanh thu bán hàng và chi phí sản xuất của doanh nghiệp Do vậy loại rủi

ro biến động về giá cả hàng hóa xuất khẩu cũng là loại rủi ro mà DN xuất khẩu thường gặp

Rủi ro pháp lý

Các rủi ro pháp lý thường liên quan tới sự thay đổi về quy định pháp luật như quy định về rào cản thương mại, quy định về quyền sở hữu trí tuệ, môi trường, hay luật quản lý & sử dụng lao động ; rủi ro do vi phạm luật tại các quốc gia xuất khẩu như luật chống bán phá giá, luật chống độc quyền; hay rủi

ro do thiếu hiểu biết về các quy định thị trường, hợp đồng thương mại thiếu chặt chẽ

b Rủi ro từ hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

- Rủi ro trong đàm phán hợp đồng ngoại thương

Rủi ro có thể xuất hiện trong mọi giai đoạn của quá trình đàm phán một hợp đồng ngoại thương Do thiếu thông tin, nguồn thông tin không đáng tin cậy hoặc có thông tin nhưng không xử lý và sử dụng được sẽ làm cho các

DN xuất khẩu gặp nhiều rủi ro

Trong quá trình đàm phán, Rủi ro rất dễ xảy ra khi DN thiếu thông tin, không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt nội dung đàm phán, không có sự tìm hiểu kỹ càng về đối tác hay có phản ứng kịp thời trước những tình huống ngoài dự đoán hoặc năng lực của cán bộ đàm phán bị hạn chế

- Rủi ro trong soạn thảo, ký kết hợp đồng

Đối với các DN xuất khẩu VN, do đặc điểm thị trường kinh tế mở cửa muộn hơn so với các nước khác trên thế giới nên kinh nghiệm về hợp đồng ngoại thương còn chưa có nhiều Hợp đồng ngoại thương mà DN sử dụng thường do nước ngoài soạn thảo hoặc dựa vào mẫu hợp đồng sẵn có, khi đàm phán DN thường chủ yếu tập trung vào điều khoản giá mà bỏ qua các điều khoản quan trọng khác do vậy hợp đồng chứa đựng nhiều yếu tố bất lợi

- Rủi ro trong quá trình tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu

Rủi ro có thể xuất hiện trong mọi khâu công tác của quá trình tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu Trong điều kiện cụ thể của Việt Nam hiện nay, rủi ro thường tập trung nhiều nhất tại các khâu như thanh toán, giao nhận hàng, giám định, đòi bảo hiểm Riêng trong khâu thanh toán tập trung gần 70% rủi ro do mỗi phương thức thanh toán mà DN áp dụng đều gắn với mỗi rủi ro riêng

- Rủi ro trong khâu làm thủ tục xuất khẩu (xin giấy phép, làm thủ tục Hải quan ): Doanh nghiệp dễ gặp rủi ro nếu việc xin giấy phép kéo dài quá lâu hoặc thủ tục Hải quan bị đình trệ, khó khăn, gián đoạn dẫn tới giao hàng chậm

hoặc mất tính thời vụ của hàng hóa

- Rủi ro trong vận tải hàng hóa xuất khẩu: trong hoạt động xuất khẩu, giao nhận hàng hóa sẽ gặp nhiều rủi ro hơn so với hoạt động kinh doanh trong nước do có quãng đường vận chuyển dài hơn, khối lượng vận chuyển lớn, thời gian vận chuyển lâu hơn, trên đường vận chuyển thường gặp nhiều bất lợi về điều kiện tự nhiên hay yếu tố thời tiết như lũ lụt, bão, sóng thần, động đất

- Rủi ro trong khâu kiểm tra – kiểm nghiệm hàng hóa: Doanh nghiệp dễ gặp rủi ro nếu khâu kiểm tra và kiểm nghiệm hàng hóa có xảy ra sai sót, nhầm lẫn, kết quả giám định không chính xác và không đúng thực tế Đặc biệt nếu

DN xuất khẩu chấp nhận kết quả giám định tại cảng đến nơi có giá trị quyết định cuối cùng thì rủi ro lại càng lớn

- Rủi ro trong thanh toán

Thanh toán quốc tế là một khâu rất quan trọng trong hoạt động kinh doanh ngoại thương, đặc biệt là trong hoạt động xuất khẩu Với nhà xuất khẩu, họ quan tâm nhất là việc người mua thanh toán đầy đủ và đúng thời hạn Do đó, rủi ro trong thanh toán xảy ra khi DN xuất khẩu không thu được tiền hàng hoặc không thu đủ, đúng hạn tiền hàng

Bảng 1.1 Mức độ rủi ro trong từng phương thức thanh toán quốc tế

Rủi ro ít nhất Ngân hàng phát hành / xác nhận có trách nhiệm thanh toán tiền hàng nếu bộ chứng

từ phù hợp với nội dung trong L/C

Rủi ro khi không được thanh toán hối phiếu

Rủi ro cao do thanh toán phụ thuộc hoàn toàn vào người nhập khẩu

c Rủi ro mang tính ngành nghề kinh doanh

- Rủi ro trong định vị sản phẩm, chiến lược phát triển và ra quyết định

Mỗi một DN xuất khẩu đều xây dựng một mô hình hoạt động và sản phẩm xuất khẩu chủ lực của riêng mình Tuy nhiên với nền kinh tế ngoại thương còn nhiều biến động như hiện nay, việc DN định vị sản phẩm sai lệch, xây dựng chiến lược không phù hợp hay quyết định sai lầm của nhà quản trị

sẽ ảnh hưởng rất lớn tới hoạt động kinh doanh của DN, gây nên rủi ro cho DN khi thị trường kinh doanh có sự thay đổi

- Rủi ro cạnh tranh

Rủi ro về cạnh tranh là yếu tố không thể tránh khỏi trong kinh doanh nói chung Rủi ro cạnh tranh xảy ra khi đối thủ cạnh tranh cố tình tạo thông tin sai lệch nhằm giảm uy tín, hiệu quả hoạt động xuất khẩu cho doanh nghiệp hoặc tạo kiện tụng tranh chấp, sự xuất hiện các sản phẩm thay thế hoặc hàng giả hàng nhái Hoặc do DN thiếu thông tin về sản phẩm, công nghệ của đối thủ

hoặc không đề phòng, DN quá tự tin về năng lực sản xuất

- Rủi ro thị trường

Rủi ro thị trường là các loại rủi ro từ yếu tố đầu vào/ đầu ra của doanh nghiệp Trước tình hình lạm phát leo thang, lãi vay tăng cao hoạt động của các nhà cung ứng đầu vào cho doanh nghiệp cũng dễ bị ảnh hưởng như đình trệ sản xuất, giảm chất lượng sản phẩm cung ứng, gây ảnh hưởng tới việc thực hiện cam kết cung ứng trong hợp đồng, kéo theo doanh nghiệp sẽ gặp rủi

ro về yếu tố đầu vào

Mặt khác, khi tình hình giá cả tăng cao, sức mua của thị trường chắc chắn sẽ giảm sút, lượng tiêu thụ hàng hóa sụt giảm khiến cho doanh nghiệp gặp rủi ro về yếu tố đầu ra Khi doanh thu và lợi nhuận giảm kéo dài có thể sẽ gây thua lỗ và phá sản cho doanh nghiệp

- Rủi ro từ phía đối tác

Rủi ro xảy ra khi nhà cung cấp hàng hóa, NVL đầu vào cho doanh nghiệp không đúng chất lượng đã cam kết hoặc chậm trễ trong việc cung ứng

Từ phía khách hàng nhập khẩu, rủi ro dễ xảy ra khi khách hàng chậm thanh toán, đột ngột hủy hợp đồng hoặc che dấu thông tin về tình hình tài chính, tất

cả đều gây bất lợi và thiệt hại về tài chính cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu

d Rủi ro từ nội bộ doanh nghiệp

Nội bộ doanh nghiệp bao gồm các nhân tố bên trong của doanh nghiệp liên quan tới việc huy động và sử dụng các nguồn lực của DN vào hoạt động SXKD xuất khẩu, từ nhân lực, tài sản cho tới khung hệ thống quản lý Rủi ro xuất phát từ nội bộ doanh nghiệp thường bao gồm các loại rủi ro như sau:

- Rủi ro thông tin: các nhà xuất khẩu hơn ai hết phải là những người nắm

rõ về thông tin giá cả, sự biến động trên thị trường xuất khẩu thế giới, đặc biệt

là các thông tin về đối tác hay thông tin nơi thị trường xuất khẩu.Việc thu

thập thiếu thông tin, thông tin không được cập nhật kịp thời hay sai lệch về thông tin sẽ mang lại những hậu quả khó lường cho doanh nghiệp

- Rủi ro đạo đức: Các hành vi lừa đảo có thể thường gặp trong giao dịch

ký kết hợp đồng, bao gồm việc mạo danh để ký kết, tạo dựng uy tín giả, cung cấp chứng từ giả; hay việc cung cấp hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng sai quy cách hoặc không thanh toán tiền hàng

- Rủi ro quản trị: Cách quản trị và kỹ năng truyền đạt mệnh lệnh hiệu

quả từ cấp lãnh đạo tới nhân viên là điều kiện cần thiết trong quản trị rủi ro

Sự thất bại từ phong cách lãnh đạo, kỹ năng quản trị trong doanh nghiệp xuất khẩu sẽ dễ dẫn tới tình trạng quan hệ kém với khách hàng, gây mất hợp đồng xuất khẩu Hoặc rủi ro xảy ra khi lãnh đạo doanh nghiệp thiếu kỹ năng đàm phán giao dịch trong ký kết hợp đồng ngoại thương, khiến doanh nghiệp gặp bất lợi, đối tác gây nhiều thiệt hại nghiêm trọng

Rủi ro nhân sự: Các rủi ro phát sinh có thể bắt nguồn từ những tình trạng

chảy máu chất xám, khủng hoảng về nhân sự, người lao động đình công hoặc phá hỏng sản phẩm xuất khẩu… tất cả đều đem đến rủi ro và gây thiệt hại cho chính các DN

Rủi ro văn hóa doanh nghiệp: Văn hóa của một tổ chức có thể tác động

lớn tới việc tạo nên các rủi ro trong quá trình kinh doanh của chính doanh nghiệp

đó Chính sách đào tạo nuôi dưỡng nhân lực kém, thiếu hệ thống quản lý chất lượng , lãnh đạo thiếu tầm nhìn chiến lược hay thiếu tâm huyết cho sự phát triển đều khiến DN khó thích nghi và dễ gặp rủi ro với môi trường kinh doanh

đầy biến động như hiện nay

1.1.4 Ảnh hưởng của rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

a Đối với Nhà nước và các cấp quản trị

Về bản chất, rủi ro trong hoạt động kinh doanh XNK là rủi ro xảy ra

với từng doanh nghiệp XK, NK và để lại hậu quả về kinh tế, nhân lực, trí lực cho bản thân doanh nghiệp đó Tuy nhiên, xét trên góc độ xã hội, nếu rủi ro xảy ra thường xuyên, kéo dài sẽ có ảnh hưởng, tác động không tốt tới toàn bộ nền kinh tế của quốc gia mà tại đó doanh nghiệp hoạt động

Thứ nhất, rủi ro trong hoạt động KD XNK sẽ góp phần làm suy giảm

năng lực cạnh tranh của quốc gia, giảm uy tín và mức độ hấp dẫn của quốc gia đó trong thương mại và đầu tư quốc tế Chẳng hạn như rủi ro pháp lý do hợp đồng ngoại thương vô hiệu, điều khoản “trọng tài khuyết tật”, rủi ro do

bị kiện bán phá giá, ngoài những thiệt hại, tổn thất mà bản thân doanh nghiệp phải gánh chịu, sẽ là một căn cứ để các nhà đầu tư, đối tác nước ngoài đánh giá về năng lực, trình độ và tính chuyên nghiệp của hệ thống doanh nghiệp nước đó

Thứ hai, rủi ro XK hay NK phát sinh cũng đồng nghĩa với việc lợi

nhuận của doanh nghiệp bị suy giảm hay triệt tiêu, và do đó, gián tiếp làm giảm nguồn thu NSNN từ thuế và tác động xấu tới cán cân TTQT của quốc gia đó Ví dụ, rất nhiều doanh nghiệp XK gạo sang IRAQ nhưng do toàn bộ tài khoản NOSTRO của IRAQ tại Mỹ bị phong toả, nên việc thanh toán bị kiểm soát chặt chẽ và kéo dài, thậm chí bị ngưng trệ Kết quả là, doanh thu và lợi nhuận của các doanh nghiệp XK đó cũng giảm mạnh và đóng góp của họ vào NSNN cũng bị cắt giảm tương ứng và nguồn thu ngoại tệ của quốc gia đó

b Đối với doanh nghiệp kinh doanh XNK

Rủi ro trong kinh doanh XNK có thể xuất hiện ở mọi nơi, mọi doanh nghiệp, không phân biệt đó là doanh nghiệp lớn hay nhỏ, doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân, doanh nghiệp có thâm niên hoạt động trong lĩnh vực KD XNK hay doanh nghiệp non trẻ mới vào nghề…

Hậu quả của rủi ro thật khôn lường, có thể hết sức trầm trọng, làm cho doanh nghiệp suy yếu, mất đi khả năng cạnh tranh, thậm chí dẫn đến sự phá sản của doanh nghiệp Rủi ro không chỉ mang lại những tổn thất về vật lực, tài lực, mà còn có thể gây ra tổn thất về con người Nếu doanh nghiệp không kịp thời có biện pháp phòng tránh, hạn chế ngay khi rủi ro mới bắt đầu xảy ra,

mà để rủi ro phát triển theo hệ thống thì sẽ rất khó xử lý và tổn thất sẽ mang tính dây chuyền, ảnh hưởng tới mọi mặt hoạt động của doanh nghiệp

Ví dụ như sự việc đáng tiếc của Công ty Afiex An Giang, một doanh nghiệp XK có uy tín của Việt Nam tháng 5 vừa qua Phó Giám đốc của Công

ty, ông Bửu Huy đã bị Cảnh sát Bỉ bắt giam theo đề nghị của phía Mỹ ngay khi ông này đang tham gia hội chợ triển lãm hàng thuỷ sản tại Bỉ Nguyên nhân phía Mỹ đưa ra là Công ty Afiex An Giang đã không thực hiện theo đúng quy định của phía Mỹ về ghi chú trên bao bì Rõ ràng sự việc này không chỉ gây thiệt hại về tài chính, uy tín cho Afiex An Giang mà còn đem lại thiệt hại về tâm lý, sức lực đối với Ông Bửu Huy khi ông này thực sự cũng chỉ là người làm thuê

1.2 QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA DOANH NGHIỆP

1.2.1 Khái niệm

Quản trị rủi ro (QTRR) trong Doanh nghiệp là bộ phận không thể tách rời với chiến lược doanh nghiệp Chiến lược doanh nghiệp sẽ không đầy đủ nếu thiếu gắn kết với QTRR QTRR giúp DN kiểm soát được dòng đời, sự

phát triển và tồn tại của doanh nghiệp trong một môi trường cạnh tranh thường trực Một hệ thống QTRR được tổ chức tốt và vận hành hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp có thể đứng vững và vượt qua được biến cố trong giai

đoạn khó khăn đó

Cho tới nay cũng chưa có một khái niệm thống nhất nào về quản trị rủi

ro Có những tác giả cho rằng, quản trị rủi ro được hiểu một cách đơn thuần là việc sử dụng bảo hiểm; chỉ quản trị những rủi ro “thuần túy”, “những rủi ro có thể phân tán”, “ những rủi ro có thể mua bảo hiểm”

Tuy nhiên cũng có những quan điểm trái ngược khác cho rằng, cần quản trị tất cả mọi loại rủi ro của tổ chức một cách toàn diện Hiểu một cách đầy

đủ, quản trị rủi ro là một quá trình xem xét, đánh giá toàn diện các hoạt động của doanh nghiệp để nhận biết những nguy cơ tiềm ẩn có thể tác động xấu đến các mặt hoạt động của doanh nghiệp, trên cơ sở đó sẽ đưa ra các giải pháp ứng phó, phòng ngừa phù hợp tương ứng với từng nguy cơ

Như vậy có thể khái quát định nghĩa về quản trị rủi ro như sau:

Theo Đoàn Thị Hồng Vân (2007) “Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận

rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát và ảnh hưởng bất lợi của rủi ro” [14]

Trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu, rủi ro có thể xuất hiện ở mọi lúc, mọi nơi, và trong mọi giai đoạn, mọi khâu trong quá trình tổ chức thực hiện hợp đồng Bên cạnh những điểm chung về QTRR như đã nêu ở trên QTRR

XK còn có những đặc điểm riêng, có thể được hiểu là quy trình xem xét toàn

diện mọi giai đoạn, mọi khâu trong xuất khẩu của tổ chức nhằm nhận dạng và kiểm soát những rủi ro tiềm ẩn có thể xảy ra trong quá trình tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu, góp phần phòng ngừa và giảm thiểu tối đa những tổn thất và thiệt hại có thể xảy ra trong công tác hoạt động kinh doanh xuất khẩu

1.2.2 Nguyên tắc quản trị rủi ro trong trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

Với tính chất của một hoạt động kinh doanh xuất khẩu, QTRR XK hiệu quả sẽ giúp DN duy trì ổn định nhằm đạt tới mục tiêu cao nhất là lợi nhuận Bởi vậy, hoạt động QTRR XK gắn liền với các nguyên tắc như sau (theo Nguyên lý gốc Quản trị rủi ro):

Thứ nhất, quản trị rủi ro xuất khẩu được gắn với hoạt động quản trị tổng thể, thường xuyên, liên tục:

- Trong quá trình thực thi các biện pháp nhằm kiểm soát, ứng phó với rủi

ro xuất khẩu, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống báo cáo nội bộ thường xuyên nhằm đảm bảo kiểm soát chặt chẽ quá trình thực hiện

- Doanh nghiệp cần phải đảm bảo mọi thiếu sót trong việc thực hiện các biện pháp kiểm soát rủi ro xuất khẩu phải được thông tin kịp thời đến các cấp quản lý có trách nhiệm

- Thường xuyên tổ chức kiểm tra và đánh giá việc tuân thủ các chính sách quản trị rủi ro xuất khẩu và các tiêu chuẩn liên quan

Thứ hai, ra các quyết định xử lý rủi ro xuất khẩu ở cấp thích hợp

Chính sách quản lý rủi ro xuất khẩu của Doanh nghiệp nên đưa ra cách tiếp cận riêng của mình tương thích với mức độ chấp nhận rủi ro Các chính sách cũng nên đặt ra trách nhiệm quản lý rủi ro trong từng bộ phận, trong toàn

bộ tổ chức

- Hội đồng quản trị: Hội đồng quản trị có trách nhiệm xác định, định hướng chiến lược của doanh nghiệp và có biện pháp xử lý nhằm giảm thiểu tối đa xác suất rủi ro và tác động vào hoạt động kinh doanh xuất khẩu của doanh nghiệp

- Bộ phận kinh doanh - xuất khẩu: các đơn vị kinh doanh xuất khẩu cần thực thi kiểm soát rủi ro hoạt động, có trách nhiệm chính cho hoạt động xử lý

rủi ro trên cơ sở hàng ngày

- Bộ phận quản trị rủi ro: bộ phận quản lý rủi ro chuyên trách cũng cần thiết lập các chính sách và chiến lược quản lý rủi ro thích hợp, xử lý rủi ro ở cấp độ chiến lược và trong hoạt động tác nghiệp hàng ngày Phát triển các phương án xử lý tình huống bao gồm cả dự phòng và lâu dài liên tục

- Kiểm soát nội bộ: bộ phận kiểm toán nội bộ cần thường xuyên đồng phối hợp báo cáo với Hội đồng quản trị, ủy ban kiểm tra và các bên liên quan đến rủi ro, đảm bảo hỗ trợ kịp thời hoạt động xử lý rủi ro bằng tính chuyên môn độc lập và khách quan

Thứ ba, chấp nhận rủi ro khi lợi ích nhiều hơn chi phí

Lợi nhuận và rủi ro là hai mặt gắn liền của hoạt động KD Đặc biệt, trong thời đại hội nhập và toàn cầu hoá, mức độ cạnh tranh và theo đuổi lợi nhuận ngày càng tinh vi, phức tạp và rủi ro là không thể tránh khỏi Thậm chí,

có ý kiến còn cho rằng, rủi ro càng cao thì lợi nhuận càng lớn

Tuy nhiên, chấp nhận rủi ro không có nghĩa là thụ động đối với rủi ro, chờ đợi rủi ro mà không có biện pháp chủ động phòng tránh Doanh nghiệp phải chấp nhận rủi ro một cách có ý thức, tính toán và xác định được rủi ro, để

từ đó đưa ra các biện pháp quản lý phù hợp Điều đó có nghĩa là khi xây dựng xây dựng kế hoạch kinh doanh XK tổng thể hoặc chi tiết, dài hạn hay ngắn hạn, doanh nghiệp đều phải tính đến yếu tố rủi ro và mức độ tổn thất

Thứ tư, đảm bảo nguyên tắc công khai

Rủi ro có thể xảy ra trong tất cả các khâu của hoạt động kinh doanh xuất khẩu, do hành vi ứng xử, tư duy, hành động của các thành viên, bộ phận của doanh nghiệp quyết định Vì vậy, việc công khai rủi ro là rất cần thiết Chỉ khi nào tất cả các mắt xích trong tập thể cùng hiểu và kiểm soát được rủi ro thì doanh nghiệp mới phần nào đảm bảo được khả năng hạn chế rủi ro Nguyên tắc công khai rủi ro đòi hỏi doanh nghiệp phải:

- Công khai những rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động của doanh nghiệp

- Công khai những rủi ro đã từng xảy ra đối với doanh nghiệp

- Định hướng cho các thành viên về phương pháp phân tích, phát hiện, kiểm soát, giảm thiểu rủi ro trong tương lai

Thứ năm, phân tách người chấp nhận rủi ro và kiểm soát rủi ro

Đây là nguyên tắc tạo ra một môi trường kinh doanh XK có kiểm soát Mỗi doanh nghiệp sẽ xây dựng một bộ phận kiểm soát rủi ro độc lập, có trách nhiệm tư vấn, xác định rủi ro tiềm ẩn Quyền hạn và trách nhiệm của bộ phận kiểm soát rủi ro phải được quy định rõ ràng, cụ thể, tránh trường hợp đồng nhất hoặc lệ thuộc vào quyết định và ý chí chủ quan của lãnh đạo cấp cao Hơn nữa, bộ phận kiểm soát, thẩm định rủi ro XK này còn chịu trách nhiệm quản lý cả rủi ro trong và sau quá trình thực hiện giao dịch XK

Thứ sáu, kết hợp quản trị rủi ro xuất khẩu vào vận hành và hoạch định ở mọi cấp

- Đảm bảo tích hợp đồng bộ các giải pháp cho rủi ro xuất khẩu dành cho

kế hoạch chiến lược và quản lý hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp

- Ưu tiên hàng đầu cho việc phân định rủi ro xuất khẩu, tạo nguồn lực và giảm nhẹ rủi ro vốn có trong chiến lược

- Truyền tải và triển khai chiến lược quản trị rủi ro xuất khẩu một cách nhất quán trên toàn doanh nghiệp

1.2.3 Nội dung quản trị rủi ro trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp

Mục đích chính của việc quản trị rủi ro doanh nghiệp là việc đo lường tổn hại đặc biệt của doanh nghiệp đối với rủi ro, và kiểm soát việc tác động của nó đối với giá trị công ty Một cách lý tưởng, trong việc quản trị rủi ro, các nhà quản trị cần phải xây dựng một mô hình tài chính về doanh nghiệp, và

về các thị trường trong đó doanh nghiệp vận hành, hoạt động

Việc kiểm soát rủi ro tập trung vào việc làm giảm mức độ hoạt động hoạt động của rủi ro để có lợi về mặt kinh tế; nhằm làm giảm bớt các tổn thất thông qua việc kiềm chế, ngăn ngừa và làm giảm tổn thất

Như vậy, về cơ bản, quy trình quản lý rủi ro của các Doanh nghiệp nói chung cũng như các doanh nghiệp xuất khẩu nói riêng thường bao gồm 4 bước như sau:

Hình 1.1 Nội dung quản trị rủi ro

Nguồn: Tác giả tổng hợp, 2020

a Nhận dạng rủi ro

Để quản lý được rủi ro trước hết phải nhận dạng được rủi ro

Nhận dạng rủi ro là quá trình xác định liên tục và có hệ thống các rủi ro trong hoạt động kinh doanh của DN, nhằm thu thập các thông tin về nguồn gốc rủi ro, các yếu tố mạo hiểm, đối tượng rủi ro và loại tổn thất

Nhận dạng rủi ro bao gồm các công việc theo dõi, xem xét, nghiên cứu môi trường hoạt động của tổ chức nhằm thống kê được tất cả các rủi ro đã và đang xảy ra, đồng thời dự báo được những dạng rủi ro mới có thể xuất hiện đối với DN, trên cơ sở đó đề xuất ra các giải pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro thích hợp

Nhận dạng

Đo lường

Kiểm soát Tài

trợ

Phương pháp nhận dạng rủi ro:

Để nhận dạng rủi ro có thể sử dụng các phương pháp sau đây:

- Lập bảng câu hỏi nghiên cứu về rủi ro và tiến hành điều tra:

Các câu hỏi có thể được sắp xếp theo nguồn rủi ro hoặc môi trường tác động, các câu hỏi thường xoay quanh các vấn đề liên quan tới rủi ro, ví dụ như:DN đã gặp phải những rủi ro nào? Tổn thất là bao nhiêu?; Tần suất xảy ra rủi ro trong một khoảng thời gian nhất định? Những biện pháp phòng ngừa, biện pháp tài trợ rủi ro DN đã sử dụng? Kết quả đạt được?; Những rủi ro chưa xảy ra nhưng có thể xuất hiện? Lý do?; Ý kiến, đánh giá, đề xuất về công tác quản trị rủi ro tại DN?

- Phân tích Báo cáo tài chính:

+ Đây là phương pháp thông dụng, mọi tổ chức đều thực hiện, nhưng ở mức độ và sử dụng vào những mục đích khác nhau Trong công tác quản trị rủi ro xuất khẩu, bằng cách phân tích Bảng cân đối kế toán, Báo cáo hoạt động kinh doanh hay các tài liệu bổ trợ liên quan tới nghiệp vụ xuất khẩu, người ta có thể xác định được mọi nguy cơ của DN về tài sản, nguồn nhân lực, quy trình xuất khẩu và trách nhiệm pháp lý

+ Ngoài ra, bằng cách kết hợp phân tích các số liệu trong kỳ báo cáo có

so sánh với các số liệu dự báo cho kỳ kế hoạch, DN còn có thể phát hiện được các rủi ro có thể xuất hiện trong tương lai Phương pháp này không chỉ giúp cho DN phát hiện được các rủi ro thuần túy mà còn giúp nhận dạng được những loại rủi ro về suy đoán

- Phương pháp lưu đồ:

Đây là một phương pháp quan trọng để nhận dạng rủi ro trong DN xuất khẩu Để thực hiện phương pháp này, trước hết cần xây dựng lưu đồ trình bày hoạt động xuất khẩu của DN Ví dụ đối với DN xuất khẩu, để thực hiện được một hợp đồng xuất khẩu cần trải qua nhiều giai đoạn, bắt đầu từ việc nghiên

cứu thị trường, lựa chọn khách hàng và kết thúc bằng khâu thanh lý hợp đồng Quá trình này có thể tóm lược trong 3 bước chính:

Hình 1.2 Quá trình đàm phán, ký kết và tổ chức thực hiện hợp đồng

Để kiểm soát được quá trình này, trong từng trường hợp cụ thể, DN cần

cụ thể hóa ở những bước chi tiết khác nhau Trên cơ sở lưu đồ đã lập, DN sẽ tiến hành liệt kê các rủi ro về tài sản hay nhân lực Trách nhiệm pháp lý trong từng khâu công việc được mô tả trên lưu đồ để nhận dạng các rủi ro mà DN

có thể gặp phải

- Phân tích hợp đồng:

+Trong hoạt động kinh doanh nói chung và xuất khẩu nói riêng, hợp đồng đóng vai trò đặc biệt quan trọng Chính vì vậy, phân tích hợp đồng chính

là một phương pháp hữu hiệu để nhận dạng các rủi ro

+ Khi phân tích hợp đồng xuất khẩu, DN cần phân tích tất cả các bộ phận của hợp đồng, từ phần mở đầu, giới thiệu các bên chủ thể cho đến nội dung các điều kiện, điều khoản của hợp đồng và phần ký kết hợp đồng Trong

đó, DN cần tập trung phân tích kỹ các điều khoản của hợp đồng, cụ thể như Tên hàng, số lượng, giá cả, giao hàng, thanh toán, bảo hành, bảo hiểm hay các khiếu nại, điều khoản khác

- Thanh tra hiện trường:

Đối với các nhà quản trị rủi ro, việc thanh tra hiện trường là công việc được tiến hành thường xuyên Nhờ quan sát, theo dõi trực tiếp hoạt động của các bộ phận trong tổ chức, trên cơ sở đó tiến hành phân tích, đánh giá và nhận dạng được những rủi ro mà DN có thể gặp phải

Nghiên cứu thị

trường, chọn lựa

khách hàng

Đàm phán, ký kết hợp đồng Tổ chức thực hiện hợp đồng

b Phân tích – đo lường rủi ro

Phân tích rủi ro

Nhận dạng được rủi ro và lập bảng liệt kê tất cả các rủi ro có thể đến với

tổ chức tuy là công việc quan trọng, không thể thiếu, nhưng mới chỉ là công tác khởi đầu của công tác quản trị rủi ro Bước tiếp theo là phải tiến hành phân tích rủi ro, phải xác định được các nguyên nhân gây ra rủi ro, trên cơ sở

đó mới có thể tìm ra các biện pháp phòng ngừa Cần lưu ý rằng: đây là công việc phức tạp, bởi không phải mỗi rủi ro chỉ là do nguyên nhân đơn nhất gây

ra, mà thường do nhiều nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp, nguyên nhân gần

và nguyên nhân xa …

Theo lý thuyết “DOMINO” của H.W Henrich để tìm ra biện pháp phòng ngừa rủi ro một cách hữu hiệu thì cần phân tích rủi ro, tìm ra các nguyên nhân, rồi tác động đến các nguyên nhân, thay đổi chúng, từ đó phòng ngừa được rủi ro

Hình 1.3 Mô tả chuỗi DOMINO của HENRICH

Nguồn: Đoàn Thị Hồng Vân (2007)

Phần lớn các hiện tượng xảy ra là kết quả

của một trong những hình thức bình

thường sau đây:

Phần lớn sự thanh tra được tập trung

vào các dạng sau đây:

Môi

trường

xã hội

Sai lầm của con người

Hành động bất cẩn

Tai nạn rủi

ro

Tổn thất

Thay đổi một thành phần

Đo lường rủi ro:

Nhận dạng được rủi ro là bước khởi đầu của quản trị rủi ro, nhưng rủi ro

có rất nhiều loại, một tổ chức không thể cùng một lúc kiểm soát, phòng ngừa tất cả các rủi ro Từ đó cần phân loại rủi ro, cần biết được đối với tổ chức loại rủi ro nào xuất hiện nhiều, loại nào xuất hiện ít, loại nào gây ra hậu quả nghiêm trọng, còn loại nào ít nghiêm trọng hơn … từ đó có biện pháp quản trị rủi ro thích hợp Để làm việc này cần tiến đo lường mức độ nghiêm trọng của rủi ro đối với tổ chức

Để đo lường rủi ro, cần thu thập số liệu và phân tích, đánh giá theo hai khía cạnh: Tần suất xuất hiện rủi ro và mức độ nghiêm trọng của rủi ro Trên

cơ sở kết quả thu thập được, lập ma trận đo lường rủi ro

- Tần suất xuất hiện của rủi ro là số lần xảy ra tổn thất hay khả năng xảy

ra biến cố nguy hiểm đối với tổ chức trong một thời gian nhất định

- Mức độ nghiêm trọng của rủi ro đo bằng những tổn thất, mất mát, nguy hiểm …

Bảng 1.2 Ma trận đo lường rủi ro

Tần suất xuất hiện

- Ô III tập trung những rủi ro có mức độ nghiêm trọng thấp, nhưng tần suất xuất hiện cao;

- Ô IV tập trung những rủi ro có mức độ nghiêm trọng thấp và tần suất xuất hiện thấp

Để đánh giá mức độ quan trọng của rủi ro đối với tổ chức người ta sử dụng cả 2 tiêu chí: Mức độ nghiêm trọng và tần suất xuất hiện, trong đó mức

độ nghiêm trọng đóng vai trò quyết định Vì vậy, sau khi đo lường, phân loại các rủi ro sẽ tập trung quản trị trước hết những rủi ro thuộc nhóm I, sau đó thứ

tự sẽ đến nhóm II, III và sau cùng là những rủi ro thuộc nhóm IV

c Kiểm soát – Phòng ngừa rủi ro

Công việc trọng tâm của quản trị rủi ro là kiểm soát rủi ro

Kiểm soát rủi ro là việc sử dụng các biện pháp, kỹ thuật, công cụ, chiến lược, các chương trình hoạt động … để ngăn ngừa, né tránh hoặc giảm thiểu các tổn thất, những ảnh hưởng không mong đợi có thể đến với tổ chức

Các biện pháp cơ bản để kiểm soát rủi ro:

- Các biện pháp né tránh rủi ro;

+ Chủ động né tránh từ trước khi rủi ro xảy ra: là biện pháp mà Doanh nghiệp chủ động chuẩn bị và lên kế hoạch ứng phó từ trước nhằm né tránh được rủi ro ngay từ đầu

+ Loại bỏ những nguyên nhân gây ra rủi ro: là biện pháp mà doanh nghiệp hướng tới những biện pháp thay thế khác nhằm ứng phó với các rủi ro

đã được doanh nghiệp nhận diện ra

- Các biện pháp ngăn ngừa tổn thất: là biện pháp nhằm giảm thiểu số lần xuất hiện các rủi ro hoặc giảm mức độ thiệt hại do rủi ro mang lại, bao gồm: + Các biện pháp tập trung tác động vào chính mối nguy để ngăn ngừa tổn thất: Ví dụ trong quá trình vận chuyển hàng xuất khẩu, phương tiện vận tải có thể bị chìm, lật, đâm, va chạm Biện pháp phòng ngừa: Mua bảo hiểm

cho hàng hóa

+ Các biện pháp tập trung tác động vào môi trường rủi ro: Ví dụ, trong quá trình đàm phán, thực hiện hợp đồng ngoại thương, do năng lực đàm phán của cán bộ còn hạn chế, thiếu những hiểu biết cần thiết về môi trường văn hóa của đối tác dẫn tới hành xử sai lệch, dẫn tới rủi ro Biện pháp ngăn ngừa: Đào tạo, huấn luyện, nâng cao trình độ cho cán bộ đàm phán

+ Các biện pháp tập trung vào sự tương tác giữa mối nguy cơ và môi trường rủi ro:

Ví dụ: Khi DN xuất khẩu tiếp cận thị trường tiêu thụ mới rất khó tránh khỏi sai sót Biện pháp ngăn ngừa: thông qua người trung gian thứ 3 để tiếp cận thị trường, tạo mối quan hệ tốt với chính quyền địa phương

- Các biện pháp giảm thiểu tổn thất;

Đây là các biện pháp để giảm thiểu những thiệt hại, mất mát do rủi ro mang lại, bao gồm:

+ Cứu vớt những tài sản còn sử dụng được: khi kho hàng bị cháy cần cố gắng dập lửa cứu nhưng tài sản chưa bị thiêu hủy

+ Chuyển nợ: DN XK có thể chuyển bớt nợ sang các công ty bảo hiểm + Xây dựng và thực hiện kế hoạch phòng ngừa rủi ro: Thiết lập hệ thống thông tin dự phòng; tuyên truyền, huấn luyện, đào tạo nhân viên các nghiệp

vụ về chữa cháy, lũ lụt

+ Dự phòng: Lập hệ thống máy móc, thiết bị dự phòng,

+ Phân tán rủi ro: đa dạng hóa sản phẩm để phân chia rủi ro và định hướng trong quá trình kinh doanh xuất khẩu

- Các biện pháp chuyển giao rủi ro;

Chuyển giao rủi ro có thể được thực hiện bằng cách:

+ Chuyển giao tài sản hoặc hoạt động có rủi ro cho tổ chức khác

+ Chuyển giao rủi ro thông qua ký kết hợp đồng với người/ tổ chức khác,