VĂN hóa TÍNH CÁCH NAM bộ QUA cải LƯƠNG cải BIÊN từ TIỂU THUYẾT cổ điển TRUNG QUỐC

Với phạm vi của bài tiểu luận này, người viết xin được trình bày về tính cách người Nam bộ được thể hiện trong Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc.. Có thể thấy, tính cá

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN MÔN VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC

Đề tài:

TÍNH CÁCH NAM BỘ QUA CẢI LƯƠNG CẢI BIÊN

TỪ TIỂU THUYẾT CỔ ĐIỂN TRUNG QUỐC

GVHD: GS.TS Phan Thu Hiền HVTH: Đặng Ngọc Ngận

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 6 NĂM 2019

MỤC LỤC

1 Đặt vấn đề 3

2 Nội dung 3

2.1 Đôi nét về tính cách và tính cách văn hóa vùng đất Nam bộ 3

2.2 Tính cách Nam bộ qua Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc 4 2.2.1 Tính cách đề cao tình yêu thương của những con người cơ hàn, đồng cảnh ngộ 5

2.2.2 Tính cách khoan dung, từ bi 8

2.2.3 Tính cách hiếu khách, hào hiệp và trọng nghĩa 12

3 Kết luận 14

4 Tài liệu tham khảo 15

1 Đặt vấn đề

Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể là hết sức quan trọng

và cần thiết nhằm giữ lại những tinh hoa văn hóa của dân tộc cho thế hệ ngày nay

và mai sau, sân khấu Cải lương chính là một trong những loại hình nghệ thuật quý báu của cha ông ta đang để lại

Trong những năm gần đây, việc tìm hiểu những nét văn hóa dân tộc từ nghệ thuật Cải lương đã được khá nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đem lại những giá trị nhất định trong dịp đặc biệt chào mừng Kỷ niệm 100 năm Cải lương Việt Nam Với phạm vi của bài tiểu luận này, người viết xin được trình bày về tính cách người Nam bộ được thể hiện trong Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2 Nội dung

2.1 Đôi nét về tính cách và tính cách văn hóa vùng đất Nam bộ

Theo Từ điển Bách khoa, tính cách được chia thành 3 loại:

Thứ nhất, ở góc độ giáo dục “tính cách là sự kết hợp độc đáo các đặc điểm tâm lý ổn định của từng người Tính cách có khi gọi là tính nết, là nội dung của hành vi và quy định phương thức hành vi hoặc đặc trưng của người đó trong điểu kiện và hoàn cảnh sống nhất định, thể hiện thái độ đã được củng cố trong những phương thức hành vi quen thuộc [6, tr.427]

Thứ hai, ở góc độ văn học “tính cách là tổng thể những đặc điểm tâm lý của nhân vật biểu hiện trong đời sống, trong cách cư xử và trong thái độ của nhân vật ở các tình huống cụ thể Mỗi nhân vật có một tình cảm riêng làm cho nhân vật này phân biệt với các nhân vật khác, xác định được vị trí và chức năng của nó trong cốt

truyện của tác phẩm “Trong tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch, nhân vật phải có tình cảm thì mới bảo đảm được tính chân thực, tính sinh động và cao hơn nữa là tính điển hình xã hội sắc nét của nó” [6, tr.427]

Thứ ba, ở góc độ sân khấu “tính cách là tổng thế những đặc điểm tâm lý ổn điịnh trong cách cư xử của nhân vật kịch, biểu hiện thái độ điển hình của nhân vật trong những hoàn cảnh điển hình Được miêu tả thông qua hành động của nhân vật diễn biến trong suốt quá trình xung đột kịch, được cụ thể hóa thông qua hành vi ngôn ngữ (điệu bộ, cử chỉ) [6, tr.427]

Có thể thấy, tính cách chính là những nét riêng nổi bật vốn có ở mỗi con người, mỗi dân tộc, đó là toàn bộ những đặc điểm tâm lý bền vững của một con người, và nó phụ thuộc vào các điều kiện sinh sống của họ được biểu hiện trong các hành vi Với bài tiểu luận này, người viết đặc biệt chú ý đến tính cách văn hóa vùng Nam bộ Theo tác giả Trần Ngọc Thêm, hiểu theo nghĩa rộng, văn hóa vùng

là văn hóa của cộng đồng cư dân sinh tồn trên phạm vi một không gian giới hạn bởi tiêu chí hành chính, địa lý, văn hóa, hoặc một tiêu chí bất kỳ nào khác, theo nghĩa hẹp, văn hóa vùng chính là văn hóa của một cộng đồng cư dân sinh tồn trên phạm vi một không gian có sự thống nhất về những đặc trưng văn hóa, có thể hiểu văn hóa vùng là văn hóa của một vùng văn hóa

Từ đó, ta có thể hiểu tính cách văn hóa vùng được hiểu là tính cách của con người sinh sống trên một khu vực mà có thể hiểu là trong phạm vi một lãnh thổ quốc gia Cụ thể, ở đây, có thể thấy việc nghiên cứu của bài viết chính là tính cách của con người Nam bộ trên lãnh thổ Việt Nam được thể hiện trong sân khấu Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2.2 Tính cách Nam bộ qua Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2.2.1 Tính cách đề cao tình yêu thương của những con người cơ hàn, đồng cảnh ngộ

Có thể thấy, một trong những yếu tố góp phần làm nên thành công cho tiểu

thuyết Hồng lâu mộng là hệ thống nhân vật người hầu tội nghiệp, cũng như những

kẻ cơ hàn, nghèo khổ Trước hết có thể thấy, những nhân vật tôi tớ, không có địa

vị, chẳng được học hành đến nơi đến chốn đều được tác giả tiểu thuyết thể hiện rất đáng thương Đó là Anh Liên, a đầu của chân Sĩ Ẩn, lưu lạc từ tấm bé, không biết cha mẹ là ai, quê quán nơi nào, cứ lớn lên trong đầy mặc cảm thân phận đầy buồn tủi Rồi khi gặp phải chàng công tử dâm đãng nhà họ Tiết, nàng lại phải chịu bao đau đớn dập vùi, khi lấy Tiết Bàn với thân phận lẽ mọn, nàng bị Kim Quế ghen tuông, đầy đọa làm cho “hoa sen héo, ngó sen tàn” Trong nàng, có một cái gì

thanh khiết, trong thơm của một cành bông “tịnh đế”: “Không những hoa ấu thơm, ngay đến lá sen, gương sen cũng đều có một mùi thơm mát…làm cho người ta tỉnh táo nhẹ nhàng” [3, Tập 2, tr 722] Đó là một Tình Văn vừa có sắc, vừa có dũng lại

là tôi tớ trung thành, ngay khi bệnh liệt giường, cô vẫn gượng dậy để khâu lại chỗ

bị cháy trên chiếc áo choàng cho Bảo Ngọc Hay là một Tử Quyên đau khổ trước bất hạnh của người khác mà đau khổ Cùng với hệ thống những nhân vật khác, các

nhân vật tôi tớ nghèo hèn trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng qua những những tính

cách, số phận của mình đã làm nổi bật lên bộ mặt thực sự của giai cấp thống trị phong kiến một cách chân thực và sinh động

Song, đó không phải là tất cả những gì mà tác giả cải biên Cải lương muốn

gửi vào vở Cải lương Hồng lâu mộng, thông qua hệ thống các nhân vật tôi tớ trong

Giả phủ, người xem sẽ thấy được những mảnh đời tội nghiệp luôn quan tâm, yêu quý lẫn nhau Điều đó được thể hiện rất rõ nét qua sự đối đáp của A hoàn, Tập nhân và Tử Kim Trong hoàn cảnh của những người đi ở, những người thấp cổ bé họng nơi Giả phủ đã thấy được hoàn cảnh của bản thân mình cũng như những người cùng cảnh ngộ Đó cũng là tính cách tương thân tương ái của người Nam bộ

được tác giả cải biên đã gửi gắm vào tác phẩm của mình Sân khấu Cải lương thường gợi đến cho người nghe, người xem những cảm xúc rất thật, sự rung động trước những mảnh đời bất hạnh chính là cách tạo nên niềm yêu quý đặc biệt nhất

mà khán, thính giả dành cho vở Cải lương của họ Nhưng đằng sau những giọt nước mắt thương cảm dành cho những số phận bi kịch của nhân vật, rõ ràng việc tiếp thêm nguồn động lực sống chính là điều quý giá hơn cả Hiểu rõ được điều ấy, cũng như đặc điểm tính cách của người Nam bộ, tác giả cải biên đã thông qua câu chuyện của những người trong đồng cảnh ngộ biết chia sớt niềm vui, nổi buồn cho nhau Nếu như người nghe, người xem, sau khi thấy được thân phận đáng thương của những kẻ tôi tớ phải đi hầu hạ chủ, không dám nói thừa nửa lời, hay hành động

gì cũng phải cẩn thận, vì “hở môi sẽ vương lụy phiền” thậm chí bị đánh bị chửi thì người ta sẽ cảm thấy ấm áp biết bao khi nhận ra ngay trong những hoàn cảnh như thế, tình yêu thương những kẻ cùng hội cùng thuyền với mình thật là ấm áp Có lẽ chính vì thế mà tác giả cải biên đã dành riêng một cảnh để cho những nhân vật như Tập Nhân, A hoàn và Tử Kim có thể giãi bày với nhau:

Tập Nhân: A hoàn à, anh… anh không buồn đâu, chân thành tạ tình A hoàn thương khuyên, chúng ta lạc loài, mẹ cha xa vắng dương gian, tháng năm náo nương nơi này thì cam lòng để cho nhàn thân, thấy em cảm thông, chung đồng lòng anh mừng có thêm người em.

…

Tử Kim: A hoàn, trước lạ sau quen, nhất là đồng thân phận Tôi mong A hoàn cùng anh Tập Nhân… hãy xem tôi như quyến thuộc ruột rà, chỉ bảo cho cách sống trong nhà, để Tử Kim an tâm nương tựa, sống cận kề cô Đại Ngọc mến thương.

Tập Nhân: Tử Kim chẳng trách nê chúng tôi đón nhận, nhìn thấy cô Kim hiền hậu chân thành, lòng cảm thấy hân hoan đã có bạn ngay lành.

A hoàn: A hoàn hoan hỉ lẫn thương yêu từ lâu đã có anh nay được thêm người chị, rồi những lúc vui buồn suy nghĩ bị tủi thân, anh chị sẽ chu… toàn Đỡ đần chia sớt cho em khỏi phải ngỡ ngàng Rồi năm tháng qua mau A hoàn khôn lớn, em dành dụm được nhiều tiền nè, mình sẽ chung sống bên nhau Chị Tử Kim dạy em nhân nghĩa dồi trau, Tập Nhân chớ lãng xao ra vào tròn bổn phận Tránh khỏi bị chủ gia la rầy phiền giận, cho mình được vui hơn trong hoàn cảnh nô tì Tập Nhân: A hoàn, anh biết rồi, từ nay mình sẽ xem nhau như là anh em ruột nha.

Tử Kim: Lời thân thương Tử Kim cõi lòng thay, từ nay không lo buồn, sầu cô đơn bơ vơ, cùng em nhé chẳng rời xa, chúng ta có nhau một nhà, bên em bên Nhân đậm đà thiết tha.

Tập Nhân: Trông thấy Tử Kim mặn mà duyên dáng, Tập Nhân dào dạt xuyến xao ngàn vạn thân tình Còn gì mong hơn là kế cận ở gia đình Có Nhân, có Kim,

có A hoàn càng đầy thương cảm, dù có bị la rầy chửi mắng chẳng hề than Đêm đêm cầu nguyện vái van, cả ba đừng phải chia đàn tình thâm, bão giông chìm nổi thăng trầm, một lòng một ý tâm tư vững vàng.

A hoàn: Trời cao còn thương, đường đời gió sương nào lo, cũng bên nhau dẫu bao nhọc nhằn, em hứa rằng dù rằng cách ngăn thì không đổi thay tâm tình,

ai quên ước giao mong trời chẳng tha.

Tử Kim: A hoàn ơi nếu chân thành, đồng tâm huyết đó là nghĩa thiện lương bất diệt của con người Chúng ta cùng khóc cùng cười, cùng đi cùng nói cho đời

nở hoa.

Tập Nhân: Dù rằng không mẹ không cha nhưng nay đoàn tụ như là anh em

[5]

Như vậy, qua nhân vật A hoàn, Tập Nhân và tử Kim, tác giả cải biên Cải lương đã thể hiện một cách sinh động nỗi khổ của những người đi ở, đó cũng là một trong số những yếu tố khiến cho vở Cải lương chiếm được tình cảm của người

nghe, người xem Đồng thời, qua đó mỗi người cũng có thể tự rút ra được những bài học quý giá cho bản thân mình trong cuộc sống, tất cả những ý nghĩa ấy sẽ khiến cho con người ta trở nên sống bao dung và có thể mở lòng mình ra để yêu thương, cảm thông và thấu hiểu cho nhau, nhất là những người luôn phải sống một đời sống khó khăn, đau khổ Tất cả những yếu tố đó được thể hiện một cách rõ nét cũng chính là một phương diện biểu hiện về tính cách văn hóa của người Nam bộ trên lãnh thổ Việt Nam

2.2.2 Tính cách khoan dung, từ bi

Công chúng yêu mến tác phẩm văn học, nhất là tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam vào những ngày đầu khi Cải lương mới xuất hiện là rất nhiều,

đó là lí do mà có một trào lưu Cải lương Tàu xuất hiện trong sự mong đợi của khán giả, vì lẽ đó, bên cạnh những chủ đề, tư tưởng được xây dựng khá sát với tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, tất nhiên cũng có những yếu tố khác biệt so với tác phẩm ban đầu, nhất là về phương diện tính cách nhân vật

Có thể thấy, khoan dung là một trong những tư tưởng lớn của Khổng Mạnh Gắn với tư tưởng ấy là những quan niệm như “Tứ hải giai huynh đệ” (Bốn biển đều là anh em); Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân (Bản thân mình không muốn thì đừng làm cho người khác)…tất cả những điều ấy, cho thấy một tinh thần khoan dung, nhân hậu Điều đó rất phù hợp với tâm tình của người Việt Nam, có lẽ chính vì vậy

mà khi xây dựng hình ảnh Phan Kim Liên, tác giả Cải lương cải biên đã để cho nàng những lời trần tình rất đáng thương, khiến lay động tâm can của người xem, qua đó, ít nhiều đồng cảm với một người hồng nhan bạc mệnh Nếu như trong tiểu

thuyết, Phan Kim Liên “thấy sự thể nguy bách đến nơi, đã toan cất tiếng kêu, bất

đồ bị Võ Tòng nắm tóc dằn xuống, hai chân dẫm lên hai vai mà cởi phăng áo bụng

ra, đưa mũi dao nhọn vào rạch một cái thực mạnh, phanh hẳn ruột ra…lại cúi xuống cắt đầu con dâm phụ, máu me chảy đầm đìa lênh láng ra nhà”[1, Tập 1,

tr.472] Cái chết của Phan Kim Liên trong tiểu thuyết, quả tình chỉ khiến “ai trông thấy cũng xanh mặt, tái người”, nhưng cái chết của Phan Kim Liên trong vở Cải lương cải biên lại khiến cho người xem thương xót, đồng cảm và có một cái gì đó day dứt cho dù đã khép lại tác phẩm Tác giả cải biên đã để cho nàng Phan Kim Liên do nghệ sĩ Tài Linh đóng, đã quỳ lạy và cất những lời ca ai oán, bi thương

“Trời ơi, hãy…hãy cảm thông hồng nhan, số thân đắng cay lụy phiền, như cánh hoa mượt mà, vừa hé chào đón sương trời xuân, ai xuôi bướm ong bao quyền làm cánh tàn úa hoa nhiều tai, để đời lắm truân chuyên, bên người chồng mà lòng mình không mến yêu Lưng gù, tật nguyền, tuổi đời không xứng phải sống chung trọn đời, buồn đau ngao ngán cũng phải tươi vui…bỗng đâu ánh quang mang về chàng làm lòng này mãi yêu trào dâng, như mưa tưới cây khô cằn, chạm vào những em niềm vui Võ Tòng, đời xuôi ngang trái, gian truân, cách ngăn em chồng, chị dâu, kẻ yêu mà nào được yêu, chú ba ơi đời cô đơn, nỗi bất hạnh ơ ơ… sao chồng lên thân liễu tơ” [8].

Nếu như hình ảnh của Phan Kim Liên ở hồi thứ hai mươi lăm trong Thủy Hử,

người phụ nữ bị trói chặt trong chuẩn mực tư tưởng đạo đức của xã hội phong kiến, thứ đạo đức ứng xử không cho người phụ nữ dâm loàn được trần tình nỗi đau khổ, xót xa của mình Tinh thần ấy vẫn được giữ trong sân khấu Cải lương Việt Nam, nhưng nó có phần khoan dung hơn, vì có lẽ cho người phụ nữ được nói tâm tư của

họ, âu cũng là một sự cảm thông nhất định của tác giả cải biên dành cho nhân vật

nữ của mình, đó cũng là một tính cách cơ bản của người Nam bộ Người xem, chắc hẳn không thể tránh khỏi nỗi xót xa trước hình ảnh của người phụ nữ đang đau khổ, bị dồn vào trong cái chết để trả giá cho cái suy đồi đạo đức mà mình đã gây

ra Qua những lời ca ai oán của nghệ sĩ Tài Linh trong vai Phan Kim Liên… “Tôi trăm lạy chú ba, ngàn lạy chú ba, trời ơi luân lý can thường đạo nghĩa, đè nặng lên đầu của kẻ đọc sách cổ nhân, buộc ràng bao ngang trái đoạn trường, kẻ muốn được yêu mà sao không được tình yêu trọn vẹn Võ Tòng, Phan Kim Liên xin thú

thật, Võ Tòng là người đầu tiên mà trong đời của thiếp đã yêu Một viên ngoại già nua dùng tiền cướp đời con gái, một Võ Đại lang phải nương tựa chung thân để qua khỏi roi đòn của mụ đại nương ác độc, nếu như hôm nay thiếp đã sa chân giẫm lên tội ác, không phải tại bản chất xấu xa mà chỉ tại cuộc sống đã an bài”[8]

phần nào cho thấy một đặc trưng của sân khấu Cải lương đã được vận dụng trong tác phẩm, sân khấu Cải lương chỉ có thể sống được khi có thể trao gửi những thương cảm, rung động mà tác phẩm, nhất là người diễn viên đã gửi gắm đến cho người nghe, người xem

Bên cạnh tính cách khoan dung trong đạo lý làm người, yếu tố từ bi của Phật giáo cũng được thể hiện khá sinh động trong các tác phẩm sân khấu Cải lương cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Bên cạnh những điểm giống với tiểu

thuyết Tây Du ký của Ngô Thừa Ân, tác phẩm Cải lương cải biên của tác giả Viễn

Châu cũng có những nét rất riêng trong việc xây dựng chủ đề, tư tưởng đề cao triết

lý của nhà Phật Trong từng suy nghĩ đến hành động và lời ca của Tam Tạng, tư tưởng đó cũng là cảm quan chủ đạo, đặc biệt là những lúc ông dạy đệ tử mình, khi Tôn Ngộ Không xin phép đi giúp đỡ gia đình họ Cao, Tam Tạng đã nhắc rằng

“cấm không được sát sanh, vì đó là ngũ giới tam quy, kẻ tu hành phải noi theo…kẻ

đã xuất gia phải có lòng từ bi, phải có dạ bao dung bác ái, lòng độ lượng hỷ xả vị tha với tất cả chúng sinh” [4] Có thể thấy, tư tưởng từ bi, hướng thiện của Phật

giáo đã được thể hiện rất rõ ràng trong từng lời khuyên của Đường Tăng dành cho

đệ tử của mình Đạo Phật luôn hướng con người vào tâm từ bi, và làm những điều thiện, do đó Đường Tăng trong vở Cải lương cải biên từ tiểu thuyết của Ngô thừa

Ân cũng mang những tư tưởng cơ bản từ tác phẩm nguồn, đó là hạn chế thấp nhất điều ác, nhất là không được bạo lực và hủy diệt sự sống của những sinh linh vô tội Tất cả những yếu tố thương người, bao dung và từ bi ấy được các giả cải biên đưa vào tác phẩm Cải lương bên cạnh sự ảnh hưởng của các tác phẩm nguồn, thì