VĂN học yếu tố HUYỀN THOẠI TRONG THƯ VIỆN BABEL CỦA JORGE LOUIS BORGES

Chẳng hạn như Cao Hành Kiện khi viết Linh Sơn, James Joyce viết Ulysses, Goethe với Faust, Herman Hesse cùng Câu chuyện dòng sông, v.v... Như không gian huyễn hoặc trong Trăm

Trang 1

Họ và tên: Trần Phượng Linh

Lớp: Cao học Văn học nước ngoài 2013 – đợt 2

BÀI TẬP CUỐI KỲ

MÔN “HUYỀN THOẠI VÀ VĂN HỌC”

YẾU TỐ HUYỀN THOẠI

TRONG THƯ VIỆN BABEL CỦA JORGE LOUIS BORGES

Không giải Nobel danh giá, chưa hề viết tiểu thuyết nào, Jorge Louis Borges vẫn mãi được truyền tụng như một trong những cây bút vĩ đại và huyền hoặc nhất của thế kỷ

XX Đặc biệt coi trọng huyền thoại, ông đã đưa dòng văn chương huyền ảo đi xa hơn trên địa hạt triết mỹ và xác lập được vị thế vững chắc trong giới nghệ thuật hiện đại

1 Khái quát chung

1.1 Về huyền thoại trong văn học

Yếu tố huyền thoại, thần thoại đã xác lập được vị thế quan trọng trong tâm thức văn hóa nhân loại nói chung và trong sáng tạo nghệ thuật nói riêng Một cách vô thức lẫn hữu thức, các phương diện phong phú của vấn đề huyền thoại đã di hình vào văn chương, trở thành nhân tố không thể tách rời Nghiên cứu văn học, có thể được tiến hành trên con đường huyền thoại hóa và giải huyền thoại, bằng cách tìm hiểu những dấu chỉ văn hóa tâm linh ẩn sâu trùng trùng lớp lớp liên văn bản chứa đựng trong tác phẩm Nói cách khác, mỗi tác phẩm sẽ mở ra vô số cách đọc, vô số khả thể văn bản, do những chất liệu khác nhau cấu thành, đồng hợp lại Trong số các văn bản-chất liệu ấy, các dấu ấn huyền thoại cũng là một dạng thức

Cho nên, trước tiên, huyền thoại là nguồn chất liệu đa chiều, phong phú cho hoạt động văn học, bao gồm cả hai quá trình: sáng tạo lẫn tiếp nhận Theo đó, mỗi huyền tích,

Trang 2

cổ mẫu, dấu ấn văn hóa, qua sự biến dịch của thời gian, đã trở thành những mảnh vỡ tư tưởng, nhận thức, những văn cảnh, cảm hứng, v.v Để rồi, người nghệ sĩ trong quá trình sáng tạo, vừa vô ý lẫn hữu ý, tái sử dụng những mảnh chất liệu ấy, lắp ghép, chuyển hóa chúng thành không gian văn bản riêng cho mình Thực chất, mỗi không gian-văn bản ấy là một mạng lưới đan cài chằng chịt vô số các gương mặt huyền ngôn, mẫu gốc, nối kết

đa diện vào nhau Từ nguồn huyền thoại dân gian của mỗi dân tộc, đến các loại thần thoại lẫy lừng thế giới như Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Quốc, v.v, đến những kinh sách tôn giáo như Kinh Thánh, Kinh Phật, v.v, đến những mẫu gốc nguyên thủy như nước, lửa, đất, khí, v.v, tất thảy đều hiện hữu ở những diện mạo phong phú, phức hợp trong văn học

Cùng với đó, huyền thoại còn là một lối viết, một phong cách sáng tạo nghệ thuật, mà cụ thể ở đây là văn chương Các tác giả sử dụng chất liệu huyền thoại, phóng chiếu thành thế giới quan của văn bản riêng mình, với các kĩ thuật như: huyền thoại hóa, mô phỏng, cắt dán, giải huyền thoại, giễu nhại, v.v Lối viết huyền thoại có thể biểu hiện trong một số tác phẩm riêng biệt, biểu thị điểm nhìn mà nhà văn lựa chọn Chẳng hạn như

Cao Hành Kiện khi viết Linh Sơn, James Joyce viết Ulysses, Goethe với Faust, Herman Hesse cùng Câu chuyện dòng sông, v.v Nhưng huyền thoại còn có thể là phong cách

nghệ thuật rõ rệt bao hàm trong hệ thống sáng tác của một tác giả, điển hình phải kể đến: Franz Kafka, Haruki Murakami, Gabriel Garcia Marquez, v.v, và đặc biệt là Jorge Luis Borges Ông từng tuyên bố: “Khởi thủy của văn chương là huyền thoại, và kết thúc cũng vậy”

Có thể nói, địa hạt huyền thoại là một bờ bến khác của thực tại mà tại đó nhà văn thả cho những suy tưởng triết mỹ của mình tự do phiêu du trong thế giới mộng tưởng Tuy nhiên, về cơ bản, huyền thoại không phải là mặt đối lập với thực tại, mà nó là một góc nhìn khả dĩ về thực tại, một cách quán chiếu, tiếp cận thực tại “Alain Robbe-Grillet tin rằng: Sức mạnh của tưởng tượng có thể tạo ra một cái gì lạ lùng, thật hơn cả thực tế, và có thể khiến cho hư cấu trở thành hiện thực” Việc sử dụng huyền thoại hay cổ mẫu đã trở thành một hành động máu thịt, một phương hướng không thể khước từ khi người ta bắt đầu lập ngôn, bắt đầu tư duy trong trường từ ngữ Bởi, các yếu tố đó vốn đã bám rễ,

Trang 3

ăn sâu vào mạng lưới liên văn bản chằng chịt trong hệ thống ngôn từ, hệ thống văn hóa nhân loại từ độ xa xưa Cho nên, nó là mối dây gắn mình trực diện vào hiện thực, luôn lưu chuyển trong dòng chảy thời gian, và biểu hiện ra trên mọi khía cạnh hiện thực Do vậy, vấn đề huyền thoại, đi từ một chất liệu sống và sáng tạo (và sống cũng đã là sáng tạo) đến một phong cách thực hành để sau chót có thể nhìn nhận sâu xa như một phương hướng soi chiếu thế giới, một tinh thần phiêu lưu giữa cõi đời Như không gian huyễn

hoặc trong Trăm năm cô đơn của Marquez, vũ trụ siêu hình trong kho tàng truyện ngắn

của Borges cũng đậm đặc khí chất huyền thoại

1.2 Borges và hệ đề tài huyền thoại

Jorge Luis Borges (1899-1986), người Argentina là một trong những huyền thoại văn học của thế kỷ XX đã được xưng tụng ngay khi còn tại thế Ông được xem như đã khai sinh ra dòng văn học hiện thực huyền ảo Mỹ Latin Vốn uyên thâm Đông Tây kim cổ, lại chất chứa những ưu tư sâu thẳm, mênh mông về triết học, vũ trụ, bản thể, Borges là thực hành loại văn chương tràn ngập trí tuệ, siêu tưởng và huyền mộng Về sau, những mạch nguồn triết mỹ mà ông để lại, tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng lớn cho các nhà văn trên toàn thế giới Chưa từng công bố bất kỳ tiểu thuyết, hệ thống sáng tạo của Borges gói gọn trong những thể loại cỡ nhỏ và vừa: tiểu luận, truyện ngắn, thơ Tuy nhiên, sự gói gọn ấy lại dung chứa sức dồn nén đậm đặc những suy tưởng bao la, phức hợp, siêu hình Say đắm và tư duy trong huyền thoại, Borges đã chuyển dịch và lật ngược thế giới thông thường, biến nó thành sân khấu cho những kịch bản đầy trừu tượng, mộng mị Tại đó, hai đề tài chủ yếu được khai triển trên thứ sân khấu phóng túng đó là: bản thể cái Tôi huyền hoặc và bản thể siêu hình vũ trụ

Các truyện ngắn Người bất tử, Văn tự của thượng đế, Phương Nam, v.v, cho thấy

rõ rệt cảm thức về bản ngã cá nhân trong tương quan với những yếu tố bên trong và bên ngoài nó Đó là sự cô đơn tận cùng của cái tôi, là những u mặc về nguồn cội bản nhiên, là những cơn mơ, những chập chờn vô thức Đó cũng là mối gắn kết giữa ta và tha nhân, ta

Trang 4

và thế giới, vốn sẽ được hiện hình, hóa giải thông qua những huyền bí tự nhiên, những chiều kích tâm linh siêu thức

Mặt khác, niềm ưu tư về bản thể vũ trụ cũng thường trực hiện hữu trong sáng tạo

của Borges Các truyện ngắn Cuộc sổ xố ở Babylon, Tlon, Bản thông báo của Brodie, Môn phái Phượng hoàng, v.v đều thuộc dòng tư tưởng này Vũ trụ với Borges, không

phải là chiều kích logic, ba chiều, mà là trường không gian siêu hình của ý niệm, liên tưởng, diễn ngôn Tại đó, để trả lời cho câu hỏi: Vũ trụ/Thế giới là gì?, ông đặt chúng trong tương quan với các loại hình tượng Vũ trụ là một thư viện có vô hạn các cách kết hợp ngôn ngữ, thế giới là tập hợp vô số cuốn sách khả dĩ biểu thị mọi thứ tồn tại, cuộc đời là một trò chơi, một vòng xổ số may rủi, ngẫu nhiên

Tác phẩm Thư viện Babel thuộc hệ thống tư duy thứ hai Nằm trong tập truyện mang tên Ficciones (Hư cấu), Thư viện Babel có lẽ mang hồn hư cấu nhất trong các loại

hư cấu Từ hàm nghĩa đến dạng thức, văn bản đều tràn ngập tinh thần hư huyễn, nhập nhằng Đó là sự hòa trộn giữa vô số các huyền tích, cổ mẫu, các liên văn bản xưa nay tạo nên một loại tự sự thuần hư cấu Đó còn là sự lấp lửng giữa các dạng thức văn xuôi, giữa tự sự và tiểu luận, hư cấu và siêu hư cấu

2 Biểu tượng huyền thoại trong Thư viện Babel

2.1 Thư viện – mê lộ của vũ trụ

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, thư viện “như là một kho báu có sẵn để

dùng […], biểu trưng cho những hiểu biết tinh thần, tri thức sách vở, […] kinh nghiệm đã trải qua và đã được ghi lại”1 Có thể thấy, hình tượng thư viện mang hàm nghĩa sâu xa như một kho tàng nhận thức đã tồn tại, hiện hữu, một không gian trí tuệ toàn năng, một thứ-biết-hết Nó gần với một dạng Sách-của-Chúa, một loại Kinh Thánh ghi chép về vạn sự Ở đây, Borges đã tiếp biến dòng tư tưởng nguyên sơ này và nâng tầm hình ảnh Điều gì chứa đựng trong nó mọi bí mật của tồn tại, và sẽ tự thân thức nhận được nó, như thư

1 Jean Chevalier, Alain Cheerbrant (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, NXB Đà Nẵng, tr 912.

Trang 5

viện, như Sách Chúa, nếu không phải là vũ trụ uy quyền và vĩnh cửu Một thư viện bao

la, với Borges, chính là hiện thân cho bản thể vũ trụ, cho cái nhìn siêu hình, ý niệm về thế giới quan bao quát

Thư viện, được cho là, tập hợp vô số các gian phòng hình lục giác, các cầu thang xoắn tít tắp, trong đó chứa những kệ sách “chạy mãi về vô cùng” Theo đó, hình lục giác, lấy theo kết cấu của tổ ong, là biểu trưng cho cảm quan tượng hình về thế giới, về cấu trúc khả nhiên cho sự tồn tại của vũ trụ – một cái gì rất phổ quát và rất Chúa; như “các nhà duy tâm cho rằng lục giác là hình dạng tất yếu của không gian tuyệt đối” Có những tuyên bố sau đây về thư viện Thứ nhất, “thư viện tồn tại từ nguyên thủy” Tức là, thế giới tự thân của nó đã đủ đầy những câu hỏi và những câu trả lời, đã khởi sinh từ sự minh triết vĩnh cửu và sẽ luôn vận hành trong trùng điệp các loại huyền ngôn đó Thứ hai, “tổng số ký hiệu chính tả là hai mươi lăm”, bao gồm hai mươi hai chữ cái và dấu chấm, dấu cách, dấu phẩy Theo đó, hai mươi lăm kí hiệu, một trường biểu tượng hữu hạn, lại có đủ quyền năng diễn đạt cái vô hạn của vũ trụ Bất cứ điều gì cũng có thể được phát ngôn từ số lượng kí hiệu này, bởi vì ngay trong thư viện đã chứa đựng vô số các cách kết hợp giữa chúng, và tất thảy đều có thể chứa những hàm ý lộ thiên hay bí truyền nào đấy

Bằng cách diễn giải cấu trúc vũ trụ, Borges cũng nêu lên những ý niệm siêu hình về quy luật vận hành thế giới Tại đó, sự lặp đi lặp lại của các kí tự chính là nguyên lý căn bản, và khi chúng liên kết lẫn lộn thành các chuỗi mang nghĩa thì hàng loạt các cuốn sách, các văn bản về sự sống sẽ được dựng nên Điều này có nghĩa là, “trong toàn thư viện mênh mông, không có hai cuốn sách nào giống hệt nhau” và “tất cả mọi điều đều có thể diễn đạt bằng lời, trong tất cả mọi thứ tiếng” Ý tưởng trên gắn liền với thánh tích về

sự tạo dựng thế giới của Thiên Chúa được ghi chép trong Sách Sáng thế:

“Khởi đầu Thiên Chúa dựng trời và đất Đất thời trống không mông quạnh, bóng tối bao trùm lũ lụt, và thần khí Chúa là đà trên mặt nước Chúa phán: Hãy có ánh sáng! Và đã có ánh sáng Chẳng ai trong chúng ta có mặt lúc trái đất hình thành Một truyền thuyết cổ Do Thái kể rằng, Đấng toàn năng lúc đó đã tạo dựng thế giới chúng ta gần đúng

Trang 6

y như những gì viết trong Kinh Thánh Người ta kể, Chúa nhìn vào kinh Thora, và đã dựng thế giới theo mẫu cấu trúc trong đó Và cả Joan cũng bắt đầu Tin Mừng của mình bằng câu: “Từ khởi thuỷ là Lời””

Lời là cây cầu đưa chuyển tư tưởng thành hành động, là cội nguồn khởi sinh nhận thức về thế giới, bởi thế giới chỉ hiện hữu khi nó được tạo tác bằng sự nhận thức Vấn đề này còn liên quan tới khái niệm Logos, tức là “lực truyền tải ý nghĩa”, là Lời mang nghĩa Từ Logos, vũ trụ sẽ sinh thành và tựu hình thông qua quá trình vật chất hóa tư tưởng, quá trình diễn giải Mỗi cuốn sách trong Thư viện của Borges đều là những văn bản cá biệt, và tất cả diễn ngôn mà chúng đem lại chứa đựng năng lực vô biên miêu tả thế giới Như vậy, hoài nghi đặt ra là, vũ trụ có vô hạn không, trong khi số lượng các hướng kết hợp kí hiệu không phải không hữu hạn?

Cho nên, Borges đặt ra một giả thuyết về đáp án cho dạng thức tồn tại của vũ trụ:

“Thư viện này vô hạn tuần hoàn” Cho dù các phương thức liên đới ngôn ngữ là hữu hạn, thì tính hỗn độn của chúng, đồng thời với tính hỗn độn trong sự sắp xếp các cuốn sách tư tưởng, các dãy kệ tít tắp, các căn phòng lục giác dính nối với nhau sẽ khiến vũ trụ ấy trở thành một khối mất trật tự vô hạn trong sự tuần hoàn của cái hữu hạn Phi trật tự, phi trung tâm, phi giới hạn mới đích thực là Trật tự vĩnh cửu của vũ trụ

Có thể nói, mỗi cuốn sách, chính là một khả thể của sự tồn tại, một biểu tượng của sự mang nghĩa Trong văn hóa nhân loại, hình tượng sách, về yếu tính cũng đồng thời biểu thị cho vũ trụ Phương diện này đồng hợp với ý hướng của biểu tượng thư viện, và đã được Borges hòa trộn trong tác phẩm Theo đó, tự trong các loại tôn giáo xa xưa như Kitô giáo, Hồi giáo, sách đã mang các hàm nghĩa quan trọng Khái niệm Sách thế giới (Liber Mundi) thuộc hội Rose-Croix (Hoa Hồng – Thập Tự) chính là Thông điệp của Chúa, “là mẫu gốc mà những sách được khải thị khác chỉ là những cuốn chuyên sâu, những bản dịch ra ngôn ngữ dễ hiểu”2 Vũ trụ, không gì khác mà là một cuốn Sách Chúa

vĩ đại ẩn tàng sự hiểu biết về mọi loại thông điệp, ẩn nghĩa Trong Kinh Cựu Ước, Sách

2 Jean Chevalier, Alain Chreebrant, sđd, tr 719.

Trang 7

Khải huyền cũng nhắc đến ý tưởng về Sách Đời ở trung tâm thiên đường, được đồng nhất với Cây Đời, biểu thị cho sự hiện hữu của từng sinh linh, từng hiện tượng, và đồng thời là từng thánh chỉ của Thượng Đế Ngoài ra, trong lịch sử nhân loại, việc tham khảo các loại Sách sấm truyền, các loại Chân kinh của tôn giáo là hoạt động thường hằng khi người ta muốn tìm giải đáp cho mỗi vấn đề vi mô lẫn vĩ mô, cá nhân lẫn thế giới Các trường

huyền thoại về kinh sách ấy đã giao cắt với nhau trong Thư viện Babel của Borges để tựu

thành khối phức thể về ý niệm vũ trụ Đó là sự tồn tại về những bộ Biện hộ, “những tập sách thanh minh và tiên đoán, chứa lời biện hộ một lần cho mãi mãi cho mọi hành động của từng người trong vũ trụ và cất giấu những ẩn ngôn phi thường về tương lai hắn ta” Các pho sách chứa đựng thánh chỉ, huyền ngôn, sấm ký đều là khả thể của các bộ Biện hộ ấy Để rồi, định mệnh của loài người sẽ gắn chặt với tính mật khải, tiên tri và hỗn độn của vũ trụ-thư viện-sách Hơn nữa, chính ý tưởng cho rằng, thư viện là hoàn thiện, và “chứa đầy đủ mọi cuốn sách” đã xui khiến người ta rơi vào cuộc săn lùng từ bộ Biện hộ của đời mình cho đến bộ Biện hộ cho toàn thể bí ẩn của vũ trụ, của thời gian Đấy là biểu tượng cho con đường của những kẻ hành hương tìm chân lý: con người với nỗi ham muốn tột bực về hiểu biết, các giáo sĩ, các triết gia, các khoa học gia, v.v Dù, nói cho cùng, đấy là con đường vô biên và tuyệt vọng bậc nhất, bởi sẽ là bất khả nếu ai đó cố gắng tìm cách

“bắt chước sự mất trật tự thánh thần” Những “dãy giá sách thanh lịch, những bộ sách mập mờ” và toàn năng, không gì khác, đều chỉ có thể là sản phẩm của thánh thần Tức là, việc bao quát và hiểu vũ trụ nằm ngoài khả năng hữu hạn của nhân loại Người ta chỉ có thể thụ cảm, xúc tiếp với nó, dưới dạng thức vô hạn và bí hiểm, bằng chiều sâu tâm linh từ bản thể Về cơ bản, hai loại biểu tượng thư viện và sách đều cùng mang những hàm ẩn siêu hình về cách nhìn nhận thế giới, trong đó, các tiểu vũ trụ và đại vũ trụ đồng hợp, vận hành sự tồn tại lẫn nhau

Dạng ý tưởng thẩm mỹ này, phần nào đó đã gợi nhắc đến biểu tượng mê lộ, mê cung vốn thường xuyên xuất hiện trong văn chương Borges Thư viện là một mê lộ vừa ẩn mật, vừa phức hợp của những căn phòng lục giác, của những kệ giá, những dãy tường, trong đó, mỗi cuốn sách lại chứa đựng những mê cung của kí hiệu, từ ngữ Chúng hỗn

Trang 8

độn, ngoằn nghèo trong một trật tự tuần hoàn mà bí hiểm Để rồi, công cuộc đọc sách, hay nói cách khác, là công cuộc giải mã thế giới thông qua các kí hiệu, chuỗi ngữ nghĩa đều là sự tìm đường để đến được trung tâm của mê cung, hoặc thoát ra khỏi mê cung đó Thậm chí, ngay cả việc dấn thân vào thư viện-vũ trụ kia, cũng là cuộc hành hương vô định, cuộc truy tìm đích đến, truy tìm thứ chân lý nào đó mang tính giải thoát mà loài người phải lãnh nhận như một định mệnh bản thể Mê cung-kho tàng thư của Borges được xem như một cấu trúc vừa đa trung tâm, vừa phi trung tâm, bởi “thư viện là một hình cầu mà tâm điểm chính xác là bất kỳ hình lục giác nào, còn đường kính là không thể đạt đến” Tính chất hình cầu được Borges đưa ra gắn liền với loại mê cung dạng tròn trong cội nguồn văn hóa thế giới Theo đấy, chúng có thể được ví một loại biểu đồ của thiên đàng, một hình dung cho sự chuyển động khả kiến của các thiên thể – cũng là một phương cách lý giải khác cho hàm ý vũ trụ quan khi xem xét hình tượng mê lộ

2.2 Tháp Babel – “khởi sinh của cô độc” 3

Cái tên Thư viện Babel có liên quan tới một thách tích được lưu truyền trong Sách Sáng thế Con cháu của Noah, người sống sót sau trận Đại hồng thủy đã tiến hành thành

lập quốc gia Bấy giờ, nhân loại đều tập hợp bên nhau và cùng nói một ngôn ngữ Với tham vọng vươn đến đỉnh trời, sánh ngang thượng đế, họ đồng tình xây nên Babel, ngọn tháp cao tột bực Để ngăn chặn tham vọng kinh khủng đó, Thiên Chúa đã khiến tiếng nói của họ trở nên hỗn loạn, bất khả giao tiếp Từ đó, ngọn tháp này, cùng với khát vọng vĩ đại đã bị lỡ dở, và con người theo đấy cũng phân tán khắp thế giới, không còn là một khối đồng tâm, không còn có thể hiểu nhau

Chữ Babel được cho là bắt nguồn từ động từ balal, mang nghĩa: làm cho lộn xộn Như vậy, tháp Babel, trước hết, biểu trưng cho sự hỗn độn của tồn tại: hỗn độn về ngôn ngữ, về sự vật hiện tượng, về trật tự vận hành trong vũ trụ Phi quy luật chính là quy luật, là yếu tính của thư viện Babel

3 Chữ mượn từ Paul Auster.

Trang 9

Trong các diễn giải huyền thoại thì hình tượng Babel đó đặc biệt biểu thị cho sự trừng phạt của Thượng Đế đối với loài người Đó là sự phán quyết, trả giá trước một loại nguyên tội: lỗi lầm của việc không biết mực thước, không tự biết mình Thứ mẫu gốc về tội lỗi bản thể ấy, nói cho cùng, đã hiện lộ khát vọng nhận thức lớn lao của nhân loại, nhận thức đến tận cùng sự sống, giải mã đến cốt lõi thế giới Những nhân vật người thủ thư, kẻ hành hương, chuyên gia tìm kiếm sách, và thậm chí là Người Sách là các vai diễn mà nhân loại đã bày biện ra để đối diện với tính siêu tưởng của vũ trụ Con người, với định mệnh và phận sự trước thế giới, đã luôn đặt mình trong vai trò người giải mã Họ dốc sức đi tìm lời tiên tri về bản thể từ “sách”, khai thác sấm ngôn về cõi giới từ “sách”, họ nâng mình lên quyền năng của người-gác-đền, người-điều-hành, người-phá-hủy khi tự cho phép mình sở hữu toàn thể thư viện mênh mông, thậm chí cả những “cuốn sách chứa khóa mã và trích yếu của tất cả các quyển khác” Tuy nhiên, ý hướng đó rốt cùng, có thể được xem như một loại ảo tưởng, một thứ khiến những kẻ ròng rã đeo đuổi đứng trước nguy cơ suy sụp vì thất vọng, vì không thể tìm ra hay điều khiển những loại “sách toàn năng” này Nói rõ hơn, nhân loại không thể vượt lên thân phận con người của chính nó, thứ đã duy trì nó vận hành như một mắc xích của đại thể vũ trụ Sự phân ly của giống nòi, sự tách biệt về lời, sự bất khả tri về bản thể tồn tại đã đưa con người đến cảnh giới đầy cô đơn trong vũ trụ, trong chính đồng loại và ngay trong tâm thức Tính thần thánh triết học và sự hỗn độn siêu hình, có thể nói, là yếu tính của thư viện Babel, của thế giới với “danh dự, tri thức và hạnh phúc” – dưới góc nhìn tâm linh

2.3 Một số biểu tượng khác

Trong việc miêu tả thư viện, Borges đã ghi nhận lại một số đặc điểm, chi tiết Các chi tiết này, đa phần đều mang những hàm ý tự thân, những năng lượng huyền thoại phổ biến trong hệ thống sáng tác của Borges

Trước hết là về những chuỗi cầu thang “xoắn, đổ xuống và vươn lên tít tắp” Theo văn hóa tâm linh thế giới, cầu thang biểu hiện cho sự vươn tới hiểu biết, khả năng nhận chân và chuyển hóa Mở rộng ra, nó phản ánh tính chất lưu chuyển bất tận của toàn bộ

Trang 10

mọi hiện tượng tồn tại Hình ảnh một cầu thang xoắn, có lên, có xuống, về sâu xa, còn mang diễn ngôn cho ý tưởng về trục thế giới Tức là, vũ trụ phát triển căn cốt quanh một trục, “tiêu điểm đó có thể là Chúa Trời, là một nguyên lý, một tình yêu, một nghệ thuật, là lương tri hoặc chính cái “Ngã” của con người” Chuỗi cầu thang xoắn của Borges, không gì hơn, đã biểu thị cho ý hướng tính của thế giới, những động lực phức hợp thúc đẩy nó vận hành không ngừng, dù là theo chiều hướng thượng (vươn lên, phát triển), hay chiều quay xuống (hạ thấp, sa đọa) Nó là con đường kết nối các chiều vũ trụ lại với nhau, gắn liền với tính xuyên suốt, thăng trầm, chuyển hóa không ngừng trong quy luật vận hành đời sống

Thứ hai, biểu tượng tấm gương cũng thường trực xuất hiện trong nhiều truyện

ngắn của Borges Trong Thư viện Babel, nó được nhắc đến một lần như vật dụng trong

sảnh thư viện, thứ sẽ “sao chép trung thực hình ảnh soi vào” Gương vốn là hình ảnh mang nhiều hàm ẩn trong văn hóa tâm linh nhân loại, với các trường liên tưởng rộng, sâu

xa và phức tạp Với bản chất là vật phản chiếu ánh sáng, tấm gương có thể được xem như một mặt phẳng giao cắt các văn bản tương liên, một cánh cửa dẫn qua các chiều kích khác nhau của thế giới, các phương diện đồng hợp của trạng thái tồn tại Từ sự soi chiếu của tấm gương, người ta nhận thức về tính vô biên lẫn tính quy hồi của thế giới, khi sự vật không ngừng nhân lên bất tận từ chính nó, thực tại và huyễn ảo lẫn lộn không phân sai Nói rõ hơn, có thể xem “toàn bộ vũ trụ là quần thể những tấm gương mà trong đó bản thể Bất tận tự chiêm ngưỡng mình dưới muôn hình dạng, hoặc chúng phản chiếu ở những cấp độ khác nhau ánh phát xạ của một Hiện thực duy nhất; những chiếc gương ấy tượng trưng cho những khả năng của Bản thể tự xác định chính mình, những khả năng mà nó bao hàm một cách toàn quyền do tính bất tận của chính mình”4 Thực chất, sự xuất hiện của những tấm gương ý niệm ấy không ngụy tạo tính vô hạn cho vũ trụ, mà tự thân “bề mặt sáng bóng ấy vừa biểu hiện, vừa hứa hẹn cái vô cùng”

3 Thủ pháp huyền thoại trong Thư viện Babel

3.1 Hiện tượng xóa mờ ranh giới

4 Jean Chevalier, Alain Cheerbrant, sđd, tr 373.

Định dạng
Số trang	13
Dung lượng	99,5 KB