VĂN học WILLIAM BUTLER YEATS bài CA AENGUS LANG THANG

Nhà văn tạo ra một hệ thống huyền tích của riêng mình, tái lập những cấu trúc huyền thoại của tư duy, từ đó tạo ra phép màu trên những biểu tượng chứa đựng ý nghĩa hàm ẩn gửi gắm những v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

***

CHỦ NGHĨA HIỆN ĐẠI TRONG VĂN HỌC PHƯƠNG TÂY

VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG

GẶP GỠ WILLIAM BUTLER YEATS

QUA TÌM HIỂU BÀI THƠ

BÀI CA AENGUS LANG THANG

Thành phố Hồ Chí Minh, 2014

MỞ ĐẦU

Một trong những dấu hiệu của chủ nghĩa hiện đại là phương thức cảm thụ

và lý giải thế giới mang tính huyền thoại, như là cách phản ứng với một thế giới thực tại hỗn độn và chắp nối Nhà văn tạo ra một hệ thống huyền tích của riêng mình, tái lập những cấu trúc huyền thoại của tư duy, từ đó tạo ra phép màu trên những biểu tượng chứa đựng ý nghĩa hàm ẩn gửi gắm những vấn đề mà loài người chưa bao giờ ngừng băn khoăn: tồn tại, mộng tưởng, thực tại, tình yêu, sự cô đơn, giấc mơ và hy vọng…

William Butler Yeats (1865 - 1939), một trong những nhà thơ tượng trưng đầu tiên của thơ ca hiện đại, đã để lại ấn tượng riêng có của mình đối với độc giả thế giới bởi chất thơ đẹp đẽ, kỳ ảo và mê hoặc Có thể nói, đóng góp đậm nét nhất của ông với thơ hiện đại là yếu tố thần thoại và những biểu tượng được vẽ nên từ chất liệu huyền thoại mang tinh thần thời đại giúp làm mới và tăng thêm tính biểu đạt vốn đã độc đáo của thi ca

Tiểu luận này được thực hiện nhằm tiếp cận với phong cách thơ của William Butler Yeats qua một trong số những bài thơ đặc trưng nhất của ông: bài

thơ Bài ca Aengus lang thang (The Song of Wandering Aengus)

1 William Butler Yeats

William Butler Yeats (1865 - 1939) là nhà thơ, nhà viết kịch người Ireland, đạt giải Nobel Văn học năm 1923 Ông là một trong các nhà thơ viết bằng tiếng Anh quan trọng nhất thế kỷ XX

Thời trẻ Yeats hoạt động xã hội rất tích cực, sớm tham gia vào làng văn học

Ireland, thành lập Hội Văn học Ireland tại Anh, gia nhập phong trào Phục hưng

Ireland, cùng I A Gregory thành lập Nhà hát Ireland Cũng trong thời gian tham

gia phong trào Phục hưng Ireland, Yeats đã có cuộc gặp gỡ định mệnh với nữ nghệ

sĩ Maud Gone - một trong những thủ lĩnh của phong trào giải phóng dân tộc Ireland – nàng thơ mà ông suốt đời yêu mến

Yeats bắt đầu sáng tác thơ từ năm 1882 với một số bài thơ xuất hiện rải rác

trên tạp chí của Đại học Dublin Tập thơ đầu tiên của ông, Những cuộc viễn du

của Oisin và các bài thơ khác, được xuất bản năm 1887 Yeats làm thơ theo

khuynh hướng biểu tượng, thường sử dụng nguyên liệu thi ca từ những thần thoại của xứ sở ông

Trong bài viết tôn vinh Yeats đạt giải Nobel Văn học năm 1923, Per Hallström, Chủ tịch Uỷ ban Nobel Viện Hàn lâm Thuỵ Điển đã viết: “Cho dù Yeats đọc bao nhiêu bậc thầy kiệt xuất của Anh, thơ ông vẫn luôn mang một tính cách mới Ngữ điệu và sắc thái đổi thay, tựa hồ chúng được chuyển đến một bầu khí quyển mới - bầu khí quyển của ánh hoàng hôn Celtic lấp lánh bên bờ biển Thơ ông pha lời ca nhiều hơn hẳn so với thơ ca Anh hiện đại Âm nhạc u sầu hơn và, dưới nhịp điệu nhịp nhàng, những vần thơ tự do di chuyển một cách an toàn như

kẻ mộng du, ta liên tưởng đến một nhịp điệu khác với hơi thở nhẹ nhàng của gió

và nhịp đập vĩnh hằng của các lực tự nhiên.”

Một số tập thơ tiêu biểu: The Wandering of Oisin and Other Poems (1889)

The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics (1892), The Wind Among the Reeds (1899), In the Seven Woods (1903), The Wild Swans at Coole (1919),

Michael Robartes and the Dancer (1921), The Tower (1928), The Winding Stair (1933)

2 Bài thơ Bài ca Aengus lang thang

Bài ca Aengus lang thang (The Song of Wandering Aengus) là bài thơ nằm

trong tập The Wind Among the Reeds, sáng tác năm 1899 Được xem là người

bước chân từ cuối con đường của chủ nghĩa lãng mạn sang chủ nghĩa hiện đại, cách tân trong thơ của Yeats không chỉ đơn giản là tháo tung lớp vỏ hình thức cũ kỹ; mà vẫn giữ vẻ đẹp của thơ lãng mạn với một cách dẫn dắt mang đậm tinh thần hiện đại Nhịp điệu thơ vẫn còn đó, không nhất thiết bị phá bỏ bởi lối viết tự do Yeats cũng yêu thích việc vẽ ra những biểu tượng đầy sức gợi từ nguồn thần thoại

bí ẩn và mê hoặc của đất Ireland tự xa xưa hơn là từ cuộc sống hiện đại

Trong số gia tài thi ca của Yeats, người viết chọn bài thơ Bài ca Aengus

lang thang vì chất thần thoại Celtic và biểu tượng “người theo đuổi giấc mơ” mà ở

đó thấp thoáng hình bóng và tâm hồn thiết tha của chính tác giả

Nguyên tác

The Song of Wandering Aengus

I went out to the hazel wood,

Because a fire was in my head,

And cut and peeled a hazel wand,

And hooked a berry to a thread;

And when white moths were on the wing,

And moth-like stars were flickering out,

I dropped the berry in a stream

And caught a little silver trout

When I had laid it on the floor

I went to blow the fire a-flame,

But something rustled on the floor, And someone called me by my name:

It had become a glimmering girl

With apple blossom in her hair

Who called me by my name and ran And faded through the brightening air

Though I am old with wandering Through hollow lands and hilly lands,

I will find out where she has gone, And kiss her lips and take her hands; And walk among long dappled grass, And pluck till time and times are done, The silver apples of the moon,

The golden apples of the sun

Bản dịch của người viết tiểu luận

Bài ca Aengus lang thang

Thôi thúc bởi ngọn lửa trong đầu

Tôi bước vào rừng hạt dẻ

Bóc vỏ cây làm đũa phép màu

Treo quả mọng lên dây chỉ thắm

Và mấy chú bướm đêm đập cánh

Những ngôi sao như cánh bướm lập lòe Tôi đánh rơi quả cây vào lòng suối khe Nhưng lại được con cá hồi vẩy bạc

Đặt cá con trên nền mặt đất

Tôi nhóm lên một ngọn lửa hồng

Nghe xào xạc đâu đây giữa thinh không Tiếng ai đó gọi chính tên tôi đấy

Và cá hồi bỗng hóa thành cô gái

Nàng lung linh cài hoa táo tóc mây

Thì thầm tên tôi, rồi chợt bỏ đi

Tan biến vào bầu trời ánh sáng

Dẫu quá già cho những chuyến lang thang Dẫu phải qua bao núi đồi thung lũng Tôi vẫn phải tìm được nàng thiên nữ

Và hôn lên môi, và nắm lấy tay nàng Rồi dạo chơi trên đồng cỏ hoang

Và níu giữ tận đến cùng thời gian

Những quả táo bạc của vầng nguyệt Những quả táo vàng của vầng dương

3. Chất thần thoại Celtic trong bài thơ Bài ca Aengus lang thang – Biểu tượng Người theo đuổi giấc mơ

3.1 Aengus trong thần thoại Celtic

Aengus, hay còn gọi là Óengus trong tiếng Ireland cổ, là vị thần của tình yêu, tuổi trẻ và thi ca trong thần thoại Celtic Aengus được mô tả như một chàng thanh niên đẹp trai, có bốn chú chim bay vòng quanh đầu Những chú chim này được coi là biểu tượng của nụ hôn và rằng chúng sẽ truyền tình yêu cho bất cứ ai nghe tiếng hót

Aengus là con trai của Dagda và Boann, sống ở gò đất Newgrange thuộc thung lũng sông Boyne Ngày nay, di chỉ khảo cổ Newgrange ở Ireland (vốn là thánh địa được sử dụng để xây hầm mộ cho các vị vua và là đài thiên văn) đã được UNESCO công nhận là di sản thế giới

Thần thoại kể rằng Dagda (vị thần có quyền lực bậc nhất, vua của các vị thần) có quan hệ tình ái với Boann, vốn là vợ của Nechtan (thần giữ giếng Segais – nguồn của trí khôn do có chín cây dẻ thần rơi trái tri thức xuống giếng) Để che dấu cuộc tình vụng trộm, Dagda khiến mặt trời dừng lại suốt chín tháng Aengus

do đó được thụ thai, mang thai và sinh ra trong chỉ một ngày

Aengus đem lòng yêu một cô gái thần gặp trong mơ Mẹ thần, Boann giúp tìm kiếm cô gái cả một năm trời trên khắp đất Ireland nhưng vẫn không thấy Thần Dagda tiếp tục giúp con trai tìm, nhưng một năm sau đó nữa vẫn chẳng thấy tăm tích cô gái đâu Cuối cùng, vua Bobd Derg của Munster (một vương quốc cổ phía nam Ireland) tìm thấy nàng – nàng Caer Ibormeith

Aengus tìm đến hồ Loch Bel Dragon, nơi nàng Caer và 149 cô gái khác bị trói, sắp bị biến thành thiên nga trong vòng một năm Nếu Aengus tìm nhận được Caer trong lốt thiên nga, thần sẽ được cưới nàng Aengus đã thành công Sau đó, thần cũng tự biến mình thành thiên nga và họ cùng bay đi, hát lên khúc nhạc đẹp

đẽ đến mức những ai nghe thấy đều ngủ say suốt ba ngày đêm

3.2 Aengus trong thơ Yeats

Ở Bài ca Aengus lang thang, Yeats kể chúng ta nghe câu chuyện hơi khác

so với thần thoại Aengus một đêm thấy lòng thôi thúc bèn đi vào rừng Rừng đêm đẹp đẽ, kỳ ảo với quả mọng, những cánh bướm đêm màu trắng và những ngôi sao lấp lánh trên bầu trời Aengus làm một cây đũa phép từ gỗ cây hạt dẻ, sau đó đánh rơi đũa xuống dòng suối Chàng bắt được một con cá hồi trắng bạc

Trong lúc nhóm lửa, Aengus nghe tiếng ai đó gọi tên mình Và rồi con cá hồi biến thành một cô gái huyền ảo với mái tóc cài hoa táo nở rộ Cô gái gọi tên chàng rồi đột ngột bỏ đi, bóng dáng tan vào ánh sáng

Kể từ đó, Aengus lang thang khắp núi đồi, thung lũng để tìm kiếm nàng, cho đến tận cùng thời gian

3.3. Chất thần thoại Celtic trong bài thơ Bài ca Aengus lang thang và biểu tượng Người theo đuổi giấc mơ

Đọc Yeats, không khó để nhận thấy thấm đẫm trong thơ ông không khí của thần thoại và các câu chuyện cổ dân gian Ireland Xứ sở ẩm ướt rêu xanh với rừng phỉ và cây bụi, quỷ lùn và tiên nữ, tình yêu và bùa phép,… đầy chất thơ ma mị, lôi

cuốn những tâm hồn yêu cái đẹp vĩnh hằng Bài ca Aengus lang thang được vẽ nên

đẹp đẽ, huyền ảo với chất liệu từ câu chuyện chàng Aengus si tình Ngay từ tên bài thơ, độc giả đã nhận ra rằng, Yeats đang kể chuyện thần thoại Aengus đây mà! Nhưng bất chấp việc đã biết trước câu chuyện, họ vẫn dõi theo bước chân chàng Aengus lang thang Tràn ngập chất lãng mạn trữ tình, bài thơ dẫn dắt người đọc vào khung cảnh thần tiên với những hình ảnh mang màu sắc thần thoại: rừng cây

dẻ, quả mọng, đũa phép, bướm đêm, ánh sao lập lòe, dòng suối, ngọn lửa, tiên nữ,

… và cả những hình ảnh thần thoại mang tính biểu tượng: táo vàng, táo bạc, vầng nguyệt, vầng dương… Vần, điệu, tiết tấu bài thơ đầy nhạc tính Ta có cảm giác mình hoàn toàn chìm đắm vào rừng thần thoại của xứ sở Ireland trong tiếng flute khi thì tinh nghịch, khi lại mơ màng

Bài ca Aengus lang thang là một bài thơ rất đẹp, nhưng Yeats chỉ đơn thuần

kể lại một dị bản của chuyện thần thoại thôi ư? Bằng tình yêu với văn hóa dân tộc

và trái tim yêu cái đẹp của một nghệ sĩ, Yeats mượn lốt chuyện thần thoại về thần tình yêu Aengus để nói với chúng ta nhiều hơn thế Những điều ông muốn kể, có

lẽ không có cách diễn đạt nào hay hơn, “có thần” hơn khi khoác tấm áo thần thoại Celtic

Trong thần thoại, Aengus là vị thần si tình đã kiên nhẫn một lòng tìm kiếm, chờ đợi tình yêu bao năm ròng và cuối cùng chạm đến hạnh phúc có được nàng Caer Tình yêu đẹp đẽ, lý tưởng ấy không chỉ đem lại mật ngọt cho đôi lứa mà còn tỏa rạng ánh sáng hạnh phúc cho những người xung quanh (khúc ca tình yêu của

họ khiến bất kỳ ai nghe thấy cũng ngủ say ba ngày đêm) Đến Bài ca Aengus lang

thang, ta lại thấy Yeats không chỉ một lần nữa kể lại câu chuyện tình yêu cổ trong

lớp áo thi ca Ông đang nhờ chuyện chàng Aengus để thủ thỉ ta nghe về những người theo đuổi giấc mơ

Có ai sống không từng mơ? Không phải giấc mơ vô thức đến hằng đêm trong cơn ngủ mộng mị, mà là ước mơ thầm kín, day dứt mà ta cất giữ trong tim Giấc mơ như một thực thể sống vẫn thường đánh thức con người, kêu gọi, thôi thúc, nâng đỡ họ trên những con đường tìm kiếm đích đến không đâu khác, chính

nó - giấc mơ (hoặc dưới những tên gọi khác: lý tưởng, hạnh phúc, chân lý…)

Thôi thúc bởi ngọn lửa trong đầu

Tôi bước vào rừng hạt dẻ

Chàng Aengus của Yeats đã bắt đầu chuyến phiêu lưu của mình bởi chính

sự thôi thúc không nguôi của giấc mơ trong lòng mình, như Aengus của thần thoại thổn thức vì hình bóng nàng Caer mới chỉ gặp trong mộng Giấc mơ đem đến cho con người mục đích của sự sống đúng nghĩa

Nếu ta sống chỉ để duy trì sự tồn tại, thì không có gì để nói thêm Khi ấy, những câu chuyện đẹp đẽ bực nhất được kể qua bao đời cũng chẳng thể thổi vào hồn ta mảy may xúc động Những người sống để theo đuổi giấc mơ sẽ tìm thấy trên hành trình của mình ý nghĩa và vẻ đẹp của sự sống, đẹp như – và thậm chí đẹp

hơn chuyện thần thoại Vậy nên, đừng ngập ngừng đáp lời khi giấc mơ gọi tên bạn

Đặt cá con trên nền mặt đất

Tôi nhóm lên một ngọn lửa hồng

Nghe xào xạc đâu đây giữa thinh không

Tiếng ai đó gọi chính tên tôi đấy

Và cá hồi bỗng hóa thành cô gái

Nàng lung linh cài hoa táo tóc mây

Thì thầm tên tôi, rồi chợt bỏ đi

Tan biến vào bầu trời ánh sáng.

Aengus đã dùng cả đời lang thang khắp xứ sở để tìm kiếm nàng tiên chỉ một lần xuất hiện, gọi tên chàng trong khoảnh khắc liêu trai Khác với thần Aengus đã được đền đáp bằng tình yêu của nàng Caer, chàng Aengus lang thang của Yeats vẫn cứ còn khắc khoải kiếm tìm đến tận cùng thời gian vĩnh cửu, tuy nhiên chẳng hề sờn dạ

Chàng Aengus lang thang của Yeats là biểu tượng của người theo đuổi giấc

mơ Dẫu cho đến lúc chồn chân mỏi gối, chàng vẫn không ngừng cuộc hành trình

gian khổ mà xứng đáng ấy, tìm kiếm không ngừng nghỉ cho đến khi trái tim được thỏa mãn với ánh sáng và bóng hình mà chàng trót đem lòng yêu say đắm Yeats

đã mượn chuyện thần Aengus theo đuổi tình yêu để ẩn ý nói với người đọc một triết lý về cuộc sống, rằng cuộc đời là dành cho những ai sống có lý tưởng, những

ai không ngừng theo đuổi giấc mơ và cái đẹp

Dẫu quá già cho những chuyến lang thang

Dẫu phải qua bao núi đồi thung lũng

Tôi vẫn phải tìm được nàng thiên nữ

Và hôn lên môi, và nắm lấy tay nàng

Rồi dạo chơi trên đồng cỏ hoang

Và níu giữ tận đến cùng thời gian

Những quả táo bạc của vầng nguyệt

Những quả táo vàng của vầng dương.

Với Yeats, giấc mơ mà ông theo đuổi có lẽ là ba điều sau đây: phục hưng văn hóa truyền thống của dân tộc Ireland, hiến mình cho thi ca và nghệ thuật, và

tình yêu của nàng Maud Gone Với chỉ một bài thơ Bài ca Aengus lang thang, cả

ba giấc mơ ấy được vẽ lên huyền ảo mà rõ nét, như thể những bông thủy tiên nở rộ trên mặt đất nhờ một cái vẫy đũa phép nhiệm màu Kể chuyện thần thoại về

Aengus xưa, Yeats nói về mình và những người theo đuổi giấc mơ

Không chỉ có cốt truyện thần thoại về Aengus, bài thơ còn được lấp đầy

bằng những biểu tượng thần thoại khác, trong đó đáng chú ý là hình ảnh quả táo,

vầng dương, vầng nguyệt ở cuối bài thơ

Quả táo xuất hiện khá nhiều trong thần thoại thế giới Trong tay Aphrodite

của thần thoại Hy Lạp, nó là biểu tượng cho vẻ đẹp và sau đó là nguyên nhân cho cuộc chiến thành Troy; trong tích về vườn địa đàng, nó là trái cấm đối với loài người… Ở thần thoại Celtic, quả táo cũng xuất hiện trong nhiều câu chuyện khác nhau như: quả táo là linh hồn của một vị anh hùng, được cất giữ trong bụng cá hồi; tên đảo Avalon (hòn đảo thần tiên quanh năm chỉ có mùa xuân nằm chênh vênh ở

một “vết nứt của thế giới”) cũng xuất phát từ tên gọi Island of apple,… Tuy có

nhiều truyện kể khác nhau, về cơ bản, quả táo trong thần thoại Celtic tượng trưng

cho tình yêu, nguồn sống, sự bất tử Vầng dương, vầng nguyệt lại càng quen thuộc

hơn, ấy là biểu tượng cho thời gian vô cùng vô tận, cho sự trường tồn vĩnh cửu

Thần thoại về Aengus không nhắc gì đến trái táo, mặt trăng hay mặt trời Yeats đưa thêm ba hình ảnh này vào bài thơ có lẽ để ám chỉ một cách sâu sắc mục đích chuyến hành trình kiếm tìm của Aengus: chàng theo đuổi tình yêu, nguồn sống vĩnh hằng, những cái đẹp trường tồn vĩnh cửu trong đời Và cuộc kiếm tìm

ấy, dẫu chỉ mông lung như một lối mòn trong khu rừng mù sương, dẫu chỉ thoáng

mơ hồ như giấc mộng không có thực, dẫu mất bao lâu để kiếm tìm… thì Aengus cũng không bỏ cuộc, cho đến tận cùng thời gian Con người cũng cần có dũng khí, tình yêu, niềm tin và sự kiên định ấy để theo đuổi giấc mơ đời mình