VĂN học TRƯỜNG hận CA KHÚC BI CA về NGƯỜI PHỤ nữ của VƯƠNG AN ức

Nhận xét về tiểu thuyết này, dịch giả Michael Berry cho rằng “Cuốn sách không chỉ mang tới những điều cần viết về Trung Quốc, mà còn minh giải cuộc sống, quan hệ con người, khát vọng, ướ

Tên: TRẦN THẢO LINH

Lớp: Cao học đợt 2/2013

Môn: Những vấn đề văn học Trung Quốc thế kỷ XX

GVHD: TS Trần Lê Hoa Tranh

TRƯỜNG HẬN CA - KHÚC BI CA VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ CỦA

VƯƠNG AN ỨC

Trường hận ca, mượn đề tựa bài thơ dài của Bạch Cư Dị kể về mối

tình đầy bi thương cùng số kiếp hồng nhan của Dương Qúy Phi với Đường Minh Hoàng, hơn một nghìn năm sau, Vương An Ức đã viết nên một khúc bi ca tuyệt tác về người phụ nữ thời hiện đại của Trung Quốc Tác phẩm khi ra mắt được đón nhận nồng nhiệt, được tạp chí Asian bình chọn 100 tác phẩm Trung văn hay nhất thế kỷ XX và được trao giải Mao Thuẫn năm 2000

1 Vương An Ức và sự phát triển của văn học nữ lưu

Vương An Ức sinh năm 1954 tại Nam Kinh, tỉnh Phúc Kiến trong gia đình có truyền thống văn chương, có mẹ là nhà văn Như Chí Quyên Năm 1955, gia đình bà chuyển về sống ở Thượng Hải Khi đang học trung học cơ sở, do cuộc cách mạng văn hóa, Vương An Ức phải nghỉ học thay vào đó phải đi lao động ở vùng nông thôn Dấu ấn những

năm tháng trên được thể hiện trong truyện ngắn Cuộc sống trong cái sân nhỏ (1976) của bà Sau khi cuộc cách mạng văn hóa qua đi,

Vương An Ức được trở về Thượng Hải và làm biên tập cho một tờ báo Thời gian này, bà liên tục sáng tác và đạt được nhiều giải

thưởng Những tác phẩm của bà có thể kể đến như Tốt nghiệp khóa

69, Dòng cũ Hoàng Hà, Ba mươi sáu chương nước chảy, Thắm sắc hoa đào,… Trong đó, nổi bật nhất là Trường hận ca (1996) Tác

phẩm là câu chuyện về cuộc đời của một người đẹp ở Thượng Hải

-Vương Kỳ Dao qua nhiều biến đổi của thời đại cho đến lúc chết Nhận xét về tiểu thuyết này, dịch giả Michael Berry cho rằng “Cuốn sách không chỉ mang tới những điều cần viết về Trung Quốc, mà còn minh giải cuộc sống, quan hệ con người, khát vọng, ước mơ của họ trong sự đối sánh với cái đời thường và những dấu ấn của lịch sử, thời gian hằn lên mỗi cá thể”1 Vương An Ức hiện là chủ tịch Hội Nhà văn Thượng Hải và được coi là cây bút xuất sắc trong số những nhà văn nữ đương đại của Trung Quốc

Khởi phát từ phong trào Ngũ Tứ cho đến sau Cách mạng Văn hóa, văn học nữ Trung Quốc ngày càng có điều kiện phát triển mạnh mẽ Với nền văn hóa trọng nam khinh nữ, việc phụ nữ viết văn là điều hiếm khi xảy ra Các tác phẩm cổ điển Trung Quốc dù đề cập đến thân phận người phụ nữ cũng đều được viết dưới góc nhìn của nam giới Khi thời đại thay đổi thì ý thức cá nhân càng có cơ hội được giải phóng Người phụ nữ bắt đầu có tiếng nói trong xã hội, đã mạnh dạn

đề cập đến những vấn đề của riêng mình với mọi xung động tâm lý

và những khát khao tình ái Đặc biệt, từ thập niên 90, việc Trung Quốc bước vào nền kinh tế thị trường, hội nhập với văn hóa phương Tây đã có sự tác động không nhỏ đến nhận thức con người Điều này không chỉ tạo nên sinh khí mới cho đời sống

xã hội mà còn thúc đẩy tiếng nói tự do trong văn học

2 Hình tượng nhân vật đời thường

Toàn bộ tác phẩm Trường hận ca xoay quanh cuộc đời nổi trôi cùng

những mong ước, những mối quan hệ của Vương Kỳ Dao trải theo những biến đổi của thành phố Thượng Hải Đó là một Thượng Hải phồn hoa ngập tràn ánh đèn sân khấu vào những năm 40, một Thượng Hải khép nép, bình dị trong thời kỳ cực thịnh của xã hội chủ

1 Hà Linh, “Trường hận ca” đưa thế giới đến với Trung Quốc,

http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/truong-han-ca-dua-the-gioi-den-voi-trung-quoc-2139064.html

nghĩa vào những năm 60, và cuối cùng là một Thượng Hải bừng dậy mang theo nhiều sức sống mới sau cuộc Cách mạng Văn hóa

Nhân vật trong tác phẩm hầu hết là những con người đời thường, con người nhỏ bé thuộc tầng lớp thị dân gắn bó với những khát khao dung dị trong đời sống Đây cũng là đặc trưng của văn học hiện đại nói chung, không cố đặt con người lên tầm vóc phổ quát mà hướng vào khám phá thế giới bên trong, thế giới tâm tư cùng đời sống tinh thần của con người cá nhân Từ Vương Kỳ Dao, Lê Lợi, Trình, Minh Tốn, đến những thế hệ sau như Vi Vi, Vĩnh Hồng đều đơn thuần là những con người nhỏ lẻ, con người với những sinh hoạt thường ngày như tụ tập đánh bài, cùng nhau ăn uống, khiêu vũ Không gian sinh sống của họ chỉ trong những ngỏ nhỏ, ở chốn phòng khuê, đều là những nơi kín đáo, gắn liền với những sinh hoạt mang tính cá nhân Điều này càng góp phần làm tăng thêm chất đời thường cho tác phẩm Ở đó, mỗi cá nhân chỉ là mảnh ghép của bức tranh đời sống Thượng Hải

Vương Kỳ Dao, nhân vật chính trong tác phẩm, là một cô gái xinh đẹp xuất thân từ gia đình trung lưu Có điều cái đẹp của Vương Kỳ Dao mang dáng dấp khá kì lạ Cái đẹp ấy không phải là cái đẹp khuynh nước khuynh thành không thể chạm đến được mà là cái đẹp đời thường Cái đẹp ấy “chỉ để thưởng thức trong nhà, trong phòng khách, là dáng điệu thường ngày Cái đẹp của Kỳ Dao không gây nên sóng gió; cái đẹp chỉ giữ riêng cho mình… Cái đẹp của Kỳ Dao không phải là cái đẹp của sân khấu, mà chỉ để người ta chú ý trong cuộc sống hoặc gặp trên đường, cái đẹp trong tủ kính hiệu ảnh”

Hồng nhan theo quan điểm của người xưa luôn gắn với kiếp truân chuyên Cuộc đời của Vương Kỳ Dao cũng là minh chứng cho tấn bi kịch hồng nhan đa truân Bước vào tuổi thanh xuân, cô nữ sinh Vương Kỳ Dao cũng mang bên mình những mơ ước lãng mạn Tuy

không trở thành minh tinh hay chỉ là Á hậu trong cuộc thi Người đẹp Thượng Hải, nhưng với vẻ ngoài duyên dáng cùng tính cách điềm đạm, đằm thắm, Vương Kỳ Dao cũng đã làm xao xuyến bao trái tim Với một trái tim luôn khao khát yêu thương nhưng cũng không kém phần nông nỗi, Vương Kỳ Dao đã để mình rơi vào bi kịch tình yêu, trở thành vợ bé của ông Lý - một người đứng tuổi có vai vế trong chế độ

cũ, sau đó cùng qua lại với hai chàng trai là Minh Tốn và Xaxa mà kết quả để lại là đứa con vô thừa nhận Vi Vi, đến tuổi xế chiều lại có mối quan hệ mập mờ với chàng trai trẻ tuổi Cô - lo Bất hạnh của một người con gái ấy còn ở sự cô đơn khi đến cuối cùng vẫn lẻ loi không ai bên cạnh Dù thời trẻ nhan sắc có đến đâu thì con người không ai có thể thoát khỏi sự tàn phai của thời gian Một Vương Kỳ Dao xinh đẹp ở đầu truyện bao nhiêu, thì đến cuối truyện chỉ còn là

bà lão già nua, đáng thương bấy nhiêu khi bị giết chết bởi một tên lưu manh

Xét về mặt tình cảm, nhân vật nữ trong tiểu thuyết Vương An Ức đa phần là những con người đầy si mê Như Vương Kỳ Dao đáng thương

là thế những cũng có lúc đáng chê trách khi biết mình có thai với Minh Tốn đã lợi dụng Xaxa, hay cố gắng níu kéo người tình trẻ của mình vào cuối đời Như Lệ Lợi dù có ra sao thì cũng đặt hết mối tình

si của mình vào Trình cho đến giờ phút lâm chung Hay như Vĩnh Hồng - một hình ảnh vào thời đại khác của Kỳ Dao đã liên tục lao mình theo những cuộc tình với hi vọng tìm kiếm tình yêu đích thực, đến nỗi ở bên một kẻ không ra gì cũng không thể nhận ra Có thể thấy, dù ở thời đại nào thì cuộc sống các nhân vật luôn ẩn tàng bi kịch tình yêu muôn thuở của người phụ nữ Họ dù ở địa vị hay hoàn cảnh như thế nào thì xét đến cùng cũng vẫn mang tâm tình thông thường của người phụ nữ là được yêu và được sống hạnh phúc

Thế nhưng, ở một góc độ khác, bên cạnh sự mềm yếu, mông lung của mình, nhân vật của Vương An Ức lại là những con người mạnh

mẽ trong đời sống Họ như dây trường xuân cắm sâu vào mặt đất và không ngừng vươn lên Tự ý thức về bản thân cũng như thấu hiểu mọi lý lẽ của đời sống, họ sẵn sàng chấp nhận và sống hết mình với những gì mà cuộc đời mang đến Đây là nét đặc trưng trong cách xây dựng nhân vật của Vương An Ức, nhân vật không phải là kiểu con người bế tắc, bi quan hay nổi loạn khi lâm vào tình thế tuyệt vọng trước những đổi thay của đời sống như trong những tiểu thuyết cùng thời, mà là những người tuy “không có gì được gọi là may mắn, nhưng là những người thỏa hiệp, biết thế nào là thích ứng với hoàn cảnh” Âm thầm băng qua những biến động thời thế là hình ảnh một Vương Kỳ Dao bình thản không cố chống lại số phận, mà uốn mình theo từng nhịp điệu của cuộc sống Từ một mệnh phụ phu nhân xuống thành một người chuyên tiêm thuê, dù không ai bên cạnh vẫn một mình bươn chải nuôi con khôn lớn, không oán thán, Kỳ Dao tự mình gánh lấy số phận, gánh lấy tất cả mọi vui buồn từ chính cuộc đời mà cô đã lựa chọn Cả khi những con người ở thời đại cũ đã rời

bỏ cuộc sống như ông Lý, Lệ Lợi hay Trình thì Kỳ Dao vẫn tiếp tục tồn tại với một sức sống bền bĩ và mãnh liệt

3 Đời sống Thượng Hải và bi kịch của sự vỡ mộng

Bối cảnh Trường hận ca diễn ra trên nền là thành phố Thượng Hải

qua nhiều giai đoạn Thượng Hải như đúng tên gọi của nó “Paris hoa

lệ của phương Đông”, là một thế giới đầy phù hoa, nơi con người không ngừng bị cuốn vào những vòng xoáy mê ảo Chúng ta có thể chứng kiến Thượng Hải vào những năm 40 là một thành phố rực rỡ ánh đèn, ánh đèn từ xưởng phim, tiệm chụp ảnh, sân khấu, vũ hội Ở

đó, nhà nhà như đều dốc lòng vào việc tổ chức những buổi tiệc, những cuộc thi, đeo đuổi những mốt thời trang Nơi đây còn diễn ra những mối tình thầm kín giữa chính khách và giai nhân trong khu chung cư Alice sang trọng, đầy huyền bí Và rồi chốn thiên đường giữa nhân gian như tan biến đi sau cuộc nội chiến năm 1948, để lại

những con hẻm “nhìn vào như một mê cung, nhưng chúng thì rất tỉnh táo, mỗi con hẻm đều giữ trái tim mình, sống giành giật qua ngày” Không khí mang dáng vẻ thận trọng, con người chuyên tâm

mà sống, đến thời Cách mạng Văn hóa thì trở nên căng thẳng, nghi

kị Và sau khi Cách mang Văn hóa qua đi thì Thượng Hải dần phục hồi lại sự thịnh vượng của mình, du nhập thêm nhiều nét văn hóa Tây phương hiện đại

Thượng Hải không chỉ là chốn sự phù hoa tráng lệ mà còn là nơi ẩn giấu nhiều góc khuất u tối Con người ở đó vừa mang trong mình lối sống bình dị thân ái cũng vừa bám lấy cái hư ảo phù phiếm Mỗi nhân vật trong tác phẩm đều mang diện mạo và trạng thái tinh thần của thời đại Trong đó, Kỳ Dao chính là “di vật của thời đại”, là giấc mộng phù hoa “Niềm vui của Kỳ Dao nửa thực, nửa hư, một nửa làm người, nửa kia chồng chất những quần áo sang trọng và cao lương

mỹ vị” Chính từ cái nửa hư ảo kia mà Kỳ Dao đã để cuộc đời rơi vào

bi kịch của sự vỡ mộng Bi kịch đi theo sự tan vỡ cho lí tưởng mà người con gái đặt vào cuộc sống, đặt vào tình yêu

Việc ngả mình theo ánh đèn thời thượng, hay mối tình với các chính khách có tiếng tăm ở Thượng Hải có nguyên do sâu xa liên quan đến cái lí tưởng thương cảm mà các nữ sinh thời bấy giờ ôm ấp, khi mà

“một ngọn lá rụng cũng được kẹp vào trang sách, một cách bướm chết cũng được cất giữ trong hộp phấn, các cô nhỏ nước mắt cho chính mình, những giọt nước mắt chảy ước đẫm” Ngay cả tình yêu vốn là sự rung động của hai tâm hồn thì Vương An Ức đã ngấm ngầm vạch ra cho người xem thực tế rằng “Kỳ Dao không yêu ông

ta, còn ông Lý cũng không nhận tình yêu của ai, ông ta chỉ nhận về mình số phận người khác Ông ta nắm vận mệnh người khác trong tay, chịu trách nhiệm khác nhau Kỳ Dao cần trách nhiệm đó” Giống như Don Quixote của Cervantes đeo đuổi nàng Dulcinea không phải

vì sự thôi thúc nào mà trước hết bởi cái lí tưởng hiệp sĩ tiêm nhiễm

vào đầu anh ta qua những cuốn sách đã đọc, hay như những cuộc ngoại tình của nàng Bovary mà Gustave Flaubert dựng nên cũng xuất phát từ lí tưởng lãng mạn thể hiện trong những cuốn tiểu thuyết diễm tình, nhân vật của Vương An Ức đến với tình yêu cũng bởi những câu chuyện tình ái lưu truyền trong chốn phòng khuê, bởi

sự lối cuốn của những gì phi chuẩn mực, đầy lí tưởng Mọi thứ trong cuộc sống từ tình yêu đến những cuộc thi nhan sắc do đó đều trở thành trò chơi tung tẩy, trò chơi đuổi bắt theo những bóng hình hư

ảo của thế giới phù hoa

Thậm chí trong mối quan hệ dị biệt giữa Kỳ Dao và Cô - lo, một thanh niên của thế giới hiện đại nhưng thích hoài cổ, cũng có pha lẫn màu sắc bi hài Một người là dấu vết của lịch sử, một người thì luôn tìm kiếm cái đẹp cổ xưa Cách biệt về tuổi tác, họ đến với nhau như cố gắng níu giữ lấy những giấc mơ lãng mạn dở dang khi xưa

Dù có thể quên đi tất cả nhưng cuối cùng con người vẫn phải đối diện với thực tế Tất cả những đam mê chỉ là mỏ neo tạm thời Tâm

tư Cô - lo dù có đặt ở quá khứ thì trái tim vẫn là trái tim của thời hiện đại, của một sức sống mới, của sự khởi đầu Trong khi đó Kỳ Dao đã gần đi hết con đường của mình, là hình ảnh của cái chết, sự kết thúc Một thế giới mới dù có hoài niệm về thế giới cũ như thế nào thì cũng không thể quay trở lại như xưa, cũng như cái cũ không thể cứ tiếp tục tồn tại mãi trong sự tiếp diễn của đời sống Con người nếu đi chệch khỏi quy luật cuộc sống và cứ tiếp tục chìm đắm trong giấc mộng huyễn hoặc thì cuối cùng cũng sẽ nhận lấy cái kết bi thương trong tuổi già đơn côi như Vương Kỳ Dao

Thế giới người phụ nữ trong Trường hận ca không chỉ dành riêng cho

Vương Kỳ Dao, mà đâu đó thấp thoáng trong những thế hệ sau như

Vi Vi, Vĩnh Hồng Một Vi Vi bồng bột, ham đua theo những mốt thời thượng, một Vĩnh Hồng kín đáo đa tình chắp nhặt lại đều mang bóng hình của Kỳ Dao Cuộc sống phồn hoa đô thị vẫn luôn đầy sức lôi

cuốn đối với những cô gái trẻ Không chỉ vậy mà “mọi con người của thành phố này hồ như đều đi theo thời đại, thậm chí hùa theo nó Bởi vậy, trào lưu thời đại tỏ ra mạnh mẽ, phô trương thanh thế” Sự lặp lại vòng quay đời sống qua các thế hệ cho thấy cái bi kịch muôn thuở vẫn luôn tiếp diễn Con người vẫn không ngừng chơi vơi giữa lí tưởng và thực tại tầm thường, vẫn không ngừng chạy theo những thứ hư ảo để rồi mang trong mình sự vỡ mộng đầy đau thương Cuộc sống Vi Vi nơi xứ người liệu có tốt đẹp hay Vĩnh Hồng trôi nổi theo những cuộc tình rồi sẽ sao đều vẫn còn bỏ ngõ trong tác phẩm

Ngoài ra, Thượng Hải còn là nơi mang nhiều đối lập giữa thế giới bên ngoài và thế giới bên trong, của một bên là vẻ đẹp rực rỡ và một bên

là sự đen tối khốc liệt Điển hình cho thế giới này là Chân Sếu Chân Sếu mang trong mình hai đời sống, một đời sống xa hoa, phóng túng bên ngoài luôn cố làm vui lòng mọi người bằng những thú vui vật chất, và một đời sống của một tên lưu manh, không nghề nghiệp có nơi trú ẩn là một cơn ác mộng Ở đó, nhân vật cố lấp đầy sự cùng quẫn của bản thân bằng cách bám vào lối sống phù phiếm nhưng càng bám lại càng tự đưa mình vào nấm mồ Ngay cả trong con hẻm Bình An, cái tên nghe yên bình đây lại là nơi ẩn chứa nhiều hiểm họa hơn cả Vụ giết người tại hẻm Bình An là minh chứng cho những bề mặt khác nhau, những mâu thuẫn phức tạp của đời sống Không có

gì là tuyệt đối và không thể xảy ra

4 Lối viết độc đáo cùng nghệ thuật miêu tả tâm lý tinh tế

Trường hận ca được viết với một giọng văn bình dị với những miêu tả

tinh tế đậm chất nữ tính Không khêu gợi, đầy nổi loạn như thế hệ các nhà văn nữ linglei, lối viết của Vương An Ức có phần kín đáo, hoa mỹ như hơi thở của người Á Đông nhưng chính trong cái vẻ e lệ

đó lại ngầm một sức hút mãnh liệt Phong thái bình dị đi từ cách viết cho đến lối sống của nhân vật Bên cạnh đó, những câu thơ Đường

thường dẫn ra trong tác phẩm, càng làm tăng thêm chất thơ, sự hoa

lệ, và nét đẹp cổ kính cho tác phẩm Từ tiêu đề tác phẩm Trường hận ca gợi ra bài thơ cùng tên của Bạch Cư Dị đến những câu thơ trong Tỳ bà hành, hay Vương Chiêu Quân của Lý Bạch đều gợi lên

mối thương cảm với người con gái tài hoa nhưng bạc mệnh

Điểm nhìn tác phẩm được đặt ở ngôi thứ ba, dịch chuyển liên tục, từ

xa đến gần, từ cao xuống thấp, từ điểm này đến điểm kia Như ở chương một, điểm nhìn tác giả đặt từ ở trên nhìn xuống những ngõ nhỏ, rồi thu lại gần chốn phòng khuê, sau lại chuyển ra xa nơi những con chim bồ câu, rồi lại chú mục vào một nhân vật là Vương Kỳ Dao Vương Kỳ Dao tuy là nhân vật chính xuyên suốt, nhưng ngòi bút của Vương An Ức không vì ưu ái nàng mà quên lãng những nhân vật khác Điểm nhìn của bà có khi di chuyển linh họa từ nhân vật này sang nhân vật khác mang đến cho mỗi người một thế giới tâm tư riêng biệt, như Trình, ông Lý, Minh Tốn, Vi Vi,… Qua đó, chúng ta có thể nhận thấy cái nhìn của Vương An Ức có phần nào gợi đến cái nhìn tản điểm thấu thị trong hội họa cổ điển Trung Hoa, cái nhìn không tập trung vào một điểm nào mà cố gắng bao quát toàn cảnh

Sự biến dịch tạo nên sắc thái đa dạng, cho thấy mọi khía cạnh của đời sống, mọi chiều kích của lòng người

Mặc dù bối cảnh tác phẩm liên tục thay đổi qua nhiều thời đại nhưng những biến cố lịch sử vẫn là cái gì đó khá mờ nhạt Thượng Hải dù ở thập kỷ nào thì cũng vẫn là một thành phố thời thượng pha nhiều sắc màu sáng, tối Nhân vật phần nào cũng chịu ảnh hưởng những của thời đại như cô sinh viên Lệ Lợi ngày nào sau cuộc nội chiến lại trở thành một Đảng viên đầy lí tưởng, hay Trình bị bức bách đến nỗi

tự tử khi cuộc Cách mạng Văn hóa nổ ra Thế nhưng tất cả cũng chỉ

là những chi tiết nhỏ thoáng qua, phần lớn tác phẩm vẫn tập trung vào miêu tả đời sống thường ngày cùng thế giới tình cảm của nhân

vật Việc làm mờ bối cảnh lịch sử càng khiến cho việc khai thác thế giới nội tâm nhân vật trở nên sâu sắc và độc đáo hơn

Chiều sâu cảm xúc, những mâu thuẫn trong tâm hồn nhân vật được Vương An Ức khắc họa một cách tinh tế, với một giọng điệu khá thản nhiên nhưng lại có thể lột tả được mọi khía cạnh tồn tại trong đó Nhân vật không còn là một khối đơn nhất thường thấy trong văn học trước đây mà là một khối đa diện mang trong mình mọi sự phức tạp, mâu thuẫn Đó là con người với những khác biệt giữa lối sống bên ngoài và thế giới bên trong, là con người với mọi nỗi niềm trong tình yêu như tương tư, chờ đợi, khắc khoải, đớn đau “Kỳ Dao chờ đợi ông

Lý mới biết thế nào là đoàn tụ, thế nào là ly biệt và cả sự thất thường của đoàn tụ, ly biệt… Kỳ Dao nghĩ, thời gian chính là bóng nắng! Lại nghĩ, ai bảo thời gian không trông thấy? Rõ ràng nó đang ở trước mặt đấy thôi Kỳ Dao chờ ông Lý trong cô đơn, cô đơn thêm cô đơn, cô đơn trùm lên cô đơn, trong ngoài đều cô đơn” Mọi nét tế vi trong tâm hồn người phụ nữ đều được hiện lên dưới ngòi bút tài hoa của Vương An Ức Thời gian có đôi khi ngưng đọng lại trong những khoảng khắc nhất định, nhưng vẫn cứ mãi chảy trôi chẳng chờ đợi ai,

để cuộc đời người con ấy chìm vào quên lãng