VĂN học TÍNH HUYỀN THOẠI TRONG tác PHẨM “ÔNG GIÀ và BIỂN cả” của HEMINGWAY

Ông lão đã già hơn và một phần cũng không mạnh như trướcnữa, nhưng tâm hồn ông vẫn còn cháy lên những hy vọng, khát khao hướng về biển cả.Một người đánh cá không thể xa rời biển, chỉ có

Mục Lục

Tính huyền thoại trong tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hemingway

1 Hemingway với tác phẩm “Ông già và biển cả” 2

1.1 Đôi nét về tác giả Hemingway 2

1.2 Khái quát tác phẩm “Ông già và biển cả” 3

2 Những biểu tượng trong tác phẩm “Ông già và biển cả” 4

2.1 Biểu tượng Ông già - Người đánh cá 4

2.2 Biểu tượng Cậu bé - Tuổi trẻ 6

2.3 Biểu tượng Con thuyền - Đại Dương 9

2.4 Biểu tượng Con cá: cá kiếm - cá mập 11

3 Từ hệ thống biểu tượng đến tính huyền thoại trong “Ông già và biển cả” 15

3.1 Huyền thoại về người hùng và những cuộc chinh phục 16

3.2 Huyền thoại về Chúa trời và con người 22

Kết luận 30

Tài liệu tham khảo 31

Tính huyền thoại trong tác phẩm

“Ông già và biển cả” của Hemingway

1 Hemingway với tác phẩm “Ông già và biển cả”

1.1 Đôi nét về tác giả Hemingway

Ernest Miller Hemingway (21/7/1899 – 2/7/1961) là một tiểu thuyết gia người

Mỹ, một nhà văn viết truyện ngắn, và là một nhà báo Ông là một phần của cộng đồngnhững người xa xứ ở Paris trong thập niên 20 của thế kỷ XX, và là một trong nhữngcựu quân nhân trong Chiến tranh thế giới I, sau đó được biết đến qua "Thế hệ bỏ đi"(Lost Generation) Ông đã nhận được Giải Pulitzer năm 1953 với tiểu thuyết Ông già

và biển cả, và Giải Nobel Văn học năm 1954

Ernest Miller Hemingway sinh ngày 21 tháng 7, 1899 tại Oak Park, Illinois, mộtvùng ngoại ô của Chicago Sau khi học trung học, Hemingway không muốn theo họcđại học Thay vào đó, ở tuổi mười tám, ông bắt đầu sự nghiệp viết của mình với tưcách là một phóng viên cho tờ báo The Kansas City Star Mặc dù ông làm việc cho tờbáo này chỉ trong sáu tháng, nhưng trong suốt cuộc đời mình, ông đã sử dụng tôn chỉ

viết của tờ báo này để tạo nên phong cách viết cho riêng mình: "Sử dụng những câu văn

ngắn Sử dụng những đoạn mở đầu ngắn Sử dụng thứ tiếng Anh hùng hồn Phải khẳng định, không phủ nhận" 1

Hemingway ngừng làm phóng viên sau đó chỉ một vài tháng và, đi ngược lạimong muốn của cha mình, ông tình nguyện tham gia vào Quân đội Mỹ để chứng kiếnnhững hoạt động trong Chiến tranh thế giới I Ông không vượt qua được bài kiểm trasức khỏe vì thị lực kém, vì thế ông chuyển sang gia nhập vào hàng ngũ quân y Vàongày 8 tháng 7, 1918, Hemingway bị thương trong khi vận chuyển quân nhu, và nó đãkhiến ông phải dừng công việc lái xe cứu thương của mình

Năm 1936, Hemingway tới Tây Ban Nha làm phóng viên về Nội chiến Tây BanNha cho tờ North American Newspaper Alliance (Liên Minh Báo Chí Bắc Mỹ).Hemingway đã chuyển sang theo đạo Thiên Chúa khi chung sống với người vợ Pauline

và tôn giáo trở thành một vấn đề đối với ông trong thời gian này, đến mức ông muốn

rời bỏ Giáo Chiến tranh cũng đã gây ra căng thẳng với cuộc sống hôn nhân của ông.Pauline Pfieffer là một tín đồ Công giáo và vì thế bà đứng về phe phát-xít, chính quyềnthân Công giáo của Franco, trong khi thông qua những lời bình phẩm của Hemingway,ông lại tỏ ra ủng hộ chính phủ Cộng hòa Cuộc sống của Hemingway thời kì này còn bịảnh hưởng bởi một số vấn đề về sức khỏe đang ngày càng xấu đi.

Hoa Kỳ tham gia Chiến tranh thế giới II vào ngày 8 tháng 12, 1941, và lần đầutiên trong cuộc đời mình, Hemingway tham gia chiến đấu trong hàng ngũ hải quân Từđây, ông có được nguồn cảm hứng đặc biệt về biển Một phần của bộ ba tác phẩm vềbiển được xuất bản với tựa “Ông già và biển cả” năm 1952 Cuốn tiểu thuyết ngắn này

là một thành công lớn, về cả mặt thương mại lẫn phê bình, khiến Hemingway thật sựhài lòng và mãn nguyện Nhờ tác phẩm này, ông được nhận Giải thưởng Pulitzer năm

1953 Một năm sau đó, ông đạt Giải Nobel Văn học Những giải thưởng này đã giúpông phục hồi danh tiếng của mình trên thế giới

Những năm cuối đời, Hemingway khốn đốn trong bệnh tật và suy sụp tinh thần.Vào buổi sáng ngày 2 tháng 7 năm 1961, vài ba tuần trước sinh nhật lần thứ 62 củamình,ông đã tự sát tại nhà riêng

1.2 Khái quát tác phẩm “Ông già và biển cả”

“Ông già và biển cả” (tên tiếng Anh: The Old Man and the Sea) là một tiểu thuyết

ngắn được Ernest Hemingway viết ở Cuba năm 1951 và xuất bản năm 1952 Nó làtruyện ngắn dạng viễn tưởng cuối cùng được viết bởi Hemingway (và được xuất bảnkhi ông còn sống) Đây cũng là tác phẩm nổi tiếng và là một trong những đỉnh caotrong sự nghiệp sáng tác của nhà vănHemingway

Tác phẩm xoay quanh nhân vật trung tâm là ông lão người Cuba, Santiago Ônglão bị dân làng cho là gặp vận rủi vì không bắt được cá trong suốt 84 lần ra khơi Lầnnày ông lão quyết ra khơi dù không có sự hỗ trợ của một cậu nhóc phụ việc như mọikhi Sau vài ngày lênh đênh trên vùng biển Giếng Lớn, ông lão thả câu và trúng mộtcon cá khổng lồ Ông lão Santiago đã cố gắng chiến đấu trong ba ngày đêm vật lộn với

nó Sang đến ngày thứ ba, ông dùng lao đâm chết được con cá, buộc nó vào mạnthuyền và lôi về Nhưng đàn cá mập đã đánh hơi thấy mùi máu từ con cá kiếm bị bắt,chúng đã lăn xả tới cắn xé, ăn thịt Ông lão lại đem hết sức tàn chống chọi với lũ cámập, phóng lao, thậm chí cả mái chèo để đánh Ông giết được nhiều con, đuổi được

chúng đi, nhưng cuối cùng khi nhìn đến con cá kiếm của mình thì nó đã bị rỉa hết thịtchỉ còn trơ lại một bộ xương khổng lồ.

Trong tác phẩm này Hemingway đã triệt để dùng nguyên lý mà ông gọi là "tảngbăng trôi", chỉ mô tả một phần nổi còn lại bảy phần chìm, khi mô tả sức mạnh của con

cá, sự chênh lệch về lực lượng, về cuộc chiến đấu không cân sức giữa con cá hung dữvới ông già Tác phẩm ca ngợi con người, sức lao động và khát vọng của con người

2 Những biểu tượng trong tác phẩm “Ông già và biển cả”

Từ “biểu tượng” (“symbol”, còn được dịch là tượng trưng, biểu trưng, phù hiệu,

kí hiệu) là một trong những từ nhiều nghĩa nhất trong hệ thống các khoa học về kí hiệu

1 Cụm từ “ý nghĩa biểu tượng” được sử dụng rộng rãi như là một từ đồng nghĩa với

“tính kí hiệu” Trong phạm vi bài này, người viết xin sử dụng từ “biểu tượng” như làmột cách gọi các hình tượng cùng với tính ký hiệu của chúng trong tác phẩm, từ đó chỉ

là mối liên hệ cũng như kết cấu của chúng trong việc tạo lập tính chất huyền thoạitrong tiểu thuyết “Ông già và biển cả” của Hemingway

2.1 Biểu tượng Ông già - Người đánh cá

Nhắc đến hình ảnh ông già, ấn tượng đầu tiên cùa người ta thường liên quan đếnnhững dấu hiệu biểu thị tuổi tác Đúng hơn, ông lão là một biểu tượng của tuổi già.Tuổi già là một tập hợp các tín hiệu cho thấy thời gian sống của một sinh thể bao gồmnhững tàn phá của thời gian để lại vết tích như những vòng gỗ thân cây Ông già trongtác phẩm của Hemingway làm nghề đánh cá, sự lão hóa của ông được đặc trưng bằngnhững dấu hiệu của một người đi biển lâu năm

“Ông lão gầy gò, giơ cả xương, gáy hằn sâu nhiều nếp nhăn Những vệt nám vô hại trên làn da má của lão do bị ung thư bởi ánh mặt trời phản hồi trên mặt biển nhiệt đới Những vệt ấy kéo dài xuống cả hai bên má, tay lão hằn những vết sẹo sâu bởi kéo những con cá lớn Nhưng chẳng có vết nào trong số sẹo ấy còn mới cả Chúng cũ kỹ như mấy vệt xói mòn trên sa mạc không cá Mọi thứ trên cơ thể lão đều toát lên vẻ già nua, trừ đôi mắt; chúng có cùng màu với nước biển, vui vẻ và không hề thất bại.”

Những dấu hiệu của cơ thể cho thấy sự lão hóa vì thời gian nhưng đôi mắt lại biểuthị sức sống của mỗi con người Tuổi tác ảnh hưởng đến sự sống nhưng không hoàn

1 Ju.Lotman, Biểu tượng trong hệ thống văn hóa, Trần Đình Sử dịch từ bản tiếng Nga, trong sách: Ju M Lotman Bài báo chọn lọc, Tập I, Tallinn, 1992, tr 191 0 199), http://phebinhvanhoc.com.vn/

toàn quyết định sức sống Ông lão đã già hơn và một phần cũng không mạnh như trướcnữa, nhưng tâm hồn ông vẫn còn cháy lên những hy vọng, khát khao hướng về biển cả.Một người đánh cá không thể xa rời biển, chỉ có ở biển, ý nghĩa của biểu tượng ngườiđánh cá mới tồn tại Với tư cách ấy định mệnh của ông lão gắn liền với biển Ông lão

ra khơi để nuôi sống bản thân, duy trì cuộc sống của mình Cũng tại đó, ông lão có đủkhông gian và thời gian để đưa những suy nghĩ của mình đi xa hơn, đặt ra những câuhỏi có tính triết học về bản thể:

“Giờ là lúc chỉ nghĩ về một điều duy nhất Ta sinh ra để làm gì ”

Con người giữa đại dương mênh mông cùng những suy nghĩ về bản thể, điều ấygợi ra một nỗi cô đơn Ông lão là một sinh thể độc lập lênh đênh giữa một thực thể bao

quát là biển cả: “Lão nhìn quanh biển và biết lúc này lão cô đơn biết nhường nào.”

Nhưng đặt ra những câu hỏi có tầm vóc lớn sẽ đòi hỏi những câu trả lời tương xứng,với ông lão, câu trả lời ấy không dễ dàng tí nào, ông chỉ có thể giải thích nó bằngnhững điều đơn giản nhất mà ông biết trong tất cả những kinh nghiệm sống của mình:

“Mình không hiểu những chuyện này, lão nghĩ Nhưng thật dễ chịu khi chúng ta không phải cố giết mặt trời, mặt trăng hay những vì sao Sống nương vào biển và giết người anh em thực sự của chúng ta là đã quá đủ rồi.”

Ông lão hay hình tượng người đánh cá hòa làm một, hình tượng ấy chắc chắnkhông thể tách rời khỏi biển, cho dù biển là một cuộc hành trình hay là chính thể giớiphiêu lưu mà con người đang chinh phục Cuộc chinh phục trong câu chuyện này góigọn trong chuyến đi săn ngoài khơi của ông lão Ông lão ra khơi và săn đuổi con cá kỳ

vĩ nhất của mình, không phải vì lý do mưu sinh mà bằng tất cả lòng kiêu hãnh của mộtngười chinh phục, một cuốc chinh phục mà cả hai phía kẻ đi săn và kẻ bị săn đều phảitrả giá

“Mày giết con cá không chỉ để giữ mạng sống và để đổi lương thực, lão nghĩ Mày còn giết nó vì lòng kiêu hãnh và vì mày là người đánh cá Mày yêu nó khi nó còn sống và mày cũng yêu nó sau đó Nếu mày yêu con cá thì chẳng có tội lỗi gì khi giết

nó Còn gì nữa không ”

Thế nên chuyến đi của ông lão không đơn thuần là tìm và giết một sinh thể to lớn,

đó còn là một cuộc đấu phô diễn những khả năng của mình, một cách diễn lại và phôtrương những hành động chinh phục thiên nhiên có tính hoang dại nhất của con người

“Mày đang giết tao, cá à, ông lão nghĩ Nhưng mày có quyền làm như thế Tao chưa bao giờ thấy bất kỳ ai hùng dũng, duyên dáng, bình tĩnh, cao thượng hơn mày, người anh em ạ Hãy đến và giết ta đi Ta không quan tâm chuyện ai giết ai.”

Có thể nói, chuyến đi săn của người đánh cá là một huyền thoại săn bắt hay mộthuyền thoại sinh tồn:

“Ta không thể lả người chết vì một con cá như thế này được”, lão nói.

Cuộc chinh phục dẫn người ta đến cái đích cuối cùng là hòa nhập các bản thể, Sựsống từ sinh thể này được chọn để nuôi dưởng sự sống và duy trì sự sống ở sinh thếkhác Giống như chuyện người thợ săn ở các bộ lạc Da đỏ thường có một nghi thứcnhỏ trước khi giết chết con mồi, cuộc đi săn đúng nghĩa không phải là một cuộc tàn sát

mà là một cuộc chinh phục và hợp nhất giữa kẻ đi săn và kẻ bị săn:

“Lúc con cá bị cắn thì như thể chính bản thân lão cũng đang bị cắn Nhưng ta đã giết con cá mập cắn con cá của ta, lão nghĩ (…) Cái quá tốt đẹp thì khó bền, lão nghĩ Bây giờ mình ước giá mà chuyện này chỉ như là một giấc mơ và mình chưa hề câu được con cá và hãy còn nằm ngủ một mình trên lớp giấy báo lót giường Nhưng con người sinh ra không phải để thất bại”, lão nói.”

Chuyến đi săn của người đánh cá là một thử thách để khẳng định sức mạnh, thứthuộc về tuổi trẻ Người trẻ ra khơi để cho thấy sự trường thành, ông lão ra khơi để quyhồi tuổi trẻ Thông qua chuyến đi săn này, không chỉ là một cuộc chinh phục cái đẹphay thỏa mãn những thách thức, điều đáng giá hơn cả là một câu nói đúc rút ra suốtmột đời người:

“Con người có thể bị hủy diệt chứ không thể bị khuất phục”.

Phải chăng ông lão đã nhận ra bản thể sự sống của chính mình, hay sau cuộcchinh phục, hợp nhất cũng đồng thời là hủy diệt chính thứ mình kiếm tìm, những biếnđộng đó đã đủ cho một tiếng ngậm ngùi, rằng: “Ta đã đi quá xa”

2.2 Biểu tượng Cậu bé - Tuổi trẻ

Trái ngược với biểu tượng Ông già, hình ảnh cậu bé gợi ấn tượng về tuổi trẻ Tuổitrẻ thường thiếu đi kinh nghiệm nhưng nó được bổ khuyết bằng sức sống và nhiệthuyết Trong những chuyến ra khơi trước, bên cạnh ông lão thường có một cậu bé đitheo để giúp việc vặt, nhưng trong chuyến đi săn lần này chỉ có mình ông lão Nhữngchuyến đi trước không gặt hái được nhiều kết quả, bố mẹ cậu không muốn cho cậu đicủng ông lão nữa, họ cho rằng ông lão đang gặp vận rủi và không thể ra khơi Chuyến

đi của ông lão giở đã thiếu đi một trợ thủ đắc lực là tuổi trẻ và sức sống, cuộc chinhphục này phụ thuộc vào chính ông với kinh nghiệm và khả năng tự thân, cùng với đó là

nỗi cô đơn của một bản thể già trước cái bao la của đại dương và cuộc đấu một chọimột với con cá kiếm kì vỹ.

“Lão không nhớ lần đầu tiên lão nói to một mình như thế là tự bao giờ Ngày xưa khi lủi thủi một mình, lão thường hát; thỉnh thoảng lão hát vào ban đêm cô đơn trong phiên trực lái trên những chiếc thuyền buồm đánh cá hay thuyền săn rùa Có lẽ lão bắt đầu nói lớn khi chỉ có một mình, khi thằng bé ra đi Nhưng lão không nhớ Ngày lão và thằng bé còn câu cùng nhau, hai ông cháu chỉ nói khi thật cần thiết Họ nói vào ban đêm hay những khi trời đổ gió mưa Những người đi biển kiêng nói chuyện nhảm; ông lão luôn thực hiện và tôn trọng điều đó Nhưng giờ thì lão đã nói rõ lớn ý nghĩ của mình hằng bao nhiêu lần bởi chẳng còn ai có thể nghe thấy để bực mình.”

Cậu bé rất quý ông lão, cậu tỏ ra quan tâm chăm sóc cho ông trước chuyến rakhơi cô độc lần này Nhưng cuộc chinh phục con cá lớn nhất như một định mệnh dànhriêng cho ông lão và có lẽ nó chỉ muốn một mình ông lão đương đầu Tách thằng békhỏi chuyến đi lần này, nhưng không có nghĩa cậu bé là một nhân vật cách biệt hoàntoàn khỏi câu chuyện sau đó Trong mối liên hệ giữa các biểu tượng, đứa trẻ như mộtbản sao thu nhỏ của người lớn, là một dấu hiệu báo trước tương lai hay một tín hiệu bắtđầu một chu kỳ sống mới

“Ông là cái đồng hồ của cháu”, thằng bé nói.

“Tuổi tác là đồng hồ của ông”, ông lão nói.

Ở đây, cậu bé là một một ánh hồi quang từ quá khứ của ông lão:

“Khi bằng tuổi cháu, ông đã đứng trước cánh buồm, trên con tàu được trang bị chu đáo đến châu Phi và ông đã nhìn thấy sư tử trên bờ biển vào lúc chiều tối”.

Ánh hồi quang ấy hiện lên rõ ràng cả trong giấc mơ, cậu bé trong hiện tại và cậu

bé trong quá khứ (hay chính ông lão ngày xưa) có khác gì nhau? Cả hai thực ra chỉ làmột, là những bản thể tồn tại lệch nhau trong chu kỳ thời gian, nói cách khác, ký hiệuÔng già và ký hiệu Cậu bé không hướng đến tách biệt hai bản thể trong không gian mànhằm tách biệt chúng trong thời gian

“Lão ngủ ngay và mơ về châu Phi, khi lão hãy còn là một chú nhóc, với những

bờ biển cát vàng, cát trắng trải dài ( ) Bây giờ hằng đêm lão về lại bờ biển ấy và trong mơ lão nghe tiếng sóng gầm, lão thấy đoàn thuyền của người bản địa đang trườn qua những con song Khi ngủ, lão ngửi thấy mùi nhựa đường, mùi gỗ sồi lát boong tàu; rồi lão ngửi thấy hương vị châu Phi theo làn gió đất phả tới vào buổi sáng Thông thường khi ngửi thấy làn gió nội địa, lão thức dậy, mặc đồ, đến đánh thức thằng

bé (…) Lão không còn mơ về bão, không còn mơ về đàn bà, về những sự kiện trọng

đại, những con cá lớn, những trận đánh, những cuộc đấu sức hay vợ lão Bây giờ lão chỉ mơ về các vùng đất, về những con sư tử trên bờ biển Chúng nô đùa như những chú mèo con trong hoàng hôn; lão yêu chúng như yêu thằng bé Lão không bao giờ mơ về thằng bé.”

Cậu bé không đơn thuần được Hemingway giao cho một vai trợ thủ “hụt” trongcâu chuyện Nếu nhân vật chính đóng vai người hùng (hero) là ông lão thì vai trợ thủ(assistant) của cậu bé bị lược bỏ trong hành trình, điều này làm ta nhớ đến hình mẫu

“người hùng cô độc” mà Hemingway thường hay sử dụng trong nhiều truyện ngắn và

các tiểu thuyết khác của mình như Giã từ vũ khí, Chuông nguyện hồn ai… Cậu bé vắng

mặt trong chuyến đi nhưng cậu không bao giờ bị lãng quên trong tâm trí của ông lão.Không dưới 6 lần ông lão thốt lên ước gì có thằng bé bên cạnh mình, điều đó cho thấy

sự gắn bó mật thiết giữa nhân vật ông lão và thằng bé cũng như mối liên hệ không thểtách rời giữa hai biểu tượng Ông già và Cậu bé trong tác phẩm:

“ ‘Ước chi mình có thằng bé Để giúp mình và chứng kiến cái cảnh này” Con người ta không nên sống một mình khi tuổi đã xế bóng, lão nghĩ.

“ ‘Giá mà thằng bé ở đây’, lão nói lớn rồi trở người tì vào chỗ ván uốn cong phía trước mũi thuyền và cảm nhận được sức mạnh của con cá khổng lồ qua sợi dây lão giữ vắt qua vai, đang đều đều tiến theo hướng nó lựa chọn”

“ ‘Giá như mình có thằng bé’ Nhưng mày không có thằng bé đâu, lão nghĩ Mày chỉ có một thân một mình và tốt hơn là mày nên quay lại với sợi dây câu còn lại kia, tối hay không tối thì cũng phải cắt phăng nó đi rồi nối nốt hai cuộn dây dự trữ lại.”

“ ‘Mình ước thằng bé ở đây và có một ít muối’, lão nói lớn.”

“Nếu thằng bé ở đây thì nó sẽ xoa bóp cánh tay, bàn tay và làm nó duỗi ra, lão nghĩ.”

“Nếu thằng bé ở đây thì nó sẽ thấm ướt mấy cuộn dây, lão nghĩ Đúng đấy Nếu thằng bé ở đây Nếu thằng bé ở đây.”

Như vậy, cậu bé là một hình ảnh đồng hành cùng ông lão, bổ khuyết cho nhữngphần hao hụt mà nhân vật này mất đi do tuổi tác Thiếu vắng cậu bé trong chuyến hànhtrình cũng giống như chính ông lão đang thiếu vắng đi tuổi trẻ Giờ đây, người đánh cágià ao ước giá như có cậu bé trợ giúp cũng giống như việc ước mơ được tiếp thêm sứcsống và bù đắp vào những hạn chế mà tuổi tác gây ra Nhưng cũng như tuổi trẻ khônghai lần trở lại, chuyến hành trình chinh phục con cá kỳ vỹ nhất như một định mệnh, thế

nên ông lão phải đối mặt với nó với những gì còn lại của một bản thể nằm ở cuối chu

kỳ sống của một đời người Hình ảnh cậu bé dừng lại tại đó, như một hồi quang quánhứ, như một tín hiệu dự báo tương lai, và cũng là một trợ thủ bị lược bỏ trong nhữngmong ước của một người hung cô độc

2.3 Biểu tượng Con thuyền - Đại Dương

Giá trị hiện hữu của con thuyền nằm ở khả năng trôi nổi của nó trên mặt nước,hơn nữa là khả năng thực hiện những chuyến hành trình Một con thuyền của người

đánh cá mà không ra khơi thì sự tồn tại của nó là vô nghĩa “Con thuyền là biểu tượng

của cuộc hành trình, cuộc vượt qua do người sống hoặc người chết thực hiện” [1;910]

Một phiên bản khác của con thuyền, lớn hơn một chút, đó là con tàu hay tàu bè nói

chung, “Con tàu gợi ý niệm về một ý niệm về sức mạnh và sự an toàn trong một

chuyến vượt biển đầy khó khăn” [1;851]

Giữa đại dương mênh mông, con thuyền là mối liên hệ duy nhất giữa con người

và đất liền, nhưng nó không phải là một phần cố hữu của đất liền mà là một phần táchrời từ đất liền vươn ra biển cả Cuộc phân tách này có thể quy hồi, hoặc cũng có thểkhông, con người tách mình khỏi đất liền để ra biển hoặc trở về với biển Cuộc chiatách dài ngày ấy của ông lão là một chuyến hành trình mạo hiểm, tìm kiềm một giá trị

cho con thuyền và cũng là cho chính mình khi mà trước đó “Hằng ngày thấy ông lão

trở về với chiếc thuyền không” còn “Tấm buồm được vá bằng bao bột, cuộn lại trông như một lá cờ bại trận triền miên” Một con thuyền và người đánh cá không gặt hái

được bất cứ giá trị nào từ biển thì chuyến đi của họ cũng trở nên vô nghĩa, một ngườiđánh cá không thể bắt cá, một con thuyền không thể ra khơi và ra khơi về tay không thì

từ thân ấy cho dù có tồn tại hay không cũng không còn quan trọng Thế nên, cuộcchinh phục của ông lão trong chuyến đi này là cần thiết, ra khơi để kiếm tìm giá trị, rakhơi như một định mệnh của mình

Biểu tượng con thuyền không thể tách rời môi trường tồn tại của nó: nước, cụ thểhơn trong câu chuyện này, đó là biển cả hay đại dương Biển cả nói chung hay biểu

tượng Đại Dương nói riêng là “Một biểu tượng của động thái sự sống Tất cả từ biển

mà ra và tất cả trở về biển: đây là nơi của những cuộc sinh đẻ, những biến thái và những tái sinh (…) Từ chỗ đó biển là hình tượng vừa của sự sống vừa của cái chết.”

[1;80]

Trong chuyến đi của ông lão, một mặt là những nguy hiểm đe dọa đến tính mạngbiểu trưng bằng cái chết, một mặt là sự sống thông qua tái sinh Việc tái sinh ở đây

chính là khôi phục những giá trị tồn tại của người đi biển với tư cách kẻ đi săn, còn đốitượng là sự sống từ biển (cá) Đại dương trong mối liên hệ với ông lão, ở khía cạnhsinh sôi là biểu tượng của thắng bé hay một dạng hóa thân của ông ông lão trong mộtvòng đới mới ở thì tương lai Trong khía cạnh biến thái của sự sống, giữa biển khơiông lão tìm kiếm con cá kiếm lớn nhất, đẹp nhất, nhưng không chỉ để giết chóc haymưu sinh, đó chính thức là một cuộc chinh phục vẻ đẹp vĩ đại, thậm chí có thể đánh đổibằng tính mạng Việc đổi mạng ấy, hoặc ông lão, hoặc con cá tồn tại phải chăng cũng

là sự hóa thân? Ông lão chinh phục con cá hay ông lão đang chinh phục những giá trịcủa chính mình?

“Lão thấy ánh lân quang của đám rong vùng Nhiệt lưu trong nước khi lão chèo qua vùng biển mà ngư dân gọi là vùng Giếng lớn, bởi vì độ sâu ở đấy bất thình lình tụt xuống đến bảy trăm sải nước”

Và đây:

“Nhưng những quái vật cũng nổi lên từ chốn sâu thẳm của biển: đây cũng là hìnhtượng của tiềm thức, bản thân tiềm thức cũng là nguồn của những dòng chảy có thể

làm chết hoặc đem lại sự sống” [1;81] Đó cũng là nơi náu mình của con cá vĩ đại: “Sự

lựa chọn của nó là ở trong vùng nước sâu thẳm, tối om, cách xa hết thảy những lưỡi câu, cạm bẫy, lừa lọc.”

Con cá mà ông lão săn đuổi là một báu vật của đại dương, cũng có thể xem làhình ảnh của đại dương được biểu trưng và cô đọng lại trong một con cá kiếm hùng vĩnhất Biểu tượng đại dương được đạt trong hình hài con cá, con cá hay đại dương, cả

hai cùng là niềm đam mê của kẻ đi săn: “Đối với người thần hiệp, biển tượng trưng

cho thế gian và trái tim con người là nơi trú ngụ những nỗi đam mê (…) Theo Aelred

de Ríevaulx (Thế kỷ XIII), biển nằm giữa Chúa Trời và chúng ta”

Với một người đánh cá, biển là địa đàng trần gian, cho dù nó chứa đựng đầy rẫyhiểm nguy nhưng những gì tươi đẹp nhất, chan chứa ái tình nhất đều ở đấy Biển củngvới khả năng sinh sôi, nó hàm chứ thiên tính nữ Ông lão đánh cá suốt cuộc đời đi biểncủa mình cũng nghĩ như vậy Ông chinh phục biển bằng tình yêu chứ không phải bằngthù địch:

“Đại dương tử tế và rất đẹp Nhưng nó có thể rất độc ác và tráo trở bất thình lình; còn loài chim kia thì phải bay, nhao xuống săn mồi; và tiếng kêu thảng thốt, khẽ khàng của chúng lại quá yếu ớt giữa trùng khơi Lão luôn nghĩ về biển như lamar, đấy

là cách người ta gọi biển bằng tiếng Tây Ban Nha khi họ yêu biển Thỉnh thoảng những người yêu biển cũng buông lời nguyền rủa biển nhưng họ luôn nói như thể biển

là phụ nữ Vài tay đánh cá trẻ, sử dụng phao nhựa làm phao câu và đi thuyền máy, sắm được khi gan cá mập được giá, gọi biển là el mar, tức giống đực Chúng nói về biển như một đối thủ, một địa điểm hay thậm chí là một kẻ thù Nhưng ông lão thì luôn nghĩ về biển như về một phụ nữ, như cái gì đó có thể ban phát hay chối giữ ơn huệ, và nếu biển làm điều ác độc hay tàn bạo thì bởi lẽ lúc ấy biển không thể nào kìm giữ nổi Mặt trăng tỏa chiếu trên biển như thể tỏa chiếu trên cơ thể của người đàn bà, lão nghĩ.”

Biểu tượng Con Thuyền gắn với biểu tượng Đại Dương nhưng không đồng nhấtvới nhau Trong khi con thuyền gợi lên tính chất chinh phục, săn bắt đậm nam tính thìđại dương mênh mông có tính ổn định hơn nằm bên dưới, chứa đựng ý nghĩa sinh sôi,trong mối tương quan với cái thuyền nó mang thiên tính nữ Nói như thế không cónghĩa chúng đối lập nhau, mà chúng là hai mặt cùng tồn tại đề tạo nên giá trị cho nhau.Không có đại dương, con thuyền kia trở nên vô nghĩa, không có nhưng chuyến đi củathuyền, biển chỉ là một vùng mù mờ mênh mông, một thứ thế giới không-phài-đất-liền.Nhưng một con thuyền trôi trong vô định giữa những cơn sóng cuồn loạn của đạidương giống như âm dương chưa phận định, cuồng loạn như hỗn mang Lúc ấy, để ổnđịnh tình thế, cần phải có sự xuất hiện của một đấng siêu nhiên, một chúa trời, hay đơngiản chỉ là một người lái thuyền - kẻ đi biển giàu kinh nghiệm Mối tương quan củathuyền và biển làm này sinh mối liên hệ biểu tượng của Chúa Trời và Con Người, lànhững cơ sở đầu tiên dựng nên tính huyền thoại trong tác phẩm

2.4 Biểu tượng Con cá: cá kiếm - cá mập

Ở trên, khi đề cập đến biểu tượng Đại Dương, ta đã thu nhỏ miền nước này tronghình ảnh của con cá Con cá gắn với môi trường nước, người ta không thể nghĩ về cá

mà lại mường tượng nó sống trên đất cằn “Cá dĩ nhiên là biểu tượng của nguyên tố

nước, môi trường sống của nó” [1;115] Gắn biểu tượng Con Cá với biểu tượng Đại

Dương, ta có điểm tương đồng về một số đặc tính như biểu trưng cho nước và “Ngoài

ra cá còn là biểu tượng của sự sống và tính mắn đẻ” [1;116] Trong tính biểu trưng cho

sinh sôi, con cá là một tín hiệu cho sự sống và tái sinh, ta có thể tìm thấy dấu ấn củabiểu tượng này trong cả Cựu Ước lẫn Tân Ước của Thiên chúa giáo (Hay Kito giáo).Con cá mở ra ý nghĩa khởi nguồn của sự sống, là hình ảnh ẩn dụ cho Chúa Trời

“Và nếu chúa Kito thường được ví với người bắt cá thì những tín đồ Kito giáo là cá,

và nước rửa rội là môi trường tự nhiên của họ và là công cụ để hồi sinh cho họ Song bản thân Chúa cũng được tượng trưng bằng con cá.” [1;115] Không chỉ là khởi

nguyên của sự sống, “Vì cá cũng là một thứ thức ăn và Chúa Kito cũng đã ăn sau khi

phục sinh (Luc 24;42), cá đã trở thành biểu tượng của bữa ăn thánh thể, trong đó thường có cá bên cạnh bánh mỳ” [1;116] Từ đó, con cá mang biểu tượng của sự tái

sinh

Con cá kiếm trong tác phẩm không chỉ là một biểu tượng đơn thuần, bản thân nócũng chứa đựng tính chất huyền thoại Nó xuất hiện với tư cách là một sinh thể sốngđến từ nơi thẳm sâu nhất của đại dương, hơn nữa là một sinh vật hoàn mỹ của tạo hóa.Cách mà Hemingway miêu tả con cá khiến cho ta thấy rằng, đó không chỉ là một con

cá bình thường, mọi đặc tính của nó đều được đẩy lên cực hạn Đầu tiên là kích thước

đồ sộ của nó ngoài sức tưởng tượng của hầu hết dân chài:

“Giờ đây, chỉ mình lão, đất liền lại khuất xa tầm mắt mà lão lại tóm được con cá lớn nhất, một con cá lão chưa từng thấy và lớn hơn cả những con được cánh chài lưới truyền tụng”

Và kích thước của con cá kiếm cũng nằm ngoài sức tưởng tượng của một ngườiđánh cá dày dạn kinh nghiệm như ông lão:

“Nó không thể lớn như thế được” Nhưng đúng là con cá lớn như thế”

Con cá lớn hơn hết thảy mọi sinh vật khác trong tác phẩm, kích thước của nótưởng chừng như một sinh vật thần thoại còn sót lại Đó là con cá lớn nhất, nhưngkhông chỉ thế, đó còn là con cá vĩ đại nhất mà ông lão phải đương đầu một mình

“Chú cá thật kiêu hùng và mình phải chinh phục nó, lão nghĩ (…) Nhưng, tạ ơn Chúa, loài vật thì chẳng thông minh bằng kẻ tiêu diệt chúng; mặc dù chúng cao thượng và hùng tráng hơn Ông lão đã từng thấy nhiều cá lớn Lão đã tận mắt chứng kiến nhiều con cân nặng hơn nửa tấn và trong đời chính lão cũng đã bắt được hai con lớn như thế, nhưng không phải chỉ một mình.”

Cùng với kích thước được mô tả đến cực độ, con cá kiếm cũng mang trong mình

vẻ đẹp hiếm có Nó xuất hiện như một tuyệt tác từ trong lòng biển cả, dù chỉ trong mộtkhoảng khắc nhảy lên khỏi mặt nước, nhưng vẻ đẹp ấy được mô tả qua cái nhìn củaông lão một cách mẫu mực như một cuốn phim chiếu chậm:

“Trong ánh nắng, những đường sọc hai bên mình nó nom đồ sộ, phớt hồng Cái kiếm của nó dài bằng cây gậy bóng chày, thon như một lưỡi kiếm; nó vươn hết độ dài thân hình lên khỏi mặt nước rồi nhẹ nhàng lao xuống như một tay thợ lặn”

Điều giá trị hơn cả của dáng vẻ ấy chính là biểu tượng đầy sức sống của con cá.

Cá là biểu tượng của sự sinh sối, tái sinh và sức sống Con cá là định mệnh mà ông lãotheo đuổi, là niềm hy vọng của ông lão về giá trị tồn tại của mình- một người đánh cá

Nó tái sinh trong lòng ông lão một niềm tin về sức sống tưởng chừng đã nguội vìnhững vận đen kéo dài, đưa ông lão sống lại với những tháng ngày trai trẻ với biểnkhơi Sức sống của con cá kiếm đồng thời cũng làm mờ đi các phán đoán về tuổi táccủa chính nó cho dù kích thước cho thấy rằng, cũng như ông lão, nó không hề non trẻ:

“Nó tuyệt vời, kỳ lạ và tuổi tác của nó là sao nhỉ, lão nghĩ Chưa bao giờ mình gặp một con cá nào kiêu hùng và hành động quá đỗi kỳ lạ như nó Có lẽ nó cũng thừa khôn ngoan để không nhảy lên Bởi nếu cứ phóng lên hoặc lao chạy thì nó có thể hủy hoại mình Nhưng chắc trước kia cu cậu đã nhiều lần nếm mùi dây câu nên đã biết đây

là cách chiến đấu tốt nhất Nó không thể biết chỉ có mỗi một người duy nhất đang đương đầu với nó và cũng chẳng hay rằng đấy là một lão già Nhưng cu cậu đúng là chú cá vĩ đại và sự vĩ đại ấy còn được thể hiện ở phản thịt nơi chợ nếu thịt nó hãy còn tươi khi được mang đến đó Cu cậu đớp mồi hệt một trang nam tử và cái cách cu cậu kéo cũng là của đấng hào hoa; cu cậu chống cự không một chút hoảng sợ Ta phân vân chẳng biết nó có mưu đồ gì không hay cũng chỉ cố gỡ gạc như cái thân của ta thôi ”

Sự khôn ngoan là một món quà bù đắp cho tuổi tác, cũng như kẻ đi săn mình, con

cá cũng có điều đó Cũng nhờ có sự khôn ngoan mà con cá không bị đánh bại ngay lậptức, nó đương đầu với ông lão khá cân sức trong một thời gian dài với tư cách của haichiến binh chứ không còn là cuộc đấu của kẻ đi săn và kẻ bị săn Điều này càng lúccàng được khẳng định qua cái nhìn của ông lão

“Nó sống bằng những con cá sống như mày Nó không phải là loài vật tìm thịt thối để ăn và cũng không phải là cái dạ dày biết bơi như lũ cá mập kia Nó đẹp đẽ, cao thượng và chẳng sợ bất cứ thứ gì.”

Con cá kiếm không phải là một con vật vô tri, nó có đủ cả vẻ đẹp sinh động lẫnsức mạnh và sự khôn ngoan của mọt sinh thể tồn tại lâu đời như một huyền thoại Con

cá hoặc bị đánh bại hoặc nó sẽ đánh bại sức bền của ông lão và trở về với biển Cuộcđấu ấy là cuộc tranh đua của sức sống:

“Cá này, nếu mày không mỏi mệt”, lão nói lớn,“thì mày quả thật đúng là dị thường”

Con cá kiếm được mô tả trong một chu trình sống: khởi thủy (xuất hiện bất ngờ)– phát triển (phô diễn vẻ đẹp) - Tranh đấu (đọ sức với ông lão đánh cá) - Tàn lụi (bịchinh phục và hủy hoại) Trong chu trình ấy thu nhỏ ấy, vẻ đẹp của nó được phô diễntột điểm trong khi chiến đấu,một vẻ đẹp vừa quyến rũ, vừa kiêu hung đại diện cho biểnkhơi Nhưng giá trị của cái đẹp này là một chu trình hoàn thiện của sinh và diệt, nóicách khác, vẻ đẹp tổng thể của con cá là một quá trình Khi con cá bị khuất phục và bịđàn cá mập tấn công, những vẻ đẹp hiện hữu trước đó của nó bị tàn phá Điều đó khiếncho ông lão ngậm ngùi nhận ra sự chinh phục gắn liền với hủy hoại:

“Giá mà đây chỉ là giấc mộng và ta chưa hề câu được nó Ta lấy làm tiếc về điều

đó, cá à Nó khiến mọi chuyện hỏng bét cả rồi” Lão ngừng lại và bây giờ không muốn nhìn con cá nữa.

Những tưởng cái đẹp đến đó là kết thúc, nhưng chưa chắc, cai đẹp ấy đã chuyểnhóa Không thể nói rằng cái chết hay sự tàn phá là đối nghịch với vẻ đẹp, lốc xoáy giữađại dương tuy hung bạo nhưng hùng tráng, từ trong tro tàn phượng hoàng lửa vẫn hồisinh, những gì mà con cá để lại cho ông lão, cuối cùng là một bộ xương khổng lồ đến

kỳ lạ trên bờ biển Bộ xương vĩ đại ấy thuộc về một sinh vật vĩ đại đã từng chiến đấucho sự sống cũng vĩ đại không kém của mình Cho dù nó bị tàn phá và hủy hoại, nhưngcho đến tận củng sự sống của mình, vẻ đẹp kiêu hung vẫn tồn tại trong các dạng thứckhác nhau

Cũng thuộc về biểu tượng cá, nhưng lũ cá mập là dạng thức đối lập với hình ảnh

của con cá kiếm “Nhưng những quái vật cũng nổi lên từ chốn sâu thẳm của biển: đây

cũng là hình tượng của tiềm thức, bản thân tiềm thức cũng là nguồn của những dòng chảy có thể làm chết hoặc đem lại sự sống” [1;81] Một mặt đại dương đem lại sự sống,

nhưng nó cũng là nơi để trở về cùng cái chết, ở phía bên kia của tìn hiệu sự sống từ con

cá kiếm, lũ cá mập mang đến tín hiệu của chết chóc và sự hủy diệt:

“Miễn là đừng gặp lũ cá mập”, lão nói lớn “Nếu cá mập đến, cầu Chúa hãy rủ lòng thương lấy con cá và cả con nữa”.

Như đã nói, sự hủy diệt cũng ẩn chứa một vẻ đẹp kỳ lạ, không thua kém gì con cákiếm, nhưng chúng không phải là con mối mà lè kẻ đi săn:

“Nó là loài cá mập Mako cực lớn, cơ thể được cấu trúc để bơi nhanh như bất kì loài cá nào bơi nhanh nhất trên đại dương; mọi thứ trên người nó đều đẹp chỉ trừ bộ hàm Lưng nó cũng xanh như lưng loài cá kiếm, bụng nó ánh bạc, da đẹp và bóng mượt.”

Mỗi con cá mập đều mang một vẻ đẹp chết chóc riêng, với tư cách một kẻ đi săn,chúng cũng ngang hàng với ông lão

“Đây là giống cá được cấu tạo để ăn thịt tất cả các loài cá khác ở đại dương, chúng nhanh nhẹn, khỏe mạnh và được trang bị lợi hại đến mức chúng chẳng còn có bất kỳ đối thủ nào nữa.”

Và nếu xem chúng là mặt còn lại của bản thể con cá kiếm, như ánh sang và bóngtối trong cùng một ngày, thì việc phải đương đầu với đàn cá mập của ông lão là mộtđịnh mệnh khác của chuyến đi này Ông không chỉ chinh phục một đối tượng mang cáiđẹp kỳ vĩ mà còn phải chinh phục trọn vẹn những hình thái khác nhau của cái đẹp,trong cả hai bản thể thiện và ác, sinh và diệt…

Tóm lại, với biểu tượng con cá, tác phẩm cùng lúc phân ra hai hình tượng cátương quan vừa đối lập, vừa liên kết: con cá kiếm đại diện với số ít, hàm chứa ý nghĩa

vĩ đại, thánh thiện, mang đến thông điệp về sự sống và tái sinh; đàn cá mập với sốnhiều, to lớn và hung bạo, báo hiệu cái chết và sự hủy hoại Cả hai trường giá trị màbiểu tượng cá thể hiện trong tác phẩm vừa bổ sung, đồng thời làm trọn vẹn cả hai giátrị sinh và diệt của biểu tượng đại dương, bởi con cá là một hình thái khác nhỏ hơn đạidiện cho thế giới nước này Không chỉ thế, biểu tượng cá chính là tâm điểm gắn kết cácbiểu tượng khác (ông già, cậu bé, con thuyền, đại dương) vào một cấu trúc tạo nghĩa và

hệ thống biểu tượng chính là cơ sở để xây dựng tính huyền thoại cho tác phẩm

3 Từ hệ thống biểu tượng đến tính huyền thoại trong “Ông già và biển cả”

Theo quan điểm của Roland Barthes trong cuốn “Những huyền thoại” thì trong

huyền thoại có hai hệ thống ký hiệu, hệ thống này chèn lên hệ thống kia Huyền thoại

là một hệ thống đặc thù ở chỗ nó được thiết lập từ một chuỗi các ký hiệu tồn tại trước

nó Như ở phần đầu chương hai, chúng ta đã thống nhất cách gọi “biểu tượng” như làcác “ký hiệu” theo quan điểm của Roland Barthes, như vậy có thể xem huyền thoạiđược xây dựng bởi một hệ thống các biểu tượng Khi nói đến hệ thống biểu tượng, tahàm ý rằng giữa các biểu tượng tồn tại một sự liên kết Sự kết nối ấy không chỉ diễn ramột chiều hay theo từng cặp, mà đó là một cấu trúc với nhiều liên kết khác nhau giữacác biểu tượng Các biểu tượng được đặt vào trong một kết cấu vận hành của cốttruyện, nó không chỉ giúp tác phẩm thực hiện tầng ý nghĩa đầu tiên của tự sự, mà còn

đi sâu và mở rộng các tầng hàm ngôn tiếp theo, thậm chí mở ra các trường liên văn bảnvới những huyền thoại đã được xây dựng từ trước đó Trong “Ông già và biển cả”, hệthống biểu tượng: ông già - đứa bé – đại dương- con thuyền – con cá là những biểu

tượng chính yếu liên kết chặt chẽ với nhau trong những mối quan hệ và tương tác tạonên tính chất huyền thoại Hay nói cách khác hệ thống biểu tượng tạo nên tính huyềnthoại trong tác phẩm, cụ thể là tiểu thuyết “Ông già và biển cả” của Hemingway.

3.1 Huyền thoại về người hùng và những cuộc chinh phục

Ông lão trong vai trò của người đi săn, ra khơi đánh cá không còn là công việcmưu sinh thông thường, đó còn là việc mà ông sinh ra để làm Nói cách khác, ông lão

là “người được chọn” cho chính chuyến đi săn con cá kiếm khổng lồ này Con cá kiếmkhổng lồ là một định mệnh mà ông lão tìm kiếm, là giá trị vật chất và tinh thần của ônglão

“Sự lựa chọn của nó là ở trong vùng nước sâu thẳm, tối om, cách xa hết thảy những lưỡi câu, cạm bẫy, lừa lọc Còn mình thì lại chọn lối đến tìm nó ở nơi cách xa với loài người Cách xa tất cả loài người trên trái đất Bây giờ mình và nó dính chặt vào nhau kể từ buổi trưa Và chẳng có ai giúp đỡ mình hoặc nó Lẽ ra ta đừng làm ngư dân, lão nghĩ Nhưng đấy là việc ta sinh ra để làm.”

Bên cạnh đó, Con cá kiếm còn là vận may của Santiago Rất nhiều lần trong tácphẩm, ông lão xem việc không bắt được cá trong suốt 84 lần ra khơi là do vận rủi.Nhưng không vì thế mà ông lão từ bỏ, lão vẫn nuôi hi vọng sẽ bắt được cá lớn Và con

cá xuất hiện, hơn cả những gì ông mong đợi, không chỉ là một con cá lớn, nó là mộtkiệt tác của thiên nhiên Cá kiếm là đối tượng ông lão cần chinh phục để duy trì sựsống vật chất (lão từng nhẩm tính số lượng thịt của cá kiếm có thể nuôi sống một ngườitrong cả mùa đông), đồng thời cũng để khẳng định giá trị tinh thần, vì với lão và vớidân làng chài ấy, một khi ngư dân không bắt được cá nữa thì người ấy được xem như

đã chết Cái chết về phương diện tinh thần Nhưng con cá kéo lão ra khơi xa như thểông lão trở thành con mồi của nó trong một giai đoạn hoán vị lạ lùng Từ tư cách của

kẻ đi săn, câu chuyện được chuyển hướng sang một cuộc chiến đấu công bằng giữa haiđại diện lớn, một bên là con người, một bên là tự nhiên Môi trường xảy ra trận chiến làđại dương bao la, nơi không có bất kì một thế lực thứ ba nào có thể can thiệp Môitrường này được xem là “tinh khiết” để ghi nhận sức mạnh của hai đối thủ Con cá cứkéo, ông lão cứ giữ, cả hai cố làm kiệt sức để huỷ diệt nhau Cả hai đều xem nhau nhưmột đối thủ đáng gờm, đều đầy đủ kinh nghiệm sống và chiến đấu Như vậy, chuyệnbắt cá không chỉ đơn giản là một công việc hay nghề nghiệp của kẻ đi săn, bởi nếu đểmưu sinh thì ông lão không nhất thiết phải bắt con cá còn to hơn cả chiếc thuyền, trongkhi tại đó không có đủ sự sẵn sang cả về nhân lực và vật lực Nếu xem con cá kiếm kia