VĂN học THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT cổ điển TRUNG QUỐC

Một trong những nhân tố quan trọng đó chính là nghệ thuật xây dựng nhân vật - hạt nhân quyết định làm nên những hình tượng điển hình in đậm trong tâm trí người đọc nhiều thế hệ, làm nên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA NGỮ VĂN

MỘT SỐ THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỔ ĐIỂN TRUNG QUỐC

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Giáo Viên hướng dẫn : TS Lê Thời Tân Sinh viên thực hiện : Hà Thị Vinh Tâm

VINH , 2006

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân, chúng tôi

còn được sự hướng dẫn tận tình, chu đáo và có phương pháp của thầy giáo Lê

Thời Tân, sự góp ý chân tình của các thầy cô trong tổ văn học nước ngoài, sự

động viên của gia đình và sự giúp đỡ của bạn bè

Với tình cảm chân thành nhất, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắcđến thầy giáo hướng dẫn, toàn thể các thầy cô trong tổ văn học nước ngoài,gia đình, bạn bè gần xa

Công trình nghiên cứu này mặc dù chúng tôi đã rất cố gắng nhưng chắcchắn không tránh khỏi những khiếm khuyết Vì vậy, chúng tôi rất mong sựthông cảm và góp ý của các thầy cô và các bạn

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

1.1 Bước vào nền văn học thế giới, chúng ta ngây ngất mê say trước vẻđẹp đa dạng, phong phú của nền văn học các dân tộc được kết tinh bởi nhữngmàu sắc, hương vị khác nhau Đến với đất nước Nga - xứ sở của thảo nguyên,tuyết trắng, người đọc bị cuốn hút bởi những câu chuyện dân gian mộc mạc,những trang văn xuôi nồng ấm tình người và giàu lòng nhân hậu Đến với Hy

Lạp người đọc phải kinh ngạc bởi "những thỏi vàng nguyên chất" (Bêlinxki):

Iliát, Ôđixê của Hômerơ Đến với nước Anh, Pháp, Đức người đọc bị lôi cuốnbởi những làn sóng văn học Phục hưng, văn học cổ điển, văn học Ánh sángvới những tác phẩm vĩ đại của các tên tuổi lỗi lạc: Sêcxpia, Gơt, Lapôngten,Môlie, Xecvantéc Đến với Nhật Bản - đất nước của hoa anh đào, người đọcđược chiêm ngưỡng những vần thơ Haiku độc đáo của Basho, những trangvăn lãng mạn tài hoa của Kawoabata Và đặc biệt đến với Trung Quốc- đấtnước của văn xuôi, thơ ca, hội họa, người đọc được thưởng thức những thiphẩm tuyệt vời, những văn phẩm đặc sắc: Kinh Thi, Ly tao, Sử Kí, thơ Đường

và cả những bộ tiểu thuyết cổ điển Khi nói đến tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc, giáo sư Lương Duy Thứ nhấn mạnh: "Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

là những viên ngọc quý của kho tàng văn học Phương Đông, có một sức sống

kỳ diệu, chấp nhận sự thử thách của thời gian và có khả năng vượt biên giới một nước đi sâu vào đời sống tinh thần nhiều dân tộc" 28,10 .

Những viên ngọc quý báu trong kho tàng tiểu thuyết cổ điển Trung

Quốc phải kể đến là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu

mộng (Tào Tuyết Cần) Tam quốc diễn nghĩa là bộ tiểu thuyết "giảng sử"

thường gọi là Tam quốc, xuất hiện vào đầu Minh của nhà văn La Quán Trung (1300 - 1400) Tam quốc diễn nghĩa tái hiện lại một thế kỷ loạn lạc

điên đảo do tham vọng tranh giành quyền lực và tranh giành lãnh thổ của các đếvương Trung Hoa gây ra Tuy về chi tiết có chỗ tác giả sáng tạo lại, hư cấu thêm

nhưng khuynh hướng cơ bản là tôn trọng sự thực lịch sử Đó là bộ mặt thực

thời Tam quốc, cũng là bộ mặt quen thuộc thời phong kiến Trung Hoa Tam

quốc là câu chuyện 100 năm, có hàng nghìn sự việc và hàng trăm trận đánh,

hơn 400 nhân vật Tài năng của tác giả không chỉ được thể hiện ở nghệ thuật

kết cấu mà còn được thể hiện ở nghệ thuật xây dựng nhân vật Nghệ thuật xây

dựng nhân vật ở Tam quốc có những đặc điểm riêng biệt ảnh hưởng đến đời

sau Bằng tất cả những đặc điểm riêng biệt, Tam quốc xây dựng được hàng

loạt nhân vật điển hình chịu được thử thách của thời gian, có thể bước ra khỏi

trang sách đi vào cuộc đời Còn Hồng lâu mộng (Giấc mộng lầu son) hay

Thạch đầu ký (Câu chuyện hòn đá), Kim lăng thập nhị kim thoa (Mười hai

chiếc trâm vàng đất Kim Lăng), là bộ tiểu thuyết hiện thực vĩ đại xuất hiệnvào thời Kiền Long (cuối thế kỷ18) Bộ tiểu thuyết 120 hồi này do hai tác giảsáng tác, Tào Tuyết Cần sáng tác 80 hồi đầu và dự thảo 40 hồi sau, Cao Ngạc

viết 40 hồi sau theo dự thảo và hoàn chỉnh bộ truyện Hồng lâu mộng là tác

phẩm viết về tình yêu trắc trở nhưng ý nghĩa của tác phẩm lớn hơn nhiều, tácphẩm gợi cho người đọc những vấn đề thời đại phản ánh xã hội Trung Quốctrên bước đường suy tàn Đó là tác phẩm có ý nghĩa cắm mốc một giai đoạnvăn học vì dung lượng đồ sộ, vì sự thành thực trong phương pháp sáng tác

"hoàn toàn không tô vẽ" (Lỗ Tấn), xây dựng được hàng chục nhân vật điển hình bằng ngòi bút cá thể hóa nhân vật tài tình của nhà văn "Quả vậy có thể

xem Hồng lâu mộng là tập đại thành những tiến bộ nghệ thuật của tiểu thuyết hiện thực Trung Quốc, thế kỷ 14 - 18 Mặc dù khuynh hướng tư tưởng tiểu thuyết Minh và Thanh có khác nhau, tiểu thuyết Minh nặng về ca ngợi cái anh hùng, cái cao thượng, tiểu thuyết Thanh lại chủ yếu nói về cái thường nhật trong cuộc sống con người, nhưng xét về phương pháp sáng tác thì từ Tam quốc, Thủy hử, đến Chuyện làng nho, Hồng lâu mộng lại là quá trình phát triển thống nhất Đó là quá trình ngày càng hoàn thiện của tiểu thuyết hiện thực Hồng lâu mộng kế thừa và phát triển đến đỉnh cao những thành

tựu nghệ thuật ấy của tiểu thuyết Minh - Thanh 21, 127 Chính vì vậy mà

đương thời người ta có câu: "Khai đàm bất thuyết Hồng lâu mộng, độc tận thithư diệc uổng nhiên" (chuyện trò không nói Hồng lâu mộng, đọc lắm sáchxưa cũng uổng công)

1.2 Các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, tiêu biểu: Hồng lâu mộng và Tam quốc diễn nghĩa có được sức sống kỳ diệu là do nhiều nhân tố

hợp thành Một trong những nhân tố quan trọng đó chính là nghệ thuật

xây dựng nhân vật - hạt nhân quyết định làm nên những hình tượng điển hình in đậm trong tâm trí người đọc nhiều thế hệ, làm nên sức hấp dẫn lâu dài của các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói riêng và thể loại tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc nói chung.

1.3 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cũng đã được giới thiệu trong

chương trình văn học ở trường phổ thông Tác phẩm được chọn trích chính là

bộ tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng Tam quốc diễn nghĩa ( cụ thể là đoạn trích

"Hồi trống cổ thành") Việc nghiên cứu đề tài này, vì vậy, còn mang ý nghĩa

thực tiễn, giúp cho việc giảng dạy tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tốt hơn, sâusắc hơn, hấp dẫn hơn, đồng thời nó còn gợi sự hứng thú và định hướng chonhững người thích tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2 Lịch sử vấn đề:

Không phải ngẫu nhiên mà người ta cho rằng: Trung Quốc khôngnhững là đất nước của thơ ca (thi ca chi bang) mà còn là đất nước của kinhtruyện (kinh truyện chi bang) Nền văn học Trung Quốc có lịch sử phát triểnhơn 3000 năm và đạt được những thành tựu vô cùng rực rỡ Khi nói tới nhữngthành tựu rực rỡ của văn học Trung Quốc, người ta không thể không nói đến:tiểu thuyết Minh Thanh Bởi vì tiểu thuyết Minh Thanh không những là thànhtựu nổi bật của văn học cổ điển Trung Quốc nói riêng mà còn là mốc son chóilọi, đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thểloại tiểu thuyết của nền văn học thế giới nói chung Từ trước đến nay, tiểu

thuyết Minh Thanh đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thếgiới trong đó có các nhà nghiên cứu Việt Nam Có thể kể đến các công trìnhnghiên cứu sau:

1 Nguyễn Khắc Phi, Lương Duy Thứ - Giáo trình Văn học Trung

4 Sở nghiên cứu văn học thuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc

-Lịch sử văn học Trung Quốc, Tập 3, NXBGD, 1995.

5 Chương Bồi Hoàn - Lạc Ngọc Minh (chủ biên) - Phạm Công Đạt

(người dịch) - Văn học sử Trung Quốc - Tập 3, NXB Phụ nữ, 2000.

6 Lương Duy Thứ - Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc,

NXBĐHQG Hà Nội, 2000

7 Trần Xuân Đề - Lịch sử văn học Trung Quốc, NXBGD, 2002.

Khi đề cập đến vấn đề: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu

thuyết Minh Thanh (Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc) mỗi tác giả, mỗi công

trình nghiên cứu lại có những tìm tòi, những phát hiện khác nhau Cụ thể:

Trong giáo trình Văn học Trung Quốc, Nguyễn Khắc Phi, Lương Duy Thứ

không tìm hiểu, đúc rút những điểm chung trong việc xây dựng nhân vật mà

đi vào từng tiểu thuyết cụ thể với những nhận xét sắc sảo, tinh tế Ví dụ nói về

mặt xây dựng nhân vật trong Tam quốc: "Nguyên tắc của La Quán Trung là

nắm chắc đặc trưng cơ bản của tính cách, dùng nhiều biện pháp để tô đậm

nó, gieo ấn tượng về nhân vật rồi qua so sánh đối chiếu giữa nhân vật này với nhân vật kia làm cho bộ mặt nhân vật dần dần hiện lên hoàn chỉnh"( ).

Tác giả khéo đặt nhân vật trong những tình huống khẩn trương để bộc lộ tính

cách, phẩm chất, khéo tạo không khí cho nhân vật xuất hiện Còn Thủy Hử:

Đó là khả năng miêu tả nhân vật trong sự xuất hiện một cách đột ngột vào sựviệc của người khác, đặt nhân vật trong nhiều mối quan hệ với hoàn cảnh,môi trường họ sinh sống, xây dựng thành công những nhân vật tính cách.

Trong Tây du ký: Thành công trong việc xây dựng những nhân vật đậm tính chất cá thể hóa Nho lâm ngoại sử khắc họa được nhiều loại hình tượng hấp dẫn với lời văn châm biếm "tế nhị kín đáo" Đặc biệt là trong Hồng lâu mộng:

Tác giả đã bám sát cuộc sống hàng ngày để miêu tả một cách chi tiết, cụ thể,không hề tô vẽ, cường điệu; Các nhân vật đông đảo nhưng mỗi người một vẻkhông có sự lặp lại về tính cách, hành động, ngôn ngữ: Các nhân vật trở thànhhình tượng điển hình có khả năng bước từ trong trang sách ra cuộc đời Ngòibút của tác giả rất chú trọng miêu tả nhân vật có chiều sâu tâm lý đáng kểkhác với các bộ tiểu thuyết trước đó chỉ phác qua một vài biểu hiện tâm lý cơbản Việc miêu tả tâm lý này được thể hiện bằng nhiều biện pháp, thủ phápnghệ thuật khác nhau Ngôn ngữ ở đây có màu sắc cá tính hóa, làm cho cácnhân vật khác nhau, mỗi người mang một vẻ riêng

Trong Văn học cổ Trung Hoa, mảnh đất quen mà lạ, Nguyễn Khắc Phi nhấn mạnh đến thủ pháp nghệ thuật "Song quản tề hạ", đặt các nhân vật gần

nhau để làm toát lên sự giống nhau và khác nhau của một số nhân vật

Trong Lịch sử văn hóa Trung Quốc, Trần Xuân Đề có đề cập đến

những thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật như: Xây dựng nhiều nhân vậtcùng một lúc qua ngôn ngữ và hành động Từ đó làm nỗi bật tính cách nhânvật, các tác giả vận dụng mối quan hệ tình và cảnh để khắc họa tâm lý nhânvật; Ngôn ngữ thì có sự phù hợp với dáng dấp cử chỉ của nhân vật

Trong cuốn Lịch sử văn hóa Trung Quốc, tập 3 của Sở nghiên cứu văn

học thuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc, tác giả đã nhấn mạnh rằng:Trong các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, các tác giả thường chú ý miêu tả

tính cách nhân vật Trong Hồng lâu mộng, Tào Tuyết Cần đã đặt nhân vật

vào chính cuộc sống hàng ngày nên tính cách nhân vật hiện lên rõ nét dần

Các tác giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã xây dựng thành công nhiềunhân vật cùng một lúc

Trong cuốn Những bộ tiểu thuyết cổ điển hay nhất Trung Quốc, Trần

Xuân Đề khái quát những đặc sắc nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật đó

là: "Từ hành động khắc họa tính cách nhân vật" Tác giả không đứng ở vị trí

người thứ ba để giới thiệu nhân vật mà thông qua hành động của nhân vật đểkhắc họa tính cách nhân vật; Thường có sự xung đột giữa hai thế lực cũ vàmới, tiến bộ và phản động, làm địa bàn cho nhân vật hoạt động; Khi sáng tạohình tượng nhân vật tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tác giả không giành riêngmột số chương hồi miêu tả hoàn cảnh chung quanh làm cơ sở cho việc khắchọa tính cách nhân vật; Vận dụng quan hệ hỗ trợ tình và cảnh khắc họa tính

cách nhân vật; "Việc miêu tả hoàn cảnh khách quan trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc, có tính khái quát, phù hợp với việc miêu tả tính cách nhân vật".

Tác giả Hồng lâu mộng chú ý vận dụng những đoạn miêu tả tâm lý ngắn gọn

để khai thác bộ mặt tinh thần và hoạt động nội tâm của nhân vật; Tiểu thuyết

cổ điển Trung Quốc sáng tạo hàng loạt hình tượng nhân vật sinh động phùhợp với thành phần xuất thân và địa vị xã hội; Khi xây dựng hình tượng nhânvật, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc rất chú ý hình thức tượng trưng

Trong Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc, Lương Duy Thứ cũng đã

đi vào những nét đặc sắc về nghệ thuật của từng bộ tiểu thuyết và cuối cùng

khái quát thành "Mấy vấn đề thi pháp tiểu thuyết chương hồi" Ở phần khái

quát, nhà nghiên cứu đã nói đến việc xây dựng nhân vật theo quan điểm Nhogia, các nhân vật được phân tuyến đã tốt thì tốt hẳn, đã xấu thì xấu hẳn; Cácnhà tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc còn chú ý xây dựng cái thần đặc trưngcho tâm hồn của nhân vật

Bên cạnh những công trình nghiên cứu đã có còn có các luận án, luậnvăn nghiên cứu, tìm hiểu hoặc có đề cập đến vấn đề xây dựng nhân vật trongtiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Ở trường Đại học Vinh có một số luận án,lụân văn tiêu biểu như :

1 Hình tượng nhân vật Tào Tháo trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Trần Văn Hùng, Đại học Vinh, 2001.

2 Luận bàn nhân vật Quan Công trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quuán Trung, Thái Thị Thanh Hoa, Đại học Vinh, 2002.

3 Hình tượng nhân vật Khổng Minh trong Tam quốc diễn nghĩa của

La Quán Trung, Nguyễn Thị Thanh Hà, Đại học Vinh, 2004

4 Hình tượng các nhân vật lý tưởng trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Hoàng Thị Loan, Đại học Vinh, 2004.

5 Đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng Nho (Nho lâm

ngoại sử) của Ngô Kính Tử, Nguyễn Thị Thu Hiền, Đại học Vinh, 2004

6 Nghệ thuật miêu tả tâm lý Lâm Đại Ngọc trong tiểu thuyết Hồng lâu

mộng của Tào Tuyết Cần, Lê Thị Nhân, Đại học Vinh, 2004.

7 Nghệ thuật thể hiện nhân vật Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng,

Thái Thị Thùy Linh, Đại học Vinh, 2004

Nhìn lại quá trình tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề về nhân vật, về nghệthuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng ta thấy:Các nhà nghiên cứu, tìm hiểu về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có nhữngđóng góp rất lớn trong việc tìm ra và phân tích những nét tiêu biểu, đặc sắccủa tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc đặc biệt là trong việc xây dựng nhânvật Chúng tôi trân trọng và ghi nhận những thành quả nghiên cứu đã hái gặtđược Song chúng tôi cũng thấy rằng:

1 Phần đa chú trọng phân tích phương diện nội dung của nhân vật (vấn đề điển hình, cá tính, tính chất lý tưởng chính diện hoặc tính chất phản diện đáng phê phán).

2 Có phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, nhưng thường chỉ:

a Phân tích riêng lẻ từng nhân vật hoặc nhóm tuyến nhân vật trong từng tiểu thuyết cụ thể.

b Sự phân tích nghệ thuật nhân vật thường chỉ đi theo một dàn bài với hai mục dường như đã trở thành công thức:

- Tìm hiểu nghệ thuật khắc họa tính cách thông qua trần thuật hành vi, cử chỉ, ngôn từ

- Phân tích nghệ thuật miêu tả ngoại hình.

3 Sự phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật nói chung chịu ảnh hưởng của lý luận văn học hiện đại với một hệ thống thuật ngữ phê bình của văn học Phương Tây, thiếu đi một tinh thần thực sự quan tâm đến thực tiễn riêng của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

3 Nhiệm vụ của luận văn:

3.1 Tự đặt cho mình nhiệm vụ phân tích một cách hệ thống một số thủ

pháp nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc qua khảo sát hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu: "Tam quốc diễn nghĩa"(La Quán Trung), "Hồng lâu mộng"(Tào Tuyết Cần) Luận văn này

cố gắng tránh những hạn chế trên

3.2 Ở mức độ cụ thể, đề tài đòi hỏi phải chỉ ra được và phân tích được

những biểu hiện trong từng thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật ở hai bộ

tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần).

3.3 Từ sự phân tích đó, đề tài phải khái quát được vai trò của nghệthuật xây dựng nhân vật trong việc tạo nên giá trị của hai bộ tiểu thuyết nổi

tiếng - Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần) Trong chừng mực có thể, luận văn còn khái quát đôi điều về đặc sắc củathể loại tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

4.1 Như tên đề tài đã xác định, phạm vi mà đề tài hướng tới là tìm hiểumột cách hệ thống một số đặc điểm nghệ thuật xây dựng nhân vật tiêu biểu

trong Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần) Do còn nhiều hạn chế trong khả năng đặc biệt là khả năng tiếp xúc trên

nguyên tác và trong khuôn khổ một luận văn tốt nghiệp Đại học, nên chúngtôi giới hạn phạm vi vấn đề ở ba đặc điểm chính sau đây:

- Nghệ thuật giới thiệu nhân vật trong tác phẩm

- Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật đặc sắc

- Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật

4.2 Tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc được dịch và giới thiệu ở Việt

Nam tương đối nhiều và trùng lặp Chính vì vậy có sự "khúc xạ" của văn bản so

với nguyên tác Trong số các bộ tiểu thuyết chương hồi được dịch ở ViệtNam, những bộ tiểu thuyết của nhà xuất bản văn học, in ấn là những cơ sởngữ liệu đáng tin cậy, được dịch ra một cách đầy đủ Chính vì vậy, chúng tôichọn các bản dịch của nhà xuất bản văn học làm văn bản khảo sát Tuy nhiên,khi nói đến tiểu thuyết chương hồi nói chung sẽ có rất nhiều bộ Ở trong phạm

vi đề tài này, chúng tôi chỉ chọn hai bộ tiểu thuyết chương hồi tiêu biểu: Tam

quốc diễn nghĩa (La Quán Trung ), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) để khảo

sát Sở dĩ chúng tôi chọn hai bộ tiểu thuyết này để khảo sát là do những lý dosau:

-Xét về thời gian sáng tác thì đây là hai bộ tiểu thuyết được đánh giá

là hai sáng tác tiêu biểu cho hai thời đại khác nhau Cụ thể là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) tiêu biểu cho những tác phẩm ra đời vào thời Minh (thế kỷ XIV-XVII) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) tiêu biểu cho những tác phẩm được sáng tác vào thời Thanh ( thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) -Xét về mặt đề tài, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) viết về đề tài chiến tranh còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) viết về đề tài tình yêu -Xét về nguồn gốc, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) bắt nguồn từ giảng sử để sáng tạo thêm (" bảy thực ba hư" ) còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) bắt nguồn từ cuộc sống hiện thực để sáng tạo nên (chủ yếu bằng " hư cấu" ).

-Xét về mặt thi pháp thể loại, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) thuộc tiểu thuyết anh hùng còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) thuộc tiểu thuyết đời thường

-Xét về dung lượng tác phẩm và số lượng nhân vật thì cả hai tác phẩm đề gồm 120 hồi với số lượng nhân vật đông đảo (hơn 400 nhân vật) Tóm lại, có thể xem: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) là hai tập đại thành của tiểu thuyết chương hồi Minh - Thanh.

5 Phương pháp nghiên cứu:

Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng phương

pháp khảo sát - phân tích theo thể loại, mà ở đây là tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc làm phương pháp nghiên cứu cơ bản

Bên cạnh đó, để khái quát được những đặc điểm tiêu biểu trong nghệthuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng tôi cònkết hợp với các thao tác thống kê, so sánh, đối chiếu, tổng hợp Mục đích cuốicùng là làm nổi bật được những nét đặc sắc trong tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc về nghệ thuật xây dựng nhân vật

6 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 4 chương:

Chương I: Một số vấn đề lý thuyết về nhân vật và tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc

Chương II: Nghệ thuật giới thiệu nhân vật trong Tam quốc diễn nghĩa

và Hồng lâu mộng.

Chương III: Nghệ thuật miêu tả chân dung đặc sắc trong Tam quốc

diễn nghĩa và Hồng lâu mộng.

Chương IV: Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật trong Tam quốc diễn

nghĩa và Hồng lâu mộng.

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ NHÂN VẬT

VÀ TIỂU THUYẾT CỔ ĐIỂN TRUNG QUỐC

1 Khái quát chung về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.1 Khái niệm tiểu thuyết:

1.1.1.Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời

cận đại và hiện đại Do giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết

có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạođức xã hội, tập hợp trong đó nhiều cảnh sinh hoạt đời tư cũng như cả bứctranh xã hội rộng lớn Câu chuyện số phận của mỗi cá nhân có ý nghiã kháiquát, ý nghĩa bản thể

1.1.2.Trong lịch sử văn học Trung Quốc có nhiều ý kiến khác nhau

về tiểu thuyết:

- Hán Thư: "Nguồn gốc của tiểu thuyết là các câu chuyện vụn vặt ở phố

phường thôn dã mà quan lại thu nhặt nhằm khảo sát tình hình tư tưởng, thái

độ chính trị, phong tục tập quán của nhân dân".

- Lỗ Tấn: "Tiểu thuyết cũng như thơ ca đều bắt nguồn từ thần thoại Thơ

ca có trước, tiểu thuyết có sau Thơ ca ra đời trong lúc lao động Tiểu thuyết

ra đời trong giờ nghỉ, trong lúc nghỉ".

Những ý kiến này đã chỉ ra một số đặc điểm chính của nghệ thuật xâydựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Đó là nhân vật trong tiểuthuyết cổ điển Trung Quốc thường được xây dựng hết sức công phu từ cáchgiới thiệu nhân vật, chân dung nhân vật đến đi sâu miêu tả một phần về tâm lýnhân vật

1.2 Khái niệm tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.2.1 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là một thể thuộc loại tác phẩm

tự sự dài hơi của Trung quốc, thịnh hành vào thời Minh - Thanh Minh Thanh

được xem là thời đại hoàng kim của tiểu thuyết "Sự phồn vinh của tiểu thuyết

thời đại này bắt nguồn sâu xa từ quá trình phát triển có đến hàng chục thế kỷ của thể loại, nhưng mảnh đất để nó đơm hoa kết trái là đời sống xã hội hai triều đại Minh Thanh" 26,6 Cho nên, những bộ tiểu thuyết ra đời trong thời

kỳ này có tên chung là tiểu thuyết Minh Thanh Gọi tiểu thuyết Minh Thanh là tiểu thuyết chương hồi vì loại tiểu thuyết này được chia thành

-nhiều hồi, như: Tam quốc diễn nghĩa gồm 120 hồi, Hồng lâu mộng gồm 120 hồi ; ngoài ra còn phải kể đến: Thủy hử truyện 120 hồi, Tây du ký 100 hồi.

Tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc đã đạt đến trình độ hoàn chỉnh, mẫu mực

bởi vậy nó còn được gọi là tiểu thuyết cổ điển Cái gọi là "tiểu thuyết cổ điển"

khẳng định thắng lợi của xu hướng dân chủ hóa nền văn học, cũng khẳng định

sự trỗi dậy mạnh mẽ dòng văn học bình dân Tóm lại, ba tên gọi tiểu thuyết

chương hồi Trung Quốc, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và tiểu thuyết Minh Thanh đều là một, không hề có sự khu biệt về bản chất.

1.2.2 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một dòng mạch phát triển

riêng, có cội nguồn hình thành và phát triển trong một thời gian khá dài.

Thuật ngữ "tiểu thuyết" xuất hiện ở Trung Quốc, từ thế kỉ IV, III trước công

nguyên Nhưng những tác phẩm văn xuôi của thời đó không phải là tiểuthuyết theo đúng nghĩa của nó Tuy nhiên nó cũng góp phần quan trọng cho

sự phát triển của tiểu thuyết Trung Quốc về sau Qua nghiên cứu nếu tính từNgụy Tấn cho đến Minh Thanh thì tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có bềdày khoảng 1.800 năm Tiểu thuyết Trung Quốc có thể chia làm ba thời kì:

Thời kì thứ nhất: Thời kì chuẩn bị cho sự ra đời của tiểu thuyết: Tính

từ Tiên Tần Lữ Hán trở về trước (thế kỉ XI trước công nguyên đến thế kỉ IIIsau công nguyên) Những hình thức văn học cơ bản: Thần thoại, Kinh thi, Sở

từ, Nhạc phủ, những tác phẩm văn xuôi, những bài luận văn, Sử kí đều có ảnhhưởng đến tiểu thuyết Bởi vì trong các loại hình văn học đó có hư cấu vàkhoa trương Thần thoại cổ đại Trung Hoa tuy là hình thái xã hội và tự nhiêntrải qua sự gia công bằng hình thức nghệ thuật một cách không tự giác trongtrí tưởng tượng của loài người, nhưng nó là đề tài, là phương pháp sáng tác

của không ít những bộ tiểu thuyết về sau Những câu chuyện thần thoại vềchim Tinh Vệ, Hình Thiên, Về Nữ oa vá trời, vê chuyện Hậu nghệ bắn rơimặt trời đều là những nhân vật nổi tiếng trong văn học Trung Quốc, trởthành điển cố bất hủ Với sức tưởng tượng phong phú là cơ sở, là mảnh đấtgieo mầm cho sự xuất hiện của các nhân vật làm những điều kinh thiên động

địa trong Tây du kí, Phong thần diễn nghĩa Tả truyện, Chiến quốc sách và

những truyện Ngụ ngôn đời Xuân Thu, Chiến Quốc với những thủ pháp khoatrương so sánh, giải quyết mâu thuẫn và việc xây dựng tình tiết cốt truyệntrong những truyện ngụ ngôn, khả năng miêu tả chiến tranh, cách trình bàynhững sự kiện lịch sử phức tạp làm phong phú thêm kho tàng kinh nghiệm

sáng tác của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, cụ thể trong Tam quốc diễn

nghĩa Sử kí của Tư Mã Thiên là bộ sách sử ghi chép những sự kiện lịch sử

Trung Quốc suốt ba nghìn năm từ thời Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế, nhưng

Sử kí lấy nhân vật làm trung tâm, thông qua việc ghi chép cuộc đời họat động của nhân vật để phản ánh tình hình lịch sử Bút pháp nghệ thuật độc đáo đó được các nhà viết tiểu thuyết đời sau tiếp thu Các tác giả tiểu thuyết chương

hồi thường thông qua miêu tả hành động và ngôn ngữ của nhân vật để khắchọa bộ mặt tinh thần và tính cách của nhân vật

Thời kỳ thứ hai: Thời kì tiểu thuyết ra đời và phát triển, (từ Ngụy Tấn

- Đường - Tống Nguyên) với các dạng tiểu thuyết khác nhau Vào buổi ban

đầu ở thời Ngụy Tấn, là dạng tiểu thuyết chí nhân, chí quái (thế kỉ III - thế kỉ V): Đặt cơ sở ban đầu cho sự hình thành tiểu thuyết Minh - Thanh Chí quái

là tiểu thuyết ghi lại những câu chuyện thần linh, ma quỷ dựa trên cơ sở cuả

truyền thuyết, thần thoại Chẳng hạn như: Sưu thần kí (tiêu biểu là chuyện vợ

chồng Hoa Bằng) Tiểu thuyết chí nhân là tiểu thuyết ghi lại cuộc đời của con

người: Chẳng hạn tác phẩm Thế thuyết tân ngữ của Lưu Nghĩa Khánh (đặc sắc là chuyện Thạch Sùng trảm mỹ nhân) Thời này thuyết luân hồi Nhân quả

báo ứng của Phật giáo trở thành niềm an ủi tinh thần của nhân dân Lòng khao

khát tự do cùng tiếng kêu phản kháng được phản ánh vào trong những câuchuyện có tính chất yêu ma, quỷ quái này Đến đời Đường xuất hiện loại tiểuthuyết truyền kỳ Truyền kỳ là truyền lại đời sau những sự tích, những số

phận ly kỳ Truyền kỳ Đường vượt xa tiểu thuyết chí nhân, chí quái đời Tấn.

Nhân vật trung tâm của truyền kỳ là những con người trong cuộc sống hiện

thực, truyền kỳ có cốt truyện hoàn chỉnh, nhân vật có cá tính rõ nét, chú trọng

việc đối thoại và sự diễn biến tâm lý của nhân vật, ngôn ngữ phong phú đadạng hơn Có thể coi truyền kỳ Đường là những truyện ngắn hoàn chỉnh Mộtđặc điểm nổi bật của truyền kỳ Đường là do cá nhân các nhà văn sáng tác

hoặc gia công chỉnh lý, không như chí nhân chí quái chỉ là tập hợp chuyện quái lạ được lưu truyền trong dân gian Các truyền kỳ: Chẩm Trung Ký, Nam

kha Thái Thú truyện, Oanh Oanh truyện Là những truyện nổi tiếng làm

mầm mống cho tiểu thuyết sau này Sang Tống Nguyên (thế kỷ X - XIII, XIII

- XIV) lại xuất hiện loại tiểu thuyết Thoại bản Thoại bản là chuyện kể Thoạibản ghi chép những câu chuyện do các thuyết thoại nhân kể Họ tập hợp trong

các tổ chức gọi là"Hội các nghệ nhân kể chuyện" Các nghệ nhân kể chuyện khai thác sử sách để xây dựng đề tài "giảng sử", khai thác dã sử và truyền

thuyết để xây dựng đề tài hảo hán anh hùng, khai thác các truyện kể Phậtgiáo, Đạo giáo để xây dựng các đề tài về Tôn giáo, ngoài ra còn kể đến đềtài tình yêu Thoại bản Tống Nguyên là tiếng nói văn chương của lớp dưới,

chủ yếu là của thị dân Tiêu biểu như: Niễn ngọc quan âm, Thác trảm Thôi

Ninh, Thoại bản chú trọng miêu tả tình tiết cốt truyện Trước khi bắt đầu

câu chuyện thường có những câu thơ giới thiệu nội dung câu chuyện sắp kể,

tiếp đó là hai chữ "thoại thuyết" (chuyện rằng) Trước khi kết thúc, Thoại bản

thường dùng mấy câu thơ khái quát nội dung, hàm nghĩa khuyên răn, giáodục Chuyện kể sẽ dừng lại ở những đoạn có tình tiết quan trọng, nhiều gay

cấn và nói: Hạ hồi phân giải (muốn biết việc sau thế nào, hồi sau sẽ phân giải) Hai tuyến nhân vật được miêu tả là ác bá, cường hào, trộm cướp, quan

lại và những người dân thường chính trực, lương thiện Hai tuyến nhân vật

này hình thành hai lực lượng đối lập nhau Thoại bản được quần chúng nhândân rất ưa thích Sự phát triển mạnh mẽ của loại tác phẩm này không nhữngđánh dấu một bước tiến quan trọng của tiểu thuyết mà còn thể hiện khuynhhướng dân chủ hóa nền văn học Nó có ảnh hưởng lớn, là bước tạo đà cho sựhoàn thiện của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đạt đến đỉnh cao của sự pháttriển thể loại: Tiểu thuyết Minh Thanh Tiểu thuyết Minh Thanh đã kế thừaThoại bản trên nhiều phương diện: Đề tài, nội dung, kết cấu, nghệ thuật Theo

Lỗ Tấn chín phần mười tiểu thuyết đời sau đều lấy đề tài từ Thoại bản Tuy có

kế thừa Thoại bản về nội dung và hình thức nhưng tiểu thuyết Minh Thanh đãvượt xa Thoại bản Tống Nguyên và đạt được những thành tựu rực rỡ ĐếnMinh-Thanh, tiểu thuyết Trung Quốc đã phát triển đến trình độ thuần thục,nhuần nhuyễn

Thời kỳ thứ ba: Tiểu thuyết Minh Thanh (Minh: thế kỷ XIV- XVII,

Thanh: thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) là thời kỳ phát triển, hoàn thiện tiểuthuyết cổ điển Trung Quốc Đây là giai đoạn cuối cùng của quá trình pháttriển văn học cổ điển, là giai đoạn mà vị trí chủ soái trên văn đàn chuyển từtản văn và thơ ca sang tiểu thuyết và hí khúc, là giai đoạn đánh dấu sự chuyểnmình của văn học sang khuynh hướng cận hiện đại Minh - Thanh là hai triềuđại phong kiến cuối cùng đều là những chế độ độc tài, và đang trên con đườngsuy vong, mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt Trong bối cảnh đó những nhà văntiến bộ muốn nói lên sự phản kháng, tố cáo xã hội Hơn bất cứ một thể loạinào khác, tiểu thuyết có khả năng to lớn trong việc mổ xẻ, phân tích hiện thựcmột cách đầy đủ và toàn diện nhất Đời Minh có những bộ tiểu thuyết ưu tú:

Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai, Phong trần diễn nghĩa Đời Thanh có: Thủy hử hậu truyện, Nhạc phi truyện, Liêu trai chí dị, Nho lâm ngoại sử, Hồng lâu mộng Về loại hình, có nhiều cách phân loại khác

nhau Theo Lỗ Tấn (theo sách Trung Quốc tiểu thuyết sử lược) chia tiểu

thuyết Minh làm bốn tiểu loại: Giảng sử, thần ma, nhân tình thế thái, thị dân,

và tiểu thuyết Thanh gồm sáu loại: giảng sử, châm biếm, nhân tình, hiệp tà,hiệp sĩ, khiển trách Còn nhà Hán học Xô Viết V.I.Semanôp căn cứ vào đặc

đặc điểm thi pháp chia ra hai loại tiểu thuyết: "Tiểu thuyết anh hùng" và "tiểu

thuyết đời thường" "Tiểu thuyết anh hùng"nghiêng về thể hiện những khát vọng

anh hùng, những nhân cách siêu phàm như: Thủy hử, Tây du ký, Tam quốc

diễn nghĩa Loại này chủ yếu ra đời từ thời nhà Minh."Tiểu thuyết đời thường"

ra đời sau đó, chủ yếu vào thời nhà Thanh, nghiêng về thể hiện cuộc sống đờithường những bi hoan ly hợp trong cuộc đời của những người bình thường.Thích hợp với việc thể hiện phẩm chất thẩm mỹ của mỗi thể loại, các phươngthức và phương tiện nghệ thuật cũng có chỗ khác nhau Nhìn chung, để tiệntheo dõi, căn cứ vào đề tài và tư tưởng chủ đề, thông thường người ta chia ralàm năm loại: Tiểu thuyết lịch sử (hay giảng sử) lấy đề tài trong sử sách rồi

"diễn nghĩa" ra, nhân vật thường có gốc gác lịch sử, tình tiết thường là"bảy thực

ba hư", tiêu biểu như: Tam quốc diễn nghĩa; Tiểu thuyết nghĩa hiệp viết về các

anh hùng, các hảo hán xã thân vì nghĩa: Thủy hử, thường là những con người

chống đối, phản nghịch, ít được sử sách ghi chép nên thành phần hư cấutưởng tượng đậm nét hơn; Tiểu thuyết thần ma lấy đề tài trong thần thoại hoặctôn giáo nhằm thể hiện những đòi hỏi trong cuộc sống hiện thực, viết về tôngiáo nhưng lại xa lạ với mục đích tuyên truyền tôn giáo, loại truyện này nặng

về hư cấu, đậm màu sắc lãng mạn thần thoại như Tây du ký; Tiểu thuyết nhân

tình thế thái lấy đề tài trong cuộc sống đời thường, gắn bó với cuộc sống hiện

thực trước mắt, nhiều tác phẩm đạt đến mức "hiện thực không tô vẽ" (Lỗ Tấn) như: Kim Bình Mai, Nho lâm ngoại sử và tác phẩm đạt đến đỉnh cao phải kể đến là: Hồng lâu mộng; Cuối cùng là đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn) có hàng vạn truyện, hàng trăm quyển nhưng nổi tiếng hơn cả là "Liêu trai chí dị.

Tóm lại, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một đời sống lịch sử riêng

thuyết chương hồi thời kỳ Minh - Thanh tiêu biểu là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) Và ngay từ đầu tiểu

thuyết Trung Quốc đã nhấn mạnh, chú trọng vấn đề xây dựng nhân vật Sựphát triển của tiểu thuyết Trung Quốc có thể nói cũng chính là lịch sử củanghệ thuật xây dựng nhân vật bằng ngôn từ tự sự

1.2.3 Đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc:

- Thời kỳ Minh - Thanh có khoảng hơn ba trăm bộ tiểu thuyết Nhìnmột cách khái quát, tiểu thuyết Minh - Thanh là thành tựu nổi bật của văn học

cổ điển Trung Quốc Nó là sản phẩm của văn hóa Trung đại, nó là bước pháttriển trung gian giữa chuyện kể sử thi và tiểu thuyết hiện đại Kết cấu của tiểuthuyết cổ điển là kết cấu theo tình tự thời gian, việc trước nói trước, việc saunói sau Tính cách của nhân vật cũng thường được hiện dần qua ngôn ngữ vàhành động của chính nhân vật, tác giả ít xen vào những đoạn giới thiệu, ít chútrọng miêu tả tâm lý Nhân vật hoạt động trong một địa bàn rộng lớn, trong sựxung đột sâu sắc giữa các thế lực đối lập Trong cách mô tả, lí giải thường sửdụng phổ biến các công thức và ước lệ thường thấy trong các tác phẩm cổ

trung đại Cuối mỗi hồi có câu "hạ hồi phân giải", kết thúc vào những lúc mâu

thuẫn phát triển đến cao trào Mở đầu là kể khái quát từ những chuyện củathời xa xôi rồi mới đi vào triều đại liên quan đến cốt truyện Dẫn truyện bằngmấy câu thơ, kết thúc bằng một vài bài vịnh

Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc thuộc thể loại tự sự văn xuôi nóichung, có tác giả xác định (nghĩa là nó được hình thành bởi một ngòi bút, mộtvăn phong nhất quán, chịu sự chi phối của một thế giới quan, nhân sinh quannhất định, được thẩm thấu và gia công bởi trái tim, khối óc của một ngườinghệ sỹ), có cốt truyện hoàn chỉnh với năm thành phần tự sự thường thấy,được thể hiện bằng một thứ ngôn ngữ trung gian và bác học

Khi xác định đặc điểm thể loại của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốccũng cần phải phân biệt sự khác nhau giữa tiểu thuyết Minh và tiểu thuyết

Thanh Tiểu thuyết Minh gần với lời kể trung cổ hơn, phần lớn là những sángtác dân gian được nhà văn bác học viết lại, có căn cứ sử sách và nhìn chungdấu ấn chuyện kể rất rõ Tiểu thuyết Thanh gần với tiểu thuyết hiện đại hơn,phần lớn là sáng tác cá nhân, ít bị sử sách ràng buộc Có thể thấy từ tiểuthuyết Minh sang tiểu thuyết Thanh đã có một bước phát triển tiến bộ Vì vậy

mà nhà Hán học Xô Viết V.I.Semanôp gọi tiểu thuyết Minh là "tiểu thuyếtanh hùng", tiểu thuyết Thanh là "tiểu thuyết sinh hoạt"

Việc nắm vững, những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết chương hồi

là cần thiết và hết sức quan trọng để chúng ta đi sâu, tìm hiểu vào phần nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Trước

khi đi vào phân tích cụ thể một số đặc điểm về nghệ thuật xây dựng nhân vật

ở hai tác phẩm đặc sắc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu

mộng (Tào Tuyết Cần) thì chúng ta phải nắm được khái niệm nhân vật và đặc

điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

2 Khái niệm nhân vật và đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

2.1 Khái niệm nhân vật:

Nhân vật là nơi tập trung những giá trị về tư tưởng nghệ thuật, những quan điểm về con người và cuộc sống mà tác giả gửi gắm vào trong

đó Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét

sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái, dòng phong cáchhoặc của một thể loại văn học Đối với thể loại văn xuôi tự sự, nhân vật đóngvai trò hết sức quan trọng Có thể ví von một cách hình ảnh: Trong một tácphẩm thuộc thể loại văn xuôi tự sự nếu cốt truyện là một bộ khung, là xươngsườn, tư tưởng của nhà văn là mạch máu đi nuôi cơ thể, ngôn ngữ là da thịt thì

hệ thống nhân vật giống như hệ thống các bộ phận trên cơ thể người, mỗi bộphận có vai trò, vị trí và sức sống riêng

Nhân vật được định nghĩa là:"Hình tượng nghệ thuật về con người, một

trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học, có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống như con người" 3 , 241

Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành: Nhân vật chứcnăng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

Nhân vật văn học in dấu những xu hướng tiến hóa của tư duy nghệthuật

2.2 Đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

Đặc điểm này đã được giới thiệu một phần trong mục (1.2.3) ở trên Ởđây cần nhấn mạnh một số điểm sau:

2.2.1 Quan niệm truyền thống chi phối cách xây dựng nhân vật Bởi

vì quan niệm truyền thống chi phối sâu sắc cách nhìn của tác giả khi xây dựngmột số phận cũng như khi dàn dựng một hệ thống nhân vật Tiểu thuyết cổTrung Quốc phần lớn đã trải qua quá trình hình thành trong dân gian, được vô

số nghệ nhân kể chuyện gia công thêm bớt, cuối cùng mới qua bàn tay nhàonặn, chỉnh lý, hoàn thiện của các nhà văn Trong quá trình ấy, các nhân vậtcũng như hệ thống các nhân vật được điều chỉnh hoàn thiện theo các hệ quychiếu truyền thống

"Nói hệ quy chiếu là nói đến tấm gương về cái đúng, sai, đẹp, xấu Các nhân vật trong tác phẩm đều được soi chiếu bởi nhân vật hệ quy chiếu Các

hệ quy chiếu đều có gốc gác từ quan niệm truyền thống về con người, về số phận con người" 26, 166 Người Trung Quốc chịu ảnh hưởng sâu sắc của

Nho gia, Đạo gia, Phật gia Song nhìn chung tư tưởng Nho gia là cội nguồn,

ăn sâu, bám rễ và chi phối tâm thức người Trung Quốc thời Trung đại Theoquan niệm đó, họ chia ra: người quân tử, kẻ tiểu nhân, con người được đánh

giá theo thang bậc đạo đức và thẩm mỹ định sẵn, theo một tôn ti trật tự bấtkhả xâm phạm

Quan sát hệ thống nhân vật trong các tiểu thuyết chương hồi cụ thể

chúng ta thấy: Ở Tam quốc hệ thống nhân vật chia ra: phía chính nghĩa (Lưu

Thục) gồm những trượng phu, hào kiệt, anh hùng và phía phi nghĩa (TàoNgụy) đầy rẫy những bất nhân, ngụy trí, và phi dũng Còn Đông Ngô là lựclượng trung gian, họ chỉ tốt đẹp khi đứng về phía chính nghĩa Tương tự ở

Thủy hử, Kim Thánh Thán chia các bậc hảo hán lớn thành ba loại: Thượng,

Trung, Hạ, mỗi loại lại tiếp tục được chia ra làm ba lớp: thượng, trung, hạnữa

Ngay trong Tây du ký chịu ảnh hưởng của đạo Phật sâu sắc, nhưng vẫn

có thể tìm thấy dấu ấn của những quan niệm truyền thống trong cách đánh giácon người

Tuy vậy, cách nhìn nhận con người "đã tốt thì cực tốt, đã xấu thì cực

xấu" được thể hiện rõ nhất ở tiểu thuyết anh hùng còn đối với tiểu thuyết đời thường khuynh hướng đó dần dần bị phá vỡ Song vẫn để lại dấu vết ở một

mức độ nhất định nào đó chẳng hạn: Trong Hồng lâu mộng vẫn thấy có sự

giao thoa giữa hai tuyến nhân vật: đối lập về tư tưởng (truyền thống và phảntruyền thống) và tuyến đối lập về nhân cách (quân tử và tiểu nhân)

Như vậy, quan niệm truyền thống là cội nguồn tư tưởng của phương

thức xây dựng hình tượng con người và dàn dựng hệ thống nhân vật

2.2.2 Tiểu thuyết yêu cầu mô tả các số phận và xây dựng những tính

cách Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc miêu tả nhân vật bằng cách nắm lấy

thần thái của nhân vật Vệc xây dựng nhân vật còn mang tính công thức, ước

lệ Tính cách của nhân vật được khắc họa thông qua ngôn ngữ và hành độngcủa chính nhân vật, ít miêu tả tâm lý, không thông qua thuyết minh, phân tíchcủa nhà văn Tính cách của nhân vật nhất quán, ít phát triển Đặc biệt nhân vậttrong tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc thường có cá tính sắc nét, sinh động

2.2.3 Tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc nổi tiếng thế giới về việc triển khai những câu chuyện hoàn chỉnh và khắc họa các tập hợp điển hình tính cách Mỗi bộ tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng đều là tiểu thuyết của một loạt

hình tượng nhân vật trứ danh Cụ thể:

Trong Tam quốc diễn nghĩa có các điển hình bất hủ: Tào Tháo- gian

hùng, Quan Công nghĩa khí; Trương Phi nóng nảy, cương trực; Lưu Bị

-đức độ, Khổng Minh - tài trí, mưu lược Trong Hồng lâu mộng hệ thống nhân vật đông đảo nhưng mỗi người có một vẽ riêng: Lâm Đại Ngọc đa sầu đa

cảm; Tiết Bảo Thoa đoan trang đảm lược, Phượng Thư sắc sảo khôn ngoan;

Sử Tương Vân rộng rãi, khoáng đạt; Tập Nhân phục tùng và tính toán; ThámXuân thông minh, cứng cỏi mà chanh chua; Giả Bảo Ngọc luôn suy nghĩ vàhành động traí với nề nếp mà giai cấp phong kiến quy định; Giả Thụy, GiảLiễn thì dâm ô, trác táng; Tiết Bàn thì độc ác nham hiểm; Giả Chính thì luôn

gò mình theo khuôn sáo Điều đó có thể nhận thấy ngay ở trong các tác

phẩm khác Trong Thủy hử: Lý Quỳ thẳng thắn, nóng tính, chân thật; Lỗ Trí

Thâm xứng danh là một trang nam nhi quân tử, dám sống chết với đời; Võ

Tòng là một con người có sức mạnh vô địch, có chí khí lộ kiến bất bình, bạt

đao tương trợ, với những chiến công như đả hổ, sát tẩu, huyết tẩm lầu Uyên

ương; Lâm Sung thể hiện tinh thần kiên quyết của nhân dân, thể hiện rõ chân

lý cuộc sống quan bức dân phản, bức thượng Lương Sơn; Tống Giang luôn có

sự mâu thuẫn giữa phản kháng và thỏa hiệp trong con người mình, biết dùngđại nghĩa thu nạp anh hùng trong thiên hạ, có khả năng lãnh đạo tác chiến

Trong Tây du ký: Tôn Ngộ Không - thông minh, nhanh nhẹn, kiên gan, là một

anh hùng; Trư Bát Giới - tham lam, ham ngủ, háo sắc, lười lao động, tự tư tựlợi; Đường Tăng - nhu nhược, yếu đuối, vô tài, quan liêu với người dưới,

khuất phục kẻ trên Trong Chuyện làng nho với hệ thống nhân vật chủ yếu là

quan lại và nho sĩ: Phạm Tiến, Chu Tiến, Đỗ Thiếu Khanh, Mã ThuầnThượng, Nghiêm Trí Trung, Khuông Siêu Nhân

Chung quy lại, những vấn đề lý thuyết về nhân vật, về tiểu thuyếtchương hồi ở trên là cơ sở, là nền tảng để chúng ta đi vào tìm hiểu, nghiêncứu từng khía cạnh của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ

điển Trung Quốc một cách sâu sắc, chín chắn hơn, cụ thể hơn, khoa học hơn

CHƯƠNG II

NGHỆ THUẬT GIỚI THIỆU NHÂN VẬT

Cách để cho nhân vật xuất hiện lần đầu trong tác phẩm, hoặc nói cáchkhác để cho nhân vật bước lên sân khấu tác phẩm chào ra mắt bạn đọc là hếtsức quan trọng trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Xử lý tốt màn xuất hiệncho nhân vật khiến cho nhân vật vừa xuất hiện đã bộc lộ được hồn cốt phongthái của nó, để lại ấn tượng sâu sắc cho bạn đọc Đây là một điều mà các tiểuthuyết gia cổ điển Trung Hoa đặc biệt coi trọng Tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc thường để nhân vật xuất hiện theo hai cách:

1 Cho nhân vật xuất hiện đột ngột: Các nhà phê bình văn học Trung

Quốc gọi đó là lối giới thiệu nhân vật " cả tiếng át miệng người" Nghĩa là tác

giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cho nhân vật xuất hiện một cách tự nhiên,bất ngờ, không hề có sự giới thiệu, ám thị từ trước cũng không phải được xuấthiện ngay từ đầu tác phẩm Thường thì các nhân vật này xuất hiện sau sựxuất hiện của hàng loạt nhân vật khác, xuất hiện khi mà ngòi bút của tác giảđang tập trung miêu tả các nhân vật khác đồng thời với mối quan hệ hoàncảnh hoạt động, sinh hoạt của tập hợp nhân vật liên quan bởi một sự kiện, mộtvấn đề nào đó

Tiêu biểu cho cách giới thiệu này là màn giới thiệu nhân vật Vương Hy

Phượng của Tào Tuyết Cần trong Hồng Lâu Mộng Nhân vật này được giới

thiệu đặt trong tình tiết Lâm Đại Ngọc vào Giả Phủ (hồi 3) Tác giả sắp xếp

để cho Vương Hy Phượng xuất hiện đúng thời điểm:

Lúc mà Đại Ngọc đến, tác giả đang tập trung trần thuật Giả Mẫu: Nghe

có người gọi to "Cô Lâm đã đến" Đại Ngọc vừa bước vào nhà, thấy có hai người đỡ một cụ già đầu bạc như tuyết, ra đón Đại Ngọc biết ngay là bà ngoại, toan sụp xuống lạy, thì bà ôm ngay vào lòng mà kêu lên "Ruột thịt của

ta đây" Rồi khóc nức nở ( ), Giả Mẫu trỏ từng người và nói với đại Ngọc ( )"

Như vậy, ngay từ đầu nhân vật mà tác giả giới thiệu khi Đại Ngọc đến

là Giả Mẫu với diện mạo, lời nói , hành động, cử chỉ cụ thể Giả Mẫu là hìnhảnh trung tâm của buổi đón cô cháu ngoại Lâm Đại Ngọc: Bà cháu gặp nhauvừa mừng vừa tủi, mọi người bận khuyên giải Giả Mẫu khiến cho tác giảchưa để cho Vương Hy Phượng xuất hiện

Vương Hy Phượng thuộc hàng chị của Lâm Đại Ngọc, theo lý nên đếncùng Lý Hoàn lúc Giả Mẫu và Vương Phu nhân tiếp Lâm Đại Ngọc Thếnhưng tác giả không để cho Vương Hy Phượng xuất hiện cùng với Lý Hoàn,

mà cũng không để cho Vương Hy Phượng đến cùng chị em Nghênh Xuân,Thám Xuân, Tích Xuân Tác giả đợi lúc gặp mặt ồn ào đã đi đến hồi bình lặngmới đột ngột giới thiệu sự xuất hiện của nhân vật Vương Hy Phượng Quảngia của cả phủ bận việc đến muộn hơn chị em cũng là thông cảm được:

Lúc Giả Mẫu đang nói :

- Tốt đấy, ở đây bà cũng đang có thứ thuốc ấy, bảo làm thêm một tễ

cho cháu.

Giã Mẫu nói chưa dứt lời đã nghe phía sau có tiếng cười:

- Tôi đến chậm không được ra đón khách

Vương Hy Phượng xuất hiện một cách bât ngờ, khác lạ Chưa thấyngười đã nghe tiếng Vương Hy Phượng xuất hiện trước mắt mọi người cùngtiếng cười tự tin Tất cả vẻ sôi nổi kẻ cả mồm miệng nhanh nhảu pha chútchanh chua cố hữu bộc lộ ngay từ đầu trong tiếng cười đến trước ấy Câu nóicủa Vương Hy Phượng cùng tiếng cười đã phá tan không khí nghiêm trangvắng lặng Ngày thường trước mặt Giã Mẫu, mọi người phải khép nép vâng

dạ, hơn nữa hôm nay trong nhà lại có khách xa đến, mà khách xa đây lại làĐại Ngọc cháu ngoại của Giả Mẫu - một con người có vẻ yểu điệu hay ốmđau bệnh tật, mẹ lại vừa mới mất, Giả Mẫu trong lòng đầy thương cảm, thì aidám ăn nói tự nhiên, không ý tứ giữ gìn nữa Vậy mà Hy Phượng bất chấp sựràng buộc đó, lẽ tất nhiên đây là đứa cháu được Giả Mẫu yêu vì và lại là

người cầm cân nảy mực trong gia đình họ Giả."Nếu Tào Tuyết Cần cho

Vương Hy Phượng xuất hiện ngay vào lúc Đại Ngọc vừa đến thăm Giả Mẫu thì không thể đạt được thành công nghệ thuật to lớn như thế, vì khoảng khắc mới gặp gỡ giữa Giả Mẫu và Đại Ngọc không thể tạo không khí cần thiết cho

sự xuất hiện của Vương Hy Phượng" 6 , 280 

Tiếp sau đó, tác giả miêu tả một loạt tư thái, cử chỉ, đối đáp của Vương

Hy Phượng Mỗi cử chỉ, tư thái, cách đối đáp của Vương Hy Phượng lại làmtoát lên một nét tính cách của chính con người ả

Vương Hy Phượng rất khéo mồm khéo miệng trong việc nịnh Giả Mẫu,

lấy lòng Giả Mẫu đầu tiên là Vương Hy Phượng có cử chỉ thân mật "cầm tay

Đại Ngọc", tán dương sắc đẹp của Đại Ngọc:

- Trong thiên hạ lại có người đẹp thế này Bây giờ cháu mới nhìn thấy

Trông hình dáng con người, ai cũng cho là cháu nội của bà chứ không phải cháu ngoại Chả trách ngày nào bà cũng nhắc đến Chỉ đáng thương là em tôi vất vả, sao cô tôi lại mất sớm như thế.

Cứ theo như cách nói của Vương Hy Phượng thì người đẹp trong thiên

hạ phải là cháu nội của Giả Mẫu, nghĩa là những người cùng dòng máu vớiGiả Mẫu mới là người đẹp nhất trong thiên hạ Nói như thế thì Giả Mẫu thêmmát lòng mát ruột và nở mày nở ruột, lời nói của Vương Hy Phượng thêm dễlọt tai, dễ nghe Không chỉ biết cách nói khéo mà Vương Hy Phượng còn biếtcách thể hiện tâm trạng phù hợp với lòng người nghĩa là cũng biết thay đổidáng nét cử chỉ cho đúng kiểu, đúng cách, đúng vai vế của mình Khi nóixong Hy Phượng lấy khăn lau nước mắt, nghe Giả Mẫu trách thì bèn đổibuồn làm vui nói ngay:

- Phải đấy Cháu vừa trông thấy, bụng để cả vào cô em, vừa vui vừa

buồn, quên hẳn bà Đáng đánh đòn

Khéo léo, nhanh nhẩu, khôn ngoan biểu hiện ngay trong lối nói, điệu bộnày của ả

Không những biết lấy lòng Giả Mẫu mà còn tỏ vẻ an ủi Đại Ngọc, HyPhượng ân cần hỏi han Đại Ngọc:

- Em bao nhiêu tuổi? Đã đi học chưa?Hiện đang uống thuốc gì? Ở đây đừng nhớ nhà nhé Muốn ăn gì, chơi gì cứ bảo chị Bọn người nhà có hỗn láo thì mách chị.

Thái độ, cử chỉ này của Vương Hy Phượng có động cơ riêng Để lấylòng Đại Ngọc và tỏ cho mọi người biết rằng mình và Đại Ngọc tuy khôngphải cùng dòng họ nhưng lúc nào cũng xem là ruột thịt thân thiết, gần gũi nên

ả có vẻ săn sóc, quan tâm, tạo mối quan hệ thân mật với Đại Ngọc ngay từđầu Song sự quan tâm, săn sóc ấy để Giả Mẫu phải thương tâm thì đâu phảichuyện vừa, vì thế ả lập tức thay đổi thái độ, đổi buồn thành vui Sau khi nắmtay Đại Ngọc hỏi ngắn hỏi dài, Phượng Thư quay sang bảo người nhà manghành lý của Đại Ngọc vào, sai người dọn buồng cho cô Lâm nghỉ Hy Phượnglại còn tự tay bưng mâm nước trà, hoa quả lên mời Hy Phượng cũng khôngquên báo cho Vương phu nhân biết tiền tháng này đã phát xong, lại còn kể lại

là ả đã chuẩn bị sẵn vài tấm đoạn để may áo cho cô Lâm, không cần bề trênnhắc nhở:

- Con đã nghĩ trước rồi, biết em Lâm trong vài ngày sẽ đến, nên đã sửa soạn cả, đợi mẹ xem rồi đưa đi may.

"Tất cả việc làm đó của Vương Hy Phượng không ngoài mục đích lấy lòng Giả Mẫu, tỏ ra biết quan tâm đến người bà con bên ngoại, cũng là bước đầu tỏ sự ân cần tha thiết đối với Lâm Đại Ngọc Mặt khác lại là mặt chủ yếu, tất cả lời nói, hành động của Vương Hy Phượng là nhằm phô trương uy thế, đề cao địa vị, tranh thủ sự đồng tình của Giả Mẫu, Vương phu nhân để sau này dễ tác oai tác quái ở hai phủ Ninh, Vinh" 6 ,281.

Bên cạnh đó, người đọc cũng nhận thấy rằng cách biểu hiện địa vị,quyền thế trong việc hỏi han cắt đặt, tỏ vẻ bận bịu vì cai quản công việc trong

phủ, trong hành động nói chuyện với Vương phu nhân cũng là để thanh minhkhéo việc đến muộn khi ra đón chào Lâm Đại Ngọc - cháu yêu của Giả Mẫu.Không biết có thực tế không, chỉ biết Vương Hy Phượng xuất hiện vào lúcmọi người đã có mặt đông đủ bao giờ cũng gây sự chú ý lớn Ấn tượng vềVương Hy Phượng - một trong những nhân vật được khắc họa thành công

nhất Hồng lâu mộng chính là đã được tạo dựng ngay trong tình tiết giới thiệu

nhân vật ở hồi 3 này

Tào Tuyết Cần không giới thiệu sự xuất hiện của nhân vật Vương

Hy Phượng từ điểm nhìn tự sự của tác giả Sự xuất hiện của Vương Hy Phượng được quan sát, cảm nhận bởi người khách chân ướt chân ráo

bước vào Giả phủ - Lâm Đại Ngọc

Đại Ngọc lấy làm lạ, nghĩ bụng:

- Ở đây ai cũng im hơi lặng tiếng, khép nép nghiêm trang, không biết người nào mà lại vô lễ, ăn nói bô bô như thế Chợt thấy bọn hầu đỡ một người từ phòng sau lại Người này trang sức không giống các cô kia, gấm thêu lộng lẫy như một vị thần tiên Trên đầu, đỡ tóc bằng kim tuyến xâu hạt châu, cài trâm ngũ phượng Triệu Dương ( ), mắt phượng, mày cong lá liễu, khổ người óng ả, dáng điệu phong lưu ( )

Vào thời điểm này, tính cách và ngoại hình của Vương Hy Phượngđược mô tả qua cặp mắt mẫn tuệ, sắc sảo đầy nhạy cảm của Lâm Đại Ngọc.Ngoài ra, tính cách của Hy Phượng cũng được giới thiệu của Giả Mẫu - ngườicao tuổi nhất và có uy lực nhất trong Giả phủ:

- Cháu không nhận được chị này đâu Nó là một con đanh đá nhà này đấy, tiếng Nam Kinh gọi là "Lạt tử", cháu cứ gọi "Phượng lạt tử" là được

Tính cách của Vương Hy Phượng còn được hiện lên trong tâm trí Đại

Ngọc: Đại Ngọc chưa từng được gặp mặt, nhưng đã nghe mẹ kể ( ), từ bé

thường giả làm trai đi học

Quả thực chỉ vẻn vẹn có hai trang, Tào Tuyết Cần đã khắc họa hết sứcsinh động bộ mặt thật của Vương Hy Phượng sắc sảo, khôn ngoan, có phầnnham hiểm Đó là kiểu người, loại người "bề ngoài thơn thớt nói cười , màtrong nham hiểm giết người không dao" đây cũng là điểm đáng chú ý trongxây dựng hình tượng của Tào Tuyết Cần

Tác giả hoàn toàn không giới thiệu trước, không ám thị độc giả về

sự xuất hiện của nhân vật Trong chốc lát, nhân vật bước lên sân khấu và lập tức diễn vai của mình, bộc lộ ngay phong thái, cá tính riêng Đó là thủ

pháp mà về sau tiểu thuyết chương hồi ưa dùng Thủ pháp này đạt đến trình

độ điêu luyện ở Hồng lâu mộng Người ta hay nhắc đến cách giới thiệu nhân

vật Sử Tương Vân ở hồi 31:

- Trưa hôm sau, Vương phu nhân và chị em Bảo Thoa, Đại Ngọc đang ngồi trong buồng Giả Mẫu, có người trình "Cô Sử đến" Một lúc, Sử Tương Vân và nhiều a hoàn, vú bõ đi vào sân

Tiếp đó, tác giả miêu tả hàng loạt cử chỉ, lời nói, hành động của SửTương Vân, qua đó hiện dần lên tính cách của nhân vật Khi Giả Mẫu bảo cởi

bớt quần áo ra vì trời nóng nực thì Tương Vân vội đứng dậy cởi áo, không

chút ngượng ngùng, ý tứ Còn khi phu nhân trách mắng:

- Chả ai mặc thế cả Mặc vào để làm gì?

Thì Sử Tương Vân trả lời ngay rằng:

- Đó là thím Hai bảo cháu mặc vào đấy, chứ cháu có muốn mặc những thứ này đâu

Người đọc nhận ra tính cách thẳng thắn của Sử Tương Vân Khôngnhững thế, Tương Vân còn là một người không câu nệ tiểu tiết Nàng gọi BảoNgọc thì gọi ngay tên tục:

- Anh Bảo có ở nhà không?

Bảo Thoa giễu cợt, mỉa mai cũng không thèm quan tâm mà hỏi ngayTập Nhân Rồi nàng đưa một cái gói mở ra bốn chiếc nhẫn mà chỉ rõ ra rằng:

- Chị Tập Nhân một chiếc, chị Uyên Ương một chiếc, chị Kim Xuyến một chiếc, Bình Nhi một chiếc Tất cả là bốn người Và để tặng các chị a

hoàn, Tương Vân đã đích thân đưa sang Giả phủ

Qua đó, người đọc thấy được một Sử Tương Vân hào sảng, khoáng đạt.Một chi tiết đặc sắc nữa thể hiện rõ tính cách của nhân vật này là: Khi BảoNgọc hoảng hốt vì đánh mất con kỳ lân vàng thì Tương Vân thấy nực cười vàkhảng khái nói với Bảo Ngọc:

- Nó là đồ chơi mà anh cũng hoảng lên như thế.

Lời nói này của Sử Tưởng Vân càng có giá trị khi mà con kỳ lân vàng

đó lại gắn với cuộc đời nàng Lời lẽ của Sử Tương Vân luôn ngắn gọn, khúcchiết, rõ ràng, rành mạch

Tóm lại, mặc dù mới xuất hiện nhưng tính cách hào sảng, rộng rãi, cởi

mở, không cậu nệ tiểu tiết của Sử Tưởng Vân bộc lộ ngay trong phút đầu tiên,đập ngay vào tâm trí độc giả, gây được ấn tượng khó quên

Cách giới thiệu này, chúng ta cũng bắt gặp ở trong Tam quốc diễn

nghĩa của La Quán Trung khi giới thiệu sự xuất hiện của Triệu Tử Vân ở tình

tiết Công Tôn Tán bị truy đuổi, Triệu Tử Vân bất thần xuất hiện giải cứu (ởhồi 7):

( ) Toản cũng ngã quay xuống bờ núi Sú cầm ngọn giáo xô lại đâm Bỗng đâu bên cạnh bờ có một tướng, người trẻ trung vác ngọn giáo phi ngựa

ra đâm Văn Sú Công Tôn Toản lẻn trèo lên sườn núi, trông thấy tướng ấy mình cao tám thước, mày rậm, mắt to, mặt rộng, má bầu, oai phong lẫm liệt Sú quay ngựa lui về, tướng trẻ tuổi ấy cũng không đuổi theo.

Hình ảnh ban đầu đập vào mắt độc giả là một vị tướng trẻ dũng mãnh.Chỉ bằng một vài nét bút khắc họa nhân vật, tác giả đã vẽ nên một bức tranh

tuyệt vời về Triệu Vân - một người anh hùng đứng trong "ngũ hổ tướng" La

Quán Trung giới thiệu nhân vật này khá đặc biệt: Ban đầu nhân vật hiện lên

qua quan sát của một nhân vật khác (Công Tôn Toản), sau đó mới cho nhân

vật tự giới thiệu về mình:

- Tôi là người ở Chân Định, xứ Thường Sơn, họ Triệu tên Vân, tên chữ

là Tử Long.

Thực sự, ở đây sự xuất hiện của hình tượng nhân vật Triệu Vân "rạng rỡ

lên bởi những đường nét đậm" (chữ dùng của Lương Duy Thứ), thu hút sự chú

ý của mọi người ngay từ đầu

Như vậy, thủ pháp cho nhân vật xuất hiện đột ngột tạo được ấn tượng

mạnh đối với độc giả, giúp độc giả "làm quen", tiếp xúc được với từng con

người, từng cá tính riêng biệt Điều đó góp phần làm nên sức hấp dẫn, sự thú

vị, bất ngờ cho những người đã đọc, đang đọc và sẽ đọc tiểu thuyết cổ điểnTrung Quốc với những bộ tiểu thuyết đồ sộ

2 Ngựơc lại với thủ pháp trên là cách giới thiệu nhân vật thông

qua sự mô tả gián tiếp , tô đi điểm lại tạo không khí và chuẩn bị dần cho nhân vật chính thức ra mắt cùng độc giả

Các nhà phê bình văn học Trung Quốc mượn thuật ngữ "đồ tô" của hội

họa để nói tới kỹ xảo giới thiệu gián tiếp nhân vật "Đồ tô" hiểu một cách

nôm na là vẽ đi vẽ lại, tô đậm lên, làm nổi bật những đường nét, mảng màu cósẵn Ở trong tiểu thuyết cổ điển, thì thuật ngữ "đồ tô" được dùng với nghĩanhân vật được mô tả giới thiệu nhiều lần qua lời của các nhân vật khác rồimới xuất hiện một cách trực tiếp như kiểu nhân vật được "truyền miệng" rồisau mới tiếp xúc với nhân vật đã được nói đến, được người khác "nghe tiếng"nhiều rồi mới thấy người: "văn kì thanh" rồi sau đó mới "kiến kỳ hình"

Thủ pháp đó được sử dụng nổi tiếng nhất chính là ở hồi 2 "Lãnh Tử

Ngâm diễn thuyết Vinh quốc phủ" Một loạt các nhân vật chính yếu của Giả

phủ không phải là trực tiếp xuất hiện, chen vai thích khách một lần trên sânkhấu Thông qua tình tiết Lãnh Tử Ngâm kể chuyện người trong phủ Vinh,Tào Tuyết Cần đã khéo léo gián tiếp giới thiệu đồng loạt rất nhiều nhân vật

trong tác phẩm: Trong câu chuyện giữa Lãnh Tử ngâm và Giả Vũ Thôn,Lãnh Tử Ngâm (Tử Hưng) dẫn chứng câu chuyện của cậu học trò họ Chân đểchứng minh đặc diểm của cậu học trò họ Giả:

Tên cậu học trò đó tuy mới vỡ lòng, nhưng khó hơn là dạy người lớn

để đi thi Nói ra thật đáng buồn cười, tên học trò bé con ấy nói thế này: "Phải

có hai bạn gái bé cùng học với tôi, tôi mới nhận được chữ, hiểu được nghĩa, nếu không thì bụng cứ mờ đặc đi" Nó lại thường nói với bọn người nhà: "hai chữ nữ nhi đối với tôi rất tôn quý, rất trong sạch không gì sánh kịp, hơn cả Phật Di Đà và Ngọc Đế ( ) Khi nào cần nói đến, các ngươi phải lấy nước chè thơm súc miệng kỹ rồi mới nói ra ( ) Lúc thường thì nó ngỗ ngược, trâng tráo, bướng bỉnh ngốc nghếch lạ thường, nhưng khi gặp mấy người bạn gái nó lại ôn hòa văn nhã, láu lỉnh thành người khác hẳn ( ) Những hạng con em ấy tất không giữ được cơ nhgiệp ông cha ( ) Chỉ tiếc là nhà ấy có mấy chị em gái thì lại khôn ngoan ít có.

Qua lời kể của Tử Hưng, người đọc cảm nhận được rõ ràng Bảo Ngọc

là con người có bản tính khác thường, chàng có quan niệm khác xa so vớiquan niệm truyền thống về chế độ đẳng cấp, chế độ nô tì, chế độ khoa cử; BảoNgọc xuất hiện như một đứa con phản nghịch luôn suy nghĩ và hành động tráivới nề nếp, mà giai cấp phong kiến quy định

Bên cạnh đó, Tử Hưng còn giới thiệu với Giả Vũ Thôn về các tiểu thưnhà họ Giả với những đặc điểm tính cách riêng của mỗi người:

- Tiểu thư lớn nhất của Giả Chính là Nguyên Xuân có tài đức hiền hiếu , được tuyển vào cung làm nữ sử Tiểu thư thứ hai là Nghênh Xuân, con vợ lẽ Giả Xá Tiểu thư thứ ba là Thám Xuân, con vợ lẽ Giả Chính Tiểu thư thứ tư

là Tích Xuân, em ruột Giả Trân bên phủ Ninh

Khi nghe Tử Hưng nói đến vợ ông chủ nhà họ Lâm là em ruột Giả Xá

và Giả Chính bên phủ Vinh, khi chưa lấy chồng tên là Giả Mẫn thì Giả VũThôn đã nói về cô học trò nhỏ - Lâm Đại Ngọc:

- Thảo nào cô học trò này ngôn ngữ cử chỉ khác hẳn những con gái nhà khác Chắc người mẹ không phải tầm thường mới sinh được con như thế

Đúng là Lâm Đại Ngọc mới sinh ra đã có một vẻ yêu kiều, yểu điệuriêng, hay bệnh tật luôn sẵn mối âu sầu lại rơi vào cảnh mẹ mất sớm nên lúcnào nàng cũng có vẻ bi ai thương cảm

Tiếp theo Tử Hưng còn giới thiệu về Giả Chính và Giả Xá:

- Giả Chính đã có người con ngậm ngọc (nói đến Giả Bảo Ngọc), nàng hầu lại sinh thêm một người con trai nữa Nhưng không biết hay dở thế nào Chỉ biết hiện giờ có hai con, một cháu, không biết sau này ra sao Giả Xá cũng có hai con

Đặc biệt Tử Hưng nhấn mạnh tính cách của Giả Liễn và Vương HyPhượng:

- Hiện giờ Giả Liễn quyên được chức Đồng Tri, nhưng không ham học hành, chỉ thích mưu toan xoay xở, ăn nói lại thạo, nên sang trông nom đỡ việc nhà chú là Giả Chính Từ khi hắn lấy vợ, trên dưới ai cũng khen ngợi chị

vợ, thành ra anh chồng chịu nước lép Chị ta vẻ người rất phong nhã, ăn nói rất linh lợi, tâm cơ lại rất kín đáo, sâu sắc, bọn đàn ông không mấy người bì kịp.

Qua mấy lời kể của Tử Hưng, Giả Liễn hiện lên là một công tử tầmthường, không có gì là đặc biệt còn Vương Hy Phượng lại là một người đàn

bà sắc sảo, đáo để, khôn ngoan, đảm đang, tháo vát Vậy là Hy Phượng mặc

dù chỉ hiện lên qua lời kể của một người khác (một người không phải là máu

mủ, họ hàng gì với Giả phủ) nhưng cũng đã để lại được ấn tượng sâu đậm chongười nghe

Như vậy, qua lời của Lãnh Tử Ngâm, hầu hết các nhân vật của Giả Phủđều được giới thiệu với những đặc điểm riêng của từng nhân vật cùng với mốiquan hệ máu mủ, bà con xung quanh họ Giới thiệu gián tiếp qua miệng của

Lãnh Tử Ngâm như vậy, các nhà phê bình văn học Trung Quốc truyền thống

gọi là phép "hư tả "

Trong Hồng lâu mộng ở hồi 2 này, tiếp liền bút pháp "hư tả" là lối

viết "thực tả" bổ sung cho việc giới thiệu nhân vật chính của tiểu thuyết Đó

chính là sau màn giới thiệu của Lãnh Tử Ngâm, tác giả thông qua sự quan sátcủa hai nhân vật Bảo Thoa và Lâm Đại Ngọc giới thiệu trở lại những nét cơbản chân dung của các nhân vật của các nhân vật trong sách Kết quả là hìnhdung bước đầu của độc giả đối với phần đa các nhân vật trong mỗi bộ tiểuthuyết từng bước được hiện lên rõ nét dần Từ đó trở về sau, khi từng nhân vậtchính thức xuất hiện thì công việc của người đọc trên thực tế là kiểm nghiệmxem hành động, tính cách của nó có đúng như giối thiệu ban đầu hay không.Phương pháp giới thiệu nhân vật kiểu này đặc biệt cần thiết đối với những bộtiểu thuyết trường thiên với một số lượng đông đảo các nhân vật chính Nếu

như so sánh " hư tả" là nét bút mờ thì " thực tả" là nét bút đậm vẽ nên bức chân

dung nhân vật để giới thiệu với độc giả, ra mắt độc giả, gây sự chú ý cho độcgiả từ nét đầu đến nét cuối của "bức họa" về nhân vật

Chính vì vậy, mà trong Hồng lâu mộng, tuy số lượng nhân vật đông

đúc: có 443 nhân vật (230 nam, 213 nữ) so với các bộ tiểu thuyết đương thờiđây là một con số kỷ lục, nhưng mỗi người một vẻ, các nhân vật điển hình cókhả năng bước ra khỏi trang sách đi vào cuộc đời; bất kỳ nhân vật chính phụđều có chỗ đứng của nó, để lại ấn tượng nhất định cho người đọc

Thủ pháp này cũng được La Quán Trung sử dụng khá thành công trong

Tam quốc diễn nghĩa khi tập trung thể hiện sự xuất hiện cuả Gia Cát Lượng

-một trong những nhân vật chính của tác phẩm

Trần Xuân Đề đã rất tinh ý khi nhận xét rằng:

"Gia Cát Lượng xuất hiện không phải bằng những nét chấm phá sơ sài

nhưng đủ nghĩa như ba anh em Lưu, Quan, Trương hay Tào Tháo, Triệu Tử

Long v.v Gia Cát Lượng xuất hiện có phần bí ẩn như cuộc đời bí ẩn của ông vậy." 6 ,51

Thông tin về Khổng Minh thực ra đã được hé mở ở hồi 35 sau tình tiếtLưu Bị cưỡi ngựa Đích Lư nhảy qua Đàn Khê thoát hiểm gặp Thủy Kính tiênsinh

Sau đó, Lưu Bị gặp Từ Thứ, sự xuất hiện của Khổng Minh đã chínhthức báo hiệu: Không Minh được Từ Thứ giới thiệu trước khi từ biệt Lưu Bịtrở về với Từ Mẫu bên doanh trại Tào

Trong vùng này có một bậc kì sĩ ở Long Trung, cách Tương Dương hai mươi dặm nếu được người đó, không khác gì như nhà Chu được Lã Vọng, nhà Hán được Trương Lương Tôi so với người đó, khác nào ngựa hèn sánh với kì lân, quạ đen sánh với phượng hoàng Người đó thường ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị Cứ như ý tôi, Quản Trọng, Nhạc Nhị còn kém xa, người đó có tài ngang trời dọc đất, thiên hạ chắc chỉ có một không hai (hồi

36)

Rồi tiếng đồn về Phục Long, Phượng Sồ, lời khen của Tư Mã Huy:

Khổng Minh có thể so sánh với Khương Tử Nha làm nên cơ nghiệp tám trăm năm của nhà Chu và Trương Tử Phòng làm nên cơ nghiệp bốn trăm năm của nhà Hán.( hồi 37)

Theo đó, việc gặp Thủy Kính, Từ Thứ cũng như lời ngợi khen của Tư

Mã Huy chính là "hư tả" nhằm tạo dựng một không khí chờ đợi cho bạn đọctrước khi Khổng Minh thực sự xuất hiện Tuy những lời giới thiệu ấy còn cótính chất mờ nhạt, nửa vời, khi ẩn khi hiện nhưng đã gây được ấn tượng tốtđẹp về người hiền sĩ đại tài Gia Cát Lượng Chính vì thế, nó đã thôi thúc tấm

lòng khao khát cầu hiền tài của Lưu Bị Màn kịch tuyệt diệu "Tam cố thảo lư"

(ba lần đến nhà tranh), ở hồi 37 hé mở Hình ảnh Gia Cát Lượng được giới

thiệu khá hoàn chỉnh Từng bước làm cho độc giả "văn kì thanh bất kiến kì

hình", hồi hộp chờ đợi vị quân sư - con người tài trí nhất Tam Quốc

Trước hết, là phong cảnh quê hương của người hiền sĩ ẩn dật:

không sâu mà trong suốt, đất chẳng lấy gì làm to tát, thế mà rậm rạp Vượn hạt quấn quýt, thông trúc um tùm ngắm mãi không chán ( ) Phong cảnh mỹ

lệ đó rất tương xứng với người con tuấn tú: mình cao tám thước, mặt nhưngọc dát mũ, đầu đội khăn lượt, mình bận áo cánh hạc, hình dung thanh thoátnhư tiên Song việc giới thiệu Gia Cát Lượng không chỉ dừng lại ở đó, nghĩa

là màn kịch "Tam cố thảo lư " không phải mở nhanh chóng rồi khép lại vội

vàng

Tiếp đó là sự nhầm lẫn của Lưu Bị khi đến tìm Khổng Minh: Lưu Bịtrải qua năm lần nhầm lẫn mới gặp được Khổng Minh Lưu Bị nhầm lẫn ThôiChâu Bình, Thạch Quảng Nguyên, Mạnh Công Thành là bạn thân của KhổngMinh nhầm lẫn Gia Cát Quản là em ruột, Hoàng Thừa Ngạn là ông nhạc củaGia Cát Lượng Năm lần nhầm lẫn của Lưu Bị có hiệu quả thẩm mỹ nghệ

thuật rất lớn Đó là "năm lần nói lên khát vọng của Lưu Bị, và cũng chính năm

lần tác giả thể hiện bút pháp độc đáo nhằm sáng tạo không khí long trọng cho sự xuất hiện của Gia Cát Lượng " 6, 53.

Chàng ẩn sĩ nơi thảo lư trên gò Ngọa Long ở chốn Long Trung ấy xuất

hiện với tư thế của một con người "chểnh mảng việc đời" (lời của Gia Cát

Lượng) nhưng đã thu gọn việc đời trong đôi mắt thông minh, khác thường củamình Đó là hình ảnh của một con người có tính cách kín đáo nhưng cũng hếtsức sôi nổi đang chờ thời cơ, một con rồng chờ nhau cất cánh, một conphượng hoàng chờ ngày bay lên trời xanh Gia Cát Lượng xuất hiện giữa lúcthế chân vạc chưa hình thành, Lưu Bị còn lận đận đó đây, bôn ba sống tạmnhà người Cho đến khi con Phục Long tỉnh dậy Long Trung quyết kế thiên

hạ chia ba, thế sự bắt đầu thay đổi Gia Cát Lượng am hiểu thực tế kháchquan, ngay từ đầu đã chủ trương "liên Ngô kháng Tào" và trình bày chủtrương của mình với Lưu Bị:

- Tướng quân muốn thành nghiệp bá thì phải nhường thiên thời cho

Tào Tháo ở phía Bắc, nhường địa lợi cho Tôn Quyền ở phía Nam, còn tướng quân thì nắm vững nhân hòa.

Để kết thúc đoạn "Long Trung quyết sách", tác giả Tam quốc diễn

nghĩa kết luận:

Chỉ qua cuộc đàm luận này cũng đủ thấy Khổng Minh chưa ra khỏi lều

cỏ mà đã biết tình thế thiên hạ chia ba rồi Thật ngàn xưa không ai sánh kịp

Quả thực, tài trí của Khổng Minh rất xuất chúng, thực xứng đáng vàthỏa lòng mong đợi của Lưu Bị cũng như bõ công khó nhọc mà Lưu Bị bấylâu tìm kiếm hiền tài Khổng Minh vì cảm phục lòng thành của Lưu Bị mà rakhỏi lều cỏ, giúp sức cho Lưu Bị trong nghiệp lớn Trải qua năm lần nhầmlẫn, đến gặp tại nhà có lúc Khổng Minh đi vắng phải chờ đợi và ra về đã đànhngay cả lúc Khổng Minh không có ở nhà Lưu Bị cũng phải chờ đợi, mongngóng bởi Lưu Bị đến đúng khi Khổng Minh ngủ ngày Ba lần theo Lưu Bị đi

mời Khổng Minh, Trương Phi đã phải ngán ngẩm gọi Khổng Minh là "gã nhà

quê kiêu kỳ", khi thấy Khổng Minh ngủ ngày thì Trương Phi phẫn nộ:

- Để tôi ra sau nhà châm mồi lửa để xem hắn có chịu dậy không.

Chính ở những chi tiết này, người đọc mới thấy được sự chịu khó, nhẫn nại,

và lòng tha thiết của Lưu Bị đối với hiền tài Khổng Minh Quãng thời gian màLưu Bị kiếm tìm và đi mời Khổng Minh vì vậy mà trở nên dài đằng đẵng,người đọc càng thêm nóng lòng nóng ruột mong mỏi sự xuất hiện một cáchtrực tiếp của chính Khổng Minh Đúng như G.S Lương Duy Thứ nhận xét:

"Lưu Bị ba lần đến lều tranh, bao nhiêu khó khăn vất vả mới gặp Khổng Minh Sự chuẩn bị đó có ý nghĩa như tấm thảm thêu hoa dẫn đến cái tuyệt đỉnh là Khổng Minh vô giá" 21, 36.

Sự xuất hiện của Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng cũng được Tào

Tuyết Cần xử lí theo cách như vậy Trước lúc Giả Bảo Ngọc thực sự xuất

hiện, nhân vật này không những được Lãnh Tử Ngâm nói tới mà còn đượcVương Phu Nhân kể chuyện với Lâm Đại Ngọc (hồi 3):

Khi Lâm Đại Ngọc vào một gian phòng thì Vương Phu Nhân căn dặnvới nàng rằng:

- ( ) có một việc là mợ không được yên lòng: mợ có một đứa con ngỗ

ngược, nó là ma vương nhà này Hôm nay nó ra miếu lễ chưa về, chiều cháu gặp nó sẽ biết Có điều gì cháu cứ mặc kệ nó Các chị em ở đây không ai muốn dây với nó cả

Lời dặn của Vương Phu Nhân đồng thời cũng là lời giới thiệu cá tính

"cậu Giả Bảo Ngọc" - một con người bị mọi người gọi là ngốc, là điên, là ngây, "họa thai", "nghiệp chướng" Bởi thế mà Vương Phu Nhân phải nói rõ tính

khí bất thường của cậu con trai cho Lâm Đại Ngọc biết mà xử sự:

- Cháu chưa biết rõ nó khác hẳn mọi người Từ bé nó được bà yêu, cho

ở chung với các chị em, được nuông quen rồi Các chị em cứ để mặc nó, thì

nó mới chịu ngồi yên Dù nó có buồn, chẳng qua chỉ ra đến cửa ngoài, ngấm ngầm bực dọc với mấy đứa trẻ, lủng bủng một lúc là xong Nếu các chị bắt lời, nó vui lên thì sinh nhiều chuyện lắm Vì thế mợ dặn trước cháu cứ mặc kệ

nó Nó lúc thì nói ngon nói ngọt, lúc thì coi trời bằng vung, lúc thì điên điên, dại dại, cháu đừng tin nó

Tính cách Giả Bảo Ngọc đúng là như thế: Không đi theo con đường

thánh hiền, không sống theo lối sống của một "tu mi nam tử" nhưng lại hếtsức yêu mến những người phụ nữ sống xung quanh Giả Bảo Ngọc là một cậu

ấm được nuông chiều nhưng lại là đứa con nổi loạn của gia đình Giả phủ nóiriêng và của giai cấp phong kiến nói chung Không có ai hiểu con bằng mẹcho nên lời của Vương Phu Nhân thực sự đã làm toát lên đặc điểm riêng

"không giống ai" của Giả Bảo Ngọc

3 Kết hợp cả ba thủ pháp trên vào việc giới thiệu nhân vật: