Nếu Herzen1 đọc được “Tiếc thương những ngày đã mất” Phạm Nhật Khang Lỗ Tấn 魯魯; 1881 - 1936, tên khai sinh là Chu Chương Thọ魯魯魯, sau đổi tên là Chu Thụ Nhân 魯魯魯,quê ở huyện Thiệu Hưng, C
Trang 1Nếu Herzen1 đọc được
“Tiếc thương những ngày đã mất”
Phạm Nhật Khang
Lỗ Tấn (魯魯; 1881 - 1936), tên khai sinh là Chu Chương Thọ(魯魯魯), sau đổi tên là Chu Thụ Nhân (魯魯魯),quê ở huyện Thiệu Hưng, Chiết Giang, là một trong những nhà văn tiên phong của văn học hiện đại Trung Quốc Ông là con trai của tú tài Chu Bá Nghi, từng học hàng hải, mỏ địa chất ở Nam Kinh, và học y ở Đại học Tiên Đài
Lỗ Tấn bắt đầu hoạt động văn nghệ từ khoảng năm 1906 bằng việc dịch và viết giới thiệu các tác phẩm văn học châu Âu như thơ Puskin, tiểu thuyết Jules Verne… Tháng 5 năm 1918, đúng một năm trước cuộc vận động “Ngũ Tứ”, truyện ngắn
đầu tay của ông, cũng là áng văn thứ nhất của văn học mới Trung Quốc – “Nhật ký
người điên” lần đầu tiên được in trên tờ “Thanh niên mới” Từ đó, đại văn hàocác
tác phẩm danh tiếng của nhà văn Lỗ Tấn, trong đó nổi tiếng nhất là “AQ chính
truyện” lần lượt ra đời.
Truyện ngắn “Tiếc thương những ngày đã mất” (魯魯 – Thương thệ; 1924) được
xem là sự tái khẳng định quan điểm của tạp văn “Nora đi rồi thì ra sao?” về
phong trào đòi giải phóng phụ nữ đang nở rộ ở Trung Quốc thời điểm đó2 Theo
Lỗ Tấn, trong khi người ta đua nhau đòi thoát ly gia đình và các ràng buộc xã hội khác, họ lại không hề chuẩn bị (và được chuẩn bị) một nền tảng sự nghiệp, kinh tế nhất định Vì thế, tinh thần trên thực chất chỉ là sự ảo tưởng về cuộc sống, thay vì
là tiến bộ xã hội Trong “Nora đi rồi thì ra sao, ông chỉ ra rằng, Nora ra đi không
nghề nghiệp, thì hoặc cô sẽ truỵ lạc, vào nhà thổ, hoặc sẽ chết đói “Để chuẩn bị
đừng làm con búp bê, thì trong xã hội hiện nay, điều quan trọng bậc nhất là phải
có quyền kinh tế Một là, trong nhà trước hết phải giành cho được sự phân phối bình quân giữa con trai và con gái; hai là, ngoài xã hội, phải giành cho được thế lực ngang nhau giữa nam và nữ.”
Trong “Tiếc thương những ngày đã mất”, thông qua chuyện tình của Quyên Sinh
và Tử Quân, Lỗ Tấn cũng đã mô tả một cách toàn diện hơn về vấn đề này: Với một Quyên Sinh, một trí thức giàu lý tưởng đang vật lộn sống giữa xã hội Trung
Hoa đang trong quá trình lột xác, và một Tử Quân, cô gái trẻ được “giải phóng
một nửa” trong hành trình đi đến cái chết cả về thể xác lẫn lý tưởng sống nơi
tương lai mà mình lựa chọn
Tử Quân từng nói: “Người em là của em, không ai có quyền can thiệp vào đời em
cả!”3 Tuy nhiên, cuộc sống bên Quyên Sinh đã từng bước giết chết cái lý tưởng mới trong Tử Quân Không phải nàng không tự cố gắng trong cuộc chiến chống lại
1 Alexander Ivanovich Herzen (1812 – 1870), nhà văn, nhà chính trị “hấp dẫn nhất thế kỷ XIX” của Nga Ông được xem là một trong những nhà thuyết giảng đạo đức và tự do xuất sắc nhất nước Nga.
2 Phong trào đào thoát khỏi ràng buộc của gia đình phong kiến, tìm kiếm tự do này là sản phẩm của cuộc vận động Ngũ Tứ và tác động của vở kịch Gia đình Búp bê của Ibsen, với hai quan điểm quan trọng nhất là
sự hòa hợp về tinh thần của vợ chồng trong quan hệ gia đình và trách nhiệm tự ngã
3 Lỗ Tấn, Lỗ Tấn tuyển tập, nxb Văn học, 2009, tr 336.
Trang 2nền tảng đạo đức xã hội, nhưng vì thiếu thốn quá điều kiện cần thiết để tự mình làm chủ chính cuộc đời mình, cộng thêm áp lực từ bên ngoài, nàng dần dà chỉ lo chăm chú vào việc cơm nước, gà qué trong nhà Đến khi Quyên Sinh mất việc, nàng càng trở nên khiếp nhược hơn Cuối cùng, sự chán nản và lo sợ làm tình yêu biến mất Tử Quân trở về bi kịch trước khi chết đi, trong một bi kịch hệ lụy khác Nàng chấp nhận trở lại “nơi bến bờ cũ” Nơi người ta cho rằng, thà chết cùng nó còn hơn là được cứu thoát trong sự che chở của sự canh tân mà nàng đã ngộ ra là
ảo tưởng
Nói về điều này, Alexander Herzen, nhà tư tưởng kiệt xuất của nước Nga thế kỷ
19 Herzen, trong tác phẩm bút chiến “Từ bờ bên kia”, viết: “Xin đừng quên rằng,
con người ưa thích sự tuân phục, nó luôn tìm đến dựa dẫm vào cái gì đó, núp sau lưng một thứ gì đó, trong nó không có bản sắc kiêu hãnh của thú dữ Con người lớn lên trong sự phục tùng gia đình, bộ tộc; các nút thắt của đời sống xã hội ràng buộc nó theo cách càng phức tạp, khắc nghiệt hơn, thì nó càng rơi vào tình trạng
nô lệ nhiều hơn; người ta đã bị đè nén bởi tôn giáo – thứ đã siết nọ lại do tính hèn nhát của họ, và bởi những người cao tuổi nhất – thứ đã siết họ lại theo tập quán”4
“Thoát ra! – Đây cũng chính là sự dừng lại! Đi về đâu? Cái gì ở đằng sau những
bức tường của nó? Nỗi sợ hãi choán lấy – khoảng trống rỗng, bề rộng, ý chí… đi thế nào đây khi không biết đi đâu; mất đi thế nào đây khi không nhìn thấy phải có được cái gì?”5
Ở hướng ngược lại, từ một trí thức chính trực, nhiệt huyết và giàu tình thương yêu, Quyên Sinh cũng dần dà trở nên nhẫn tâm hơn, trước là với các vật nuôi trong nhà, sau là với cả Tử Quân Anh không có cách nào xua đi được ý nghĩ rằng vợ anh là
gánh nặng của đời anh: “Nàng quên rằng mục đích thứ nhất của đời người là mưu
sống Và trên con đường mưu sống đó thì cần phải, hoặc nắm tay cùng đi, hoặc một mình can đảm tiến lên Còn như chỉ biết cầm lấy vạt áo người ta mà đi theo thì dù người kia có là một chiến sĩ đi nữa, cũng khó mà chiến đấu cho được Rốt cục, cả hai người sẽ bị tiêu diệt” Nhưng anh không trở thành một Helmer khác
giống với Helmer trong vở kịch của Ibsen bằng cách nghĩ đó! Anh biện hộ về sự
suy nhược của Tử Quân, cô gái không còn lòng kiêu hãnh kiểu như “người em là
của em, không ai có quyền can thiệp vào đời em” ngày nào, và từ chối tương lai có
cô: Chấp nhận thất bại trong cuộc chiến giải phóng cô gái mà anh yêu thay vì thiết lập một nhà tù khác, nơi mà anh làm chủ Và, anh tái mặt đi khi nhìn thấy rằng, không chỉ sụp đổ những gì mà tầng lớp của anh cho là thành kiến cổ hủ, như những ràng buộc của xã hội phong kiến, mà còn sụp đổ cả những gì anh xem là vĩnh cửu, là chân lý, như tình yêu và khao khát tự do nữa6
Herzen viết: “Sai lầm chí tử của họ là ở chỗ, bị lôi cuốn bởi tình yêu cao thượng
đối với người thân cận, đối với tự do, bị lôi cuốn bởi sự thiếu nhẫn nại và sự giận
dữ, họ lao vào giải phóng người ta trước khi người ta tự giải phóng cho mình, họ
4 Alexander Ivanovich Herzen (Nguyễn Văn Trọng dịch), “Từ bờ bên kia”, nt, tr 39.
5 Alexander Ivanovich Herzen (Nguyễn Văn Trọng dịch), “Từ bờ bên kia”, nt, tr 130.
6 Dẫn theo Alexander Ivanovich Herzen (Nguyễn Văn Trọng dịch), “Từ bờ bên kia”, nt, tr 132.
Trang 3tìm được sức mạnh của mình để bẻ gãy xiềng xích gông cùm mà không để ý rằng những bức tường của nhà tù vẫn còn đó.”7
Thực ra, khác với một Tử Quân chỉ có lý tưởng đơn thuần, Quyên Sinh đã chuẩn
bị tất cả những gì mình có thể cho cuộc chiến của hai người! Anh biết thừa những
gì mình cần phải làm để nuôi dưỡng và bảo vệ tình yêu của mình Anh có “đôi cánh” để có thể bay thoát khỏi những khó khăn vật chất lúc cần Anh có lòng tự trọng và tài năng để đánh đổi lấy nhu cầu cuộc sống Nhưng như thế vẫn là chưa
đủ Trong cơn giông tố, anh cũng khiếp nhược như Tử Quân Nỗi sợ hãi, vốn đã xuất hiện ngay từ những ngày đầu tiên, khi anh dắt Tử Quân đi tìm nhà, đến lúc này bỗng nhiên trở nên to lớn hơn rất nhiều so với những khó khăn thực tế mà anh phải đối mặt Nó khiến anh chấp nhận thất bại quá sớm so với những gì anh có thể làm được
Theo Herzen, điều này có nghĩa là, vấn đề không phải nằm ở chỗ Quyên Sinh có chuẩn bị tốt những điều kiện cho tương lai hay không, mà là anh đã trở thành một con người, với tâm thế phù hợp với cuộc sống lý tưởng hay chưa Con người ta không thế chiến thắng, nếu họ chỉ tìm cách đạt được mục đích của đời mình mà chưa có tâm thế phù hợp với mục đích đó ngay từ đầu
Nhìn từ khía cạnh này, “Tiếc thương những ngày đã mất” nên là một tác phẩm
vượt qua nội dung chính luận phê phán phần ảo tưởng của phong trào giải phóng con người ở Trung Quốc đang diễn ra những năm đầu thế kỷ trước để mô tả về bản chất của tinh thần cách mạng của con người nói chung, và giới trẻ Trung Quốc nói riêng, trong thời điểm đó: Nơi những nhà cách mạng chưa hề hoàn thiện được được tinh thần cách mạng của chính mình, nhưng lại khao khát giải phóng dân tộc
7 Alexander Ivanovich Herzen (Nguyễn Văn Trọng dịch), “Từ bờ bên kia”, nxb Trí thức, 2012, tr 129.