VĂN học HÌNH ẢNH NGƯỜI PHỤ nữ TRONG nỗi BUỒN CHIẾN TRANH, một tác PHẨM độc đáo của bảo NINH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINHTRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TIỂU LUẬN MÔN VĂN HỌC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG Á Đề tài: HÌNH ẢNH NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG NỖI BUỒN CHIẾN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN MÔN VĂN HỌC VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG Á

Đề tài:

HÌNH ẢNH NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG

NỖI BUỒN CHIẾN TRANH, MỘT TÁC

PHẨM ĐỘC ĐÁO CỦA BẢO NINH

GVHD: PGS.TS NGUYỄN HỮU HIẾU

HVTH: ĐẶNG NGỌC NGẬN

TP HỒ CHÍ MINH, THÁNG 5 NĂM 2018

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

1 Đặt vấn đề 3

2 Nội dung 4

2.1 Nỗi buồn chiến tranh – một tác phẩm độc đáo về chiến tranh trong thời kỳ đổi mới 4

2.1.1 Nỗi buồn chiến tranh: Độc đáo về nội dung 5

2.1.1.1 Một cách nhìn mới về chiến tranh 5

2.1.1.2 Một cách nhìn sâu sắc về văn chương nghệ thuật 9

2.2Nỗi buồn chiến tranh: Thành tựu cao về nghệ thuật của văn học Việt Nam thời kì đổi mới 11

2.2.1 Đổi mới về kết cấu: Nỗi buồn chiến tranh là tiểu thuyết hiện thực tâm lí, tiểu thuyết trong tiểu thuyết 11

2.2.2 Mới trong chất liệu cấu thành tác phẩm 13

3 Hình ảnh người phụ nữ trong Nỗi buồn chiến tranh 14

3.1 Thế giới nhân vật trong Nỗi buồn chiến tranh 14

3.1.1 Nhân vật văn học 14

3.1.2 Thế giới nhân vật trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh 14

3.2 Hình ảnh người phụ nữ trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh 16

3.2.1 Một thế giới đa dạng 16

3.2.2 Người phụ nữ trong Nỗi buồn chiến tranh: Hiện thân của Tình Yêu, Cái Đẹp và Sự cứu rỗi 17

3.2.3 Người phụ nữ: Nạn nhân của chiến tranh, của sự hủy diệt 23

4.Kết luận 27

5.Tài liệu tham khảo 28

1. Đặt vấn đề

Năm 1975, với thắng lợi trọn vẹn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứunước, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, lịch sử dân tộc mở ra một thời kìmới, cũng là mở ra một giai đoạn mới cho văn học Việt Nam hiện đại Trong hoàncảnh xã hội mới, cùng với cao trào đổi mới đất nước, nền văn học đã có nhữngchuyển biến sâu sắc Đại hội Đảng lần VI (1986), Nghị quyết 05 của Bộ Chính trịxác định đường lối đổi mới toàn diện, trong đó có đổi mới văn học nghệ thuật.Những sự kiện đó mang đến một luồng gió mới, mở ra một chặng đường phát triểnsôi nổi của văn học nghệ thuật trên tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sựthật

Những tác phẩm thời hậu chiến từ nửa cuối những năm 80 và đầu những năm

90 của thế kỉ XX đi theo khuynh hướng nhận thức lại hiện thực, trong đó có hiện

thực về cuộc chiến tranh vệ quốc của dân tộc Trong dòng chảy đó, Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh tạo được một ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc trong nước

lẫn độc giả nước ngoài Xung quanh tác phẩm là những dư luận sôi nổi và tráichiều nhau, và số phận của tiểu thuyết này, vì vậy, cũng khá đặc biệt Tác phẩmxuất bản lần đầu tiên vào năm 1990 và được tái bản ngay năm sau Cũng trong nămtái bản đó, tác phẩm được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam Nhận đượcnhiều ý kiến đánh giá cao về nội dung lẫn bút pháp nghệ thuật nhưng song song đó

Nỗi buồn chiến tranh cũng chịu không ít sự chỉ trích Và sau đó, tác phẩm gần như

bị lãng quên trong một thời gian dài Ngày nay, với cái nhìn trung thực, kháchquan và công bằng, ta không thể không thừa nhận những giá trị mà tác phẩm manglại cho văn học Việt Nam thời kì đổi mới

Đề cập đến những thành công của Nỗi buồn chiến tranh, người ta nói nhiều về

cách nhìn mới về hiện thực chiến tranh của Bảo Ninh, về hình thức tiểu thuyết hiệnthực tâm lí… Và làm nên chiều sâu tư tưởng của tác phẩm, không thể không kểđến thế giới nhân vật với những tuyến nhân vật khác nhau mang ý nghĩa biểu

tượng sâu sắc Đó là tuyến nhân vật những người đồng đội cùng chiến đấu vớiKiên (nhân vật chính của tác phẩm), tuyến nhân vật là những người thân của Kiên

và tuyến nhân vật những ngươi phụ nữ đi qua cuộc đời Kiên ít hoặc nhiều, lâu haymau Trong giới hạn của một tiểu luận, người viết chỉ xin bàn kĩ hơn riêng vềtuyến nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết nổi tiếng này Những người phụ nữhiện diện trong cuộc đời Kiên cả trước và sau chiến tranh là một phần không thểthiếu trong nỗi buồn, niềm đau, hạnh phúc…của Kiên và là những nhân vật đầysức ám ảnh người đọc Đi vào tìm hiểu hình ảnh người phụ nữ trong tác phẩm nàycủa Bảo Ninh cũng là một cách để hiểu sâu sắc hơn những tầng ý nghĩa của tácphẩm và những sáng tạo mới mẻ của Bảo Ninh trong nghệ thuật tiểu thuyết

2 Nội dung

2.1 Nỗi buồn chiến tranh – một tác phẩm độc đáo về chiến tranh trong thời kỳ đổi mới

Nỗi buồn chiến tranh là tác phẩm tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Bảo Ninh,

một tác giả chuyên về truyện ngắn Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, sinhtại huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, quê ở xã Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnhQuảng Bình, Việt Nam Ông vào bộ đội năm 1969, chiến đấu ở mặt trận B-3 TâyNguyên, tại Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 24, Sư đoàn 10 Năm1975, ông giải ngũ Từ

1976 – 1981 Bảo Ninh học đại học ở Hà Nội, sau đó làm việc ở Viện Khoa họcViệt Nam Từ 1984 - 1986 tác giả học khoá 2 Trường Viết văn Nguyễn Du, thuộcthế hệ sinh viên đầu tiên của trường này Một thời gian dài sống và chiến đấu trongcuộc kháng chiến chống Mĩ đã giúp tác giả hiểu rõ về hiện thực chiến tranh và nhìnnhận nó một cách chân thật dưới cái nhìn của một người đã đi qua cuộc chiến Bêncạnh đó, với những điều học được từ Trường viết văn Nguyễn Du, Bảo Ninh đãcho ra đời một tiểu thuyết xuất sắc về chiến tranh Tác phẩm được xuất bản lần đầu

tiên vào năm 1990 với tên Thân phận tình yêu, tên do các biên tập viên nhà xuất

bản Hội Nhà văn lựa chọn Năm 1991, tác phẩm được tái bản với tên ban đầu do

chính Bảo Ninh chọn: Nỗi buồn chiến tranh và được giải thường Hội Nhà văn Việt Nam cùng tác phẩm Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến

không chồng (Dương Hướng) Nỗi buồn chiến tranh là câu chuyện về một người

lính tên Kiên với những hồi ức đứt đoạn hay liên tục về cuộc chiến tranh mà anh đãtham gia, hồi ức về mối tình đầu với cô bạn học tên Phương, đan xen với thực tại

cuộc đời anh sau khi hòa bình lập lại Nỗi buồn chiến tranh dù bị cấm xuất bản

trong một thời gian dài (khoảng mười năm) nhưng vẫn rất được yêu thích Tác

phẩm đã được dịch ra tiếng Anh với nhan đề The sorrow of war Quyển sách được

đón đọc rộng rãi ở phương Tây và được đánh giá là một trong những tiểu thuyếtcảm động nhất về chiến tranh Năm 2006, tác phẩm lại được tái bản và cũng đượcđón nhận nồng nhiệt

2.1.1 Nỗi buồn chiến tranh: Độc đáo về nội dung

2.1.1.1 Một cách nhìn mới về chiến tranh

Ra đời khi chiến tranh đã lùi xa hơn mười năm, là tác phẩm viết về chiến

tranh của một nhà văn đã từng là một người lính chiến đấu trên chiến trường, Nỗi

buồn chiến tranh, cùng với một số tác phẩm khác thời hậu chiến cùng đề tài có một

cách nhìn khác về chiến tranh so với những tác phẩm cũng viết về chiến tranhnhưng ra đời trong kháng chiến

Hoàn cảnh chiến tranh đòi hỏi phải đánh thức lí tưởng anh hùng trong mỗingười, kêu gọi sự cống hiến, hi sinh cho đất nước Tác phẩm văn học Việt Nam -với chức năng bám sát hiện thực, phục vụ cuộc sống - trong giai đoạn kháng chiếnchống Pháp, chống Mĩ, khi viết về chiến tranh hầu hết đều mang khuynh hướng sửthi, cảm hứng ngợi ca Chiến tranh được miêu tả trong các tác phẩm giai đoạn đó làhào hùng, cao cả, là hi sinh anh dũng; những nhân vật chính trong các tác phẩm đó

là những cá nhân anh hùng, những tập thể anh hùng Hình ảnh người lính trong

những tác phẩm ấy thường được hình tượng hóa thành biểu tượng của tinh thần bấtdiệt nhưng khô khan và tình cảm đôi khi kiên cưỡng, không thật.

Ở giai đoạn sau của văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt là thời kì đổi mới(từ 1986 trở đi), các nhà văn là cựu chiến binh, đã đi qua chiến tranh, giờ nhìn lạichiến tranh trên những phương diện khác: thân phận con người trong chiến tranh,những suy tư về nhân tính trong và sau chiến tranh, mặt trái của hiện thực chiến

tranh… Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh cũng nhìn về cuộc chiến của dân tộc

trên những góc nhìn này

Bảo Ninh đã không nhìn về cuộc chiến tranh của đất nước ta với đế quốc Mĩtrong góc nhìn giới hạn của một người lính Bắc Việt nói riêng hay một người ViệtNam nói chung Bảo Ninh đã chọn góc nhìn cơ bản nhất – cũng là góc nhìn caonhất: góc nhìn con người Với góc nhìn này, ông không đứng ở vị trí “phía bênnày” để lên án, miệt thị “phía bên kia”, ông thấy người lính, dù là kẻ thù thì cũng làcon người, và không ai có thể thoát khỏi những đau đớn của chiến tranh Nhờ vậy,giữa những tàn bạo, khốc liệt của cuộc chiến, ta vẫn thấy ấm áp tình người Tìnhngười ngời sáng qua chi tiết: Phán, người lính Việt Nam, sau khi đâm một ngườilính ngụy (vốn bị thương nặng từ trước mà Phán không biết), thấy thương tâm chongười lính ngụy ấy, đã cố tìm mọi cách cứu anh ta, cố gắng nhét ruột vào bụng anh

ta, xé áo băng lại, cố gắng đi tìm vải và bông băng để cấp cứu Lời kể của

Phán:“Tôi nhét ruột vào bụng anh ta rồi xé áo để băng Nhưng toàn những vết

thương tàn bạo… Tôi kinh sợ đến thấu tim và xót thương nữa…” và những dằn vặt,

day dứt của anh khi không cứu được người lính bên kia chiến tuyến khiến chúng taxót xa và cảm động Đi cùng chiến tranh là nỗi đau, nỗi đau không từ một ai, nếu

đã là con người: “Tên tuổi của anh ta tôi không biết, chỉ biết anh ta là lính liên

đoàn 6 biệt động quân; Người Nam hay người Bắc hay Trung cũng chả biết vì anh

ta chỉ rên, rên thì dân xứ nào cũng một giọng như nhau Và ta hay ngụy thì cũng rên như vậy…” Những câu văn ấy xót xa nhưng đẹp.

Cũng trên góc nhìn này, Bảo Ninh còn cho ta thấy cái tàn bạo của cuộc chiếnkhông phải chỉ ở chỗ nó cướp đi sinh mệnh con người mà kinh khủng hơn là nókhông ngừng ám ảnh những người còn sống sau cuộc chiến (tiêu biểu là Kiên),những ám ảnh đau đớn, để khi đã sống trong thời hòa bình người ta thấy tâm tưởngmình đã vĩnh viễn nằm lại trong quá khứ, trong cuộc chiến tranh đã qua Điều đólàm cho nội tâm Kiên luôn bị xung đột: xung đột giữa mong muốn trở về với cuộcsống bình thường sau chiến tranh, quên đi quá khứ với dự cảm “quên đi thật khó”,biết là chẳng bao giờ có thể nguôi đi được Muốn sống bình thường trong thời hòabình nhưng Kiên cũng nhận thức rõ mình đã quen với cuộc sống chiến tranh, nênKiên lại quay về tìm lại “thời gian đã mất”, sống lại với quá khứ chiến tranh trongtâm tưởng của mình Dường như, chiến tranh chưa bao giờ đi qua, nó vẫn luôn tồntại trong kí ức Kiên, mãi mãi ám ảnh.

Khi nhìn nhận chiến tranh dưới góc nhìn con người, Bảo Ninh giúp ta hiểu

rõ hơn bản chất của chiến tranh Tác giả, bằng tài năng của mình, cho thấy cái nhìnkhách quan, chân thật về chiến tranh Chiến tranh trong tác phẩm đã được nhìnnhận ở cả hai mặt trắng và đen, phải và trái Chiến tranh có sức mạnh hủy diệt conngười, không chỉ là hủy diệt phần xác mà đau đớn hơn, là hủy diệt nhân tính.Chiến tranh gắn với “hành hạ”, “làm nhục”, “giết chết”… Chiến tranh khơi dậybạo lực, khơi dậy sự tàn bạo của con người, chiến tranh mang đến sự dửng dưngtrước cái ác… Chiến tranh, một cách nào đó, đã làm nhục Phương, lấy mất củaPhương điều quý giá mà Phương chỉ muốn dành riêng cho Kiên, đẩy Phương vàKiên xa nhau, dù cả hai đều còn sống, dù vẫn yêu và mãi yêu nhau; Chiến tranh đãđẩy cô em gái của Vĩnh, bạn chiến đấu của Kiên vào cuộc đời sương gió dạn dày;Chiến tranh khiến con người thành kẻ khát máu và sẵn sàng nã đạn vào đối phươngmột cách điên cuồng; Thậm chí chiến tranh còn cho ta thấy có những kẻ mất nhân

tính đến nỗi đối xử tàn bạo với một xác chết, dù xác chết là một phụ nữ “Hãy coi

chừng mà xem lại nhân tính” Lời cảnh báo của một người lính trong ngày toàn

thắng, tại Tân Sơn Nhất đâu chỉ là một lời nói suông Chiến tranh giết chết nhữngcon người ưu tú nhất, tốt đẹp nhất, xứng đáng hơn ai hết quyền được sống trên cõidương Những người đó là cô giao liên Hòa, chấp nhận một mình đối đầu với mộtnhóm giặc Mĩ để cứu cả đoàn thương binh; là Tâm, là Từ, là Oanh - những ngườibạn cùng trung đội với Kiên đã chấp nhận chết cho Kiên được sống Và cũng chính

từ đây, ta thấy mặt ngược lại của chiến tranh Chiến tranh làm sáng lên cái đẹp củatình người Như đoạn trên đã đề cập, khi nhìn chiến tranh trên góc nhìn con người,không phải trên góc nhìn của một người lính thuộc phía này hay phía kia, một conngười không đại diện cho một kiểu anh hùng cứu quốc hay một tội đồ cướp nước,Bảo Ninh thể hiện tình người trong chiến tranh qua cách đối xử nhân đạo của Phánđối với người lính ngụy Ở đây cũng nói về tình người trong chiến tranh, nhưnggần gũi hơn, cụ thể hơn, nó hiển hình qua tình đồng đội, nó được đúc kết trong một

chân lí đơn giản: “ Những con người xứng đáng hơn ai hết quyền được sống trên

cõi đời này nhưng đã lẳng lặng chấp nhận một quy luật đơn giản của chiến tranh: mình chết thì bạn mình sống” Vì lẽ đó, chiến thắng cái chết và trở về sau chiến

tranh, Kiên nhận ra mình là kẻ may mắn và cũng nhận ra toàn bộ ý nghĩa cuộc

sống của anh bây giờ, khi hòa bình, là gì: “Thực ra thì trong chiến tranh Kiên

được hưởng nhiều may mắn hơn trong thời bình, bởi vì trong chiến tranh anh đã được sống, chiến đấu, trưởng thành lên bên những người đồng chí thật tốt Tuy nhiên, giá của sự may mắn ấy là anh đã lần lượt mất hết những người bạn, người anh em, người đồng đội chí thiết nhất Họ bị giết ngay trước mặt Kiên, hoặc là đã chết trong vòng tay anh Nhiều người đã chết để gỡ tính mạng cho Kiên Nhiều người hi sinh bởi lỗi lầm của anh.” Sống, vì vậy, với Kiên là mang một món nợ đối

với những người đã nằm xuống, là có trách nhiệm nói thay lời trăng trối của người

đã chết trong chiến tranh, những đồng đội thân yêu và ruột thịt, vô số và vô danh,những liệt sĩ của lòng nhân đã làm sáng danh dất nước này và làm nên vẻ đẹp tinh

thần của cuộc kháng chiến Món nợ đó, trách nhiệm đó chính là sức mạnh níu kéoKiên ở lại với cuộc đời trong những giây phút cận kề cái chết và suy sụp tinh thần

Nhìn lại cuộc chiến dưới góc nhìn mới này Bảo Ninh đã đánh thức trong mỗi

người đọc ý nghĩa của thời đại đã qua, một thời đại “đau thương nhưng huy

hoàng”, “bất hạnh nhưng chan chứa tình người” Đồng thời, tác phẩm cũng là lời

nhắc nhở đến những ai đang sống vô tình, lãng quên quá khứ trong “nền hòa bình

thản nhiên” sau cuộc chiến.

2.1.1.2 Một cách nhìn sâu sắc về văn chương nghệ thuật

Kiên trong tác phẩm là một cựu chiến binh đồng thời là một nhà văn của hiệntại.Trong tác phẩm, song song với những dòng kí ức liên tục và đứt đoạn về nhữngngày chiến tranh là những đoạn viết về Kiên với tư cách là một người viết, là hànhtrình sáng tạo văn chương của Kiên Nhà văn ấy luôn có ý thức sâu sắc về côngviệc của mình, có một thái độ lao động cực kì nghiêm túc và cầu toàn trong nghệ

thuật: “Mỗi buổi tối, trước khi ngồi vào bàn giở bản thảo rabao giờ Kiên cũng

gắng chuẩn bị cho mình một tâm trạng thích hợp – anh cố tách bạch từng cảm xúc, cố định hình các vấn đề phức tạp như là phác sẵn ra trong đầu từng trang và từng trường đoạn cần phải viết xong trong từng thời gian nhất định Đại để nhân vật anh sẽ làm gì, nói gì, sẽ gặp những cảnh huống nào phải có tính trước…” Thế

nhưng dù tin tưởng và theo đuổi những tín niệm văn chương, những thôi thúc nộitâm trong Kiên về một cách viết kì lạ gắn liền với một thiên mệnh huyền cơ màanh tự thấy vận vào mình đã khiến anh không thể hoàn thành tác phẩm như anh đã

dự định mà đảo lộn mọi thứ Nói cách khác, giữa điều anh tin tưởng, theo đuổi (vềvăn chương) và con đường thực tế mà anh đi có sự xung đột gay gắt Trong phầnhai của tác phẩm, ta dễ dàng đọc được những đoạn ghi lại nội tâm phức tạp của

Kiên xung quanh việc viết, việc hình thành quyển tiểu thuyết: “Anh viết ra dường

như chỉ để mà hủy Nỗi xót xa tiếc rẻ công sức và tâm lực bị phí hoài cùng nỗi lo

sợ mãi mãi dẫm chân tại chỗ không thắng nổi bệnh cầu toàn đầy oan nghiệt.

Gạch, xóa, và xé, xé sạch, rồi lại cặm cụi viết, nhích dần từng chữ như thể một gã i

tờ đang học đánh vần […] Có lẽ chỉ nhờ niềm tin kì quái vào bản thân mà Kiên vẫn đứng vững sau chừng ấy thất bại, vẫn kiên trì nuôi dưỡng cái linh cảm về những thành quả sẽ tối với quá trình sáng tạo nghệ thuật của mình […] Mặc dù vẫn viết hết trang này sang trang khác, chương này sang chương khác, song càng viết Kiên càng âm thầm nhận thấy rằng, tuồng như không phải anh mà là một cái

gì đấy đối lập, thậm chí thù nghịch với anh đang viết, đang không ngừng vi phạm, không ngừng lật ngược tất cả những giáo điều cùng những tín niệm văn chương và nhân sinh sâu bền nhất của anh Và hoàn toàn không cưỡng nổi, mỗi ngày Kiên dấn mình thêm sâu vào vòng xoáy của nghịch lí hiểm ngèo ấy của bút pháp.”

Những dòng trăn trở của Kiên cho thấy những nhận thức sâu sắc về sáng tạo nghệthuật Cùng với sự nhận thức toàn vẹn những chân lí về chiến tranh, Kiên, nhà văncựu chiến binh, người chiến thắng cái chết và trở về sau cuộc chiến, nhận thức sâusắc trách nhiệm của chính mình trong cuộc đời hậu chiến và ý nghĩa thực sự củanghề viết Trách nhiệm của Kiên, như đã nói ở phần trên, là nói thay lời trăng trốicủa những người đã nằm xuống trong chiến tranh, là làm cho tiếng nói chung củathời đại dau thương nhưng huy hoàng, bất hạnh nhưng chan chứa tình người không

bị lãng quên tàn nhẫn trong hòa bình – một “nền hòa bình thản nhiên” thời hậuchiến Và phương tiện để anh làm tốt trách nhiệm ấy không gì khác ngoài văn

chương Đó là lí do vì sao Kiên trở thành một nhà văn “tồn tại đến trót đời với

thiên chức là một cây bút của những người đã hi sinh, là nhà tiên tri của những năm tháng đã qua đi, người báo trước thời quá khứ” Chính vì lẽ đó nên dẫu có

những lúc tuyệt vọng (nhưng không bao giờ là hoàn toàn tuyệt vọng), dẫu biết

quyển tiểu thuyết đầu tay của mình “cực kì bấp bênh và vô cùng dang dở”, anh vẫn tiếp tục, cặm cụi viết vì anh thấy nó “như là cuộc phiêu lưu cuối cùng trong cả

cuộc đời làm lính của anh, đồng thời là một sự thách thức nghiêm trọng đối với sự sinh tồn của anh không chỉ trên tư cách là một người cầm bút.” Phải chăng, thiên

chức của văn chương cũng là thiên chức của cuộc đời, trách nhiệm của nhà văncũng là trách nhiệm của con người đối với cuộc đời?

2.2Nỗi buồn chiến tranh: Thành tựu cao về nghệ thuật của văn học Việt Nam

thời kì đổi mới:

Nhà văn Nguyên Ngọc đã nhận định về Nỗi buồn chiến tranh như sau: “Về

mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới”

2.2.1 Đổi mới về kết cấu: Nỗi buồn chiến tranh là tiểu thuyết hiện thực tâm lí, tiểu thuyết trong tiểu thuyết

Nhân vật Kiên trong tác phẩm tồn tại chủ yếu không phải trong đời sống xãhội mà trong đời sống tâm lí Bảo Ninh dường như không chủ ý miêu tả Kiên trongtiếp xúc với những nhân vật khác, qua những xung đột và giải quyết xung đột…;nói cách khác, tác giả miêu tả nhân vật không phải là con người hành động, không

kể, không tả, không tái hiện đời sống xã hội của nhân vật để từ đó khái quát lênnhững vấn đề nhân sinh Trái lại, Kiên được tái hiện với một thế giới tâm lí đầynhững dằn vặt, đau đớn, uẩn ức, những hồi ức ám ảnh triền miên Những hồi ức đó

bị cắt vụn và phân tán trong các phần của tiểu thuyết Có những hồi ức xuất hiệnngay từ những trang đầu tiên của tác phẩm nhưng chỉ hiển hiện trọn vẹn ở phầncuối (như hồi ức về cô giao liên tên Hòa) Những hồi ức này không được sắp xếp,gắn kết theo một trật tự rõ ràng nào, không theo trật tự nhân quả, chẳng theo trình

tự thời gian Dường như cứ một hình ảnh nào của quá khứ hiện lên trong nhân vật

là tác giả tóm ngay lấy và viết ngay trong tác phẩm Những hồi ức ấy hiện lên vàtương hợp với đời sống tinh thần của Kiên, một thế giới tâm lí đầy những ám ảnh

và những dằn vặt khủng khiếp Điều này có thể ít nhiều khiến người đọc cảm thấyđây là một tác phẩm “khó đọc”, có cảm giác như cảm giác của người kể chuyện lần

đầu tiên tiếp xúc với bản thảo của Kiên: “Một sáng tác dựa trên những cảm hứng

chủ đạo của sự rối bời.” Có thể nói, tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh là một dạng

tiểu thuyết dòng tâm tưởng

Đồng thời, Nỗi buồn chiến tranh là “tiểu thuyết trong tiểu thuyết”, hay có

thể nói là “tiểu thuyết về tiểu thuyết” Thật ra, kiểu kết cấu truyện lồng trong

truyện không phải là quá xa lạ trong văn học hiện đại Việt Nam Tác phẩm Tố Tâm

của Hoàng Ngọc Phách, xuất hiện từ những năm 20 của thế kỉ XX đã được kết cấutheo kiểu truyện lồng trong truyện, có hai nhân vật kể chuyện, hai nhân vật xưng

“tôi” Nhân vật chính trong tác phẩm kể cho tác giả nghe câu chuyện đời mình và

tác giả kể lại cho người đọc chúng ta nghe Nhưng Nỗi buồn chiến tranh, dù có

dáng dấp của kiểu truyện lồng trong truyện nhưng theo một kiểu khác, phức tạphơn Như đã nói, đó là kiểu “tiểu thuyết về tiểu thuyết” Trước hết, đó là cuốn tiểuthuyết đầu tay và duy nhất của Kiên, một người lính trở về từ tiểu đoàn 27 độc lập.Tác phẩm của Kiên viết về tuổi trẻ, về những ngày trên chiến trường, về cuộc đờisau ngày hòa bình được lập lại và cả về hành trình viết tiểu thuyết của Kiên nữa.Nhưng tác phẩm của Kiên mãi mãi không được hoàn thành bởi chính anh khi nóđược sáng tạo trong những cơn dằn vặt tinh thần và xung đột nội tâm khủng khiếp

mà câm lặng của anh Cuốn tiểu thuyết mà anh định hoàn thành, cho đến khi anhrời bỏ căn phòng viết của mình, rời bỏ khu phú mình đã sống từ nhỏ, chỉ là mộtđóng bản thảo bị xáo tung, không đánh số trang và có nhiều trang bị đốt Nó maymắn được giữ lại, không hoàn toàn hóa thành tro bụi nhờ người đàn bà căm ở cùngkhu phố và được người kể chuyện (xưng “tôi”, xuất hiện trong phần cuối tác phẩm,cũng là một cựu chiến binh) tiếp nhận, sắp xếp lại, định dạng và hoàn chỉnh trongdạng thức cuối cùng

Chính kiểu kết cấu này khiến cho tác phẩm của Bảo Ninh trở thành mộtthách thức đối với việc đọc của công chúng Việt Nam thời điểm nó ra đời và có thể

cả bây giờ Đọc tác phẩm, ta không thấy những xung đột giữa người và người (ta –giặc; thiện – ác; tốt – xấu…) Nó không được phân chia thành từng phần, từng

chương với những đường dây cốt truyện mạch lạc mà cứ trôi miên man theo nhữnghồi ức vừa đứt đoạn vừa liên tục của Kiên.

2.2.2 Mới trong chất liệu cấu thành tác phẩm

Có lẽ, chưa có tác phẩm nào viết về chiến tranh mà lại tràn ngập sự bạo hành

trong tác phẩm như Nỗi buồn chiến tranh Sự bạo hành, tàn nhẫn không phải chỉ

thấy ở những người lính bên kia chiến tuyến như hầu hết các tác phẩm viết vềchiến tranh trước đó, mà cón có ở những người đồng chí của Kiên, và cả ở chínhKiên nữa Làm sao người đọc có thể quên được cảnh một người lính của ta, có lẽ làlính cao xạ, đá tới tấp vào xác người phụ nữ trong sân bay, vừa đá vừa văng nhữnglời tục tĩu, rồi túm lấy một chân người chết xềnh xệch kéo lết đi, qua các bậc tamcấp, ra ngoài quăng mạnh, liệng bổng cái xác lên… Cùng với sự bạo hành đó lànhững cái chết Điều đó ám ảnh Kiên và ám ảnh người đọc Có cái chết buồn thảmnhư cái chết của Can, người lính đào ngũ; có cái chết bi hùng như cái chết của côgiao liên Hòa, như Từ, như Oanh…, những đồng đội của Kiên; có cái chết từ từđầy xót xa khó nhọc như cái chết của Sinh sau chiến tranh…Có trường đoạn miêu

tả cái chết xuất hiện ngay từ đầu tác phẩm như trận thảm sát xóa sổ cả một đơn vịtrong mùa khô đầu tiên sau Hiệp định Những cái chết cụ thể hóa sự tàn bạo, khốcliệt mất nhân tính của chiến tranh, và cũng làm sáng lên tình người trong chiến

tranh Có thể nói, sự bạo hành và những cái chết trong Nỗi buồn chiến tranh của

Bảo Ninh là những chất liệu “gây sốc” đối với người đọc, khiến tác phẩm không dễtiếp nhận Nhưng cũng chính nhờ những chất liệu “gây sốc” đó mà ta có cái nhìnchân thật, khách quan hơn về chiến tranh, hiểu được sâu sắc hơn bản chất củachiến tranh

Cũng ở Nỗi buồn chiến tranh, lần đầu tiên ta thấy những hình ảnh về đời

sống tình dục được đưa vào tác phẩm văn chương và trở thành một mặt không thểkhông nói tới

3 Hình ảnh người phụ nữ trong Nỗi buồn chiến tranh

3.1 Thế giới nhân vật trong Nỗi buồn chiến tranh

3.1.1 Nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, mang tính ước lệ, không thể bịđồng nhất bởi con người có thật ngay cả khi nhân vật ấy được xây dựng từ mộtnguyên mẫu có thật có có những nét rất gần với nguyên mẫu Nhân vật văn học là

sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người, về cuộc đời Ý nghĩacủa nhân vật văn học chỉ có thể xác định được trong một tác phẩm cụ thể Nhân vậtcủa một tác phẩm tự sự có thể được hành xử như một thực thể sống, có đời sốngtâm lí, có những mâu thuẫn nội tâm… Nhân vật có thể là một hình chiếu củanhững dồn nén tâm lí hoặc sự phản chiếu thế giới tư tưởng, tình cảm của tác giảhoặc là hình chiếu của đời sống xã hội Thế giới nhân vật trong tác phẩm có chứcnăng góp phần chuyển tải ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm nên phải được xem xétnhư một hệ thống có quan hệ với những đơn vị nghệ thuật khác và có quan hệ nộitại của bản thân hệ thống đó cũng như giá trị của các yếu tố cấu thành nên hệ thống

và giá trị của mối quan hệ giữa các yếu tố đó

3.1.2 Thế giới nhân vật trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh

Dựa trên cách nhìn trên, có thể thấy trong tác phẩm tiểu thuyết đầu tay nổitiếng này của Bảo Ninh, thế giới nhân vật là một hệ thống gồm các tuyến nhân vật

có quan hệ gắn kết nhau Xoay quanh Kiên, nhân vật trung tâm của tác phẩm, tathấy có ba tuyến nhân vật hiện diện trong suốt cuộc đời Kiên, trước và sau chiếntranh, chi phối đời sống tình cảm, suy nghĩ của anh Các tuyến nhân vật đó là:những người đồng đội của Kiên, những người thân của anh (cha, mẹ và dượng),những người phụ nữ đi qua cuộc đời Kiên