VĂN học điểm NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN HEMINGWAY

Trong bài viết ngắn này, chúng tôi chỉ phân tích một trong những vấn đề làm nên sức sống của truyện ngắn Hemingway là điểm nhìn trần thuật, thông qua một số truyện ngắn tiêu biểu của ông

VẤN ĐỀ ĐIỂM NHÌN TRONG TRUYỆN NGẮN HEMINGWAY

Phạm Nhật Khang

1 Ernest Hemingway

Ernest Miller Hemingway (21/7/1899 – 2/7/1961) là nhà văn thuộc cộng đồng những người xa xứ Paris trong thập niên 20 của thế kỷ XX, và là một trong những cựu quân nhân trong Chiến tranh thế giới I, sau đó được biết đến qua "Thế hệ bỏ đi" (Lost Generation) Ông đã nhận được Giải Pulitzer năm 1953 với tiểu thuyết Ông già và biển

cả, và Giải Nobel Văn học năm 1954

Đối với thể loại truyện ngắn, Hemingway từng được xem là một hiện tượng thực sự Ông

đã tạo ra rất nhiều cuộc tranh luận nhờ những sáng tác mang nặng hình thức đoản tác (sketch) của mình:

Storm Jameson cho rằng truyện ngắn E Hemingway “có quá ít cái để nói” [81, tr.30] Leon Edel chỉ xem E Hemingway là “nhà văn hạng hai” [93, tr.20] Trong khi đó, Sean O’Faolain lại đánh giá cao về truyện ngắn của Hemingway: “ngôn ngữ điện tín được gửi

từ mặt trận với giá cao cho mỗi chữ” [106, tr.145] Truman Capote, người từng hai lần được giải O’ Henry viết: “Henri James (1843-1916) là một bậc thầy về sử dụng dấu chấm phẩy, còn người biết xuống dòng không thể chê trách là E Hemingway” [69, tr.107]

Trong bài viết ngắn này, chúng tôi chỉ phân tích một trong những vấn đề làm nên sức sống của truyện ngắn Hemingway là điểm nhìn trần thuật, thông qua một số truyện ngắn tiêu biểu của ông Từ trên cơ sở đó, bài viết cố gắng xác định những ảnh hưởng của nguyên lý Tảng băng trôi trong thế giới truyện ngắn của nhà văn này

Trong những nghiên cứu về Hemingway, người ta thường phân loại truyện ngắn của ông thành hai kiểu cơ bản là kiểu cốt truyện tâm trạng (mood story) và kiểu cốt truyện hành động (action story) Trong đó, kiểu cốt truyện tâm trạng là những truyện ngắn chủ yếu

phản ánh tâm lý nhân vật, với cốt truyện lỏng lẻo, mơ hồ, hầu như không có những tình tiết giật gân; còn kiểu cốt truyện hành động là những truyện ngắn có nhiều sự kiện, nhiều

biến cố, nhiều mâu thuẫn Tiêu biểu cho kiểu thứ nhất là những truyện ngắn như Một nơi sạch sẽ và sáng sủa, Con mèo trong mưa, Rặng đồi tựa đàn voi trắng; còn kiểu thứ hai thì có thể kể đến Đấu sĩ, Những kẻ giết người, Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber…

Đương nhiên, thực tế thì không phải tác phẩm nào của Hemingway cũng thuộc hẳn một

trong hai kiểu cốt truyện này Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro là một ví dụ Tuy nhiên, phân

loại luôn là một phương pháp hữu dụng để xác định được những đặc trưng thủ pháp của từng nhóm

2 Các kiểu điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn Hemingway

Từ điển thuật ngữ văn học viết: “[Điểm nhìn trần thuật hay điểm nhìn nghệ thuật là] vị trí mà từ đó người trần thuật nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm Không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc sống Sự đổi thay của nghệ thuật bắt đầu từ đổi thay điểm nhìn”1

Những nghiên cứu về điểm nhìn này có cơ sở từ “Sự tiếp cận vấn đề “Phối cảnh thị giác” trong các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ do J.Pouillon đề ra”2 Từ đây, các nhà tự sự học đã kế thừa và phát triển những lý thuyết khác nhau Từ Pouillon, qua Tz.Todorov và cuối cùng là G.Genette, điểm nhìn trần thuật trong tự sự học có thể được chia thành ba cách cơ bản:

1 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) (2010), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục, tr.112.

2 I.P Ilin và E.A Tzurganova (2003), Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu

và Hoa Kỳ thế kỷ 20, Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, Lại Nguyên Ân (dịch), NXB Đại học Quốc gia, tr.257.

• Điểm nhìn từ đằng sau ứng với loại “kể cổ điển” với người kể chuyện toàn tri: Người kể chuyện thấu suốt hết tất cả mọi diễn biến và tình tiết xảy ra trong câu chuyện

• Điểm nhìn từ bên trong với người kể chuyện dựa vào điểm nhìn của một nhân vật trong câu chuyện và kể lại câu chuyện từ góc độ và hiểu biết của nhân vật đó

• Cuối cùng là điểm nhìn từ bên ngoài Trong trường hợp này, người kể chuyện không toàn tri, đồng thời cũng không phải là người trong cuộc Do đó, người kể chuyện không biết nhiều hơn so với những gì mà anh ta nhìn thấy

Từ ba khái niệm nêu trên, chúng ta sẽ thử đi vào khám phá nghệ thuật xây dựng điểm nhìn của Hemingway trong các tác phẩm tiêu biểu Theo người viết, trong hầu hết các truyện ngắn, Hemingway đã sử dụng nhuần nhuyễn cả ba loại điểm nhìn và chúng thường luân phiên thay thế nhau để kể lại câu chuyện

2.1 Điểm nhìn từ đằng sau

Truyện kể sử dụng điểm nhìn từ đằng sau là loại truyện kể trong đó người kể chuyện có khả năng nắm bắt mọi diễn biến, mọi thay đổi dù là nhỏ nhất xảy ra trong câu chuyện Anh ta vừa có thể theo dõi hiện tại, vừa có thể thấu suốt quá khứ, lại vừa biết trước mọi

sự kiện trong tương lai

Đôi khi, Hemingway sử dụng điểm nhìn này làm điểm nhìn duy nhất trong một số truyện ngắn, tiêu biểu như “Người lính trở về” Tuy nhiên, đa phần nhà văn này chỉ sử dụng nó như một phương tiện để mở đầu, hoặc kéo lùi góc nhìn ra khỏi khung cảnh các câu chuyện trong đoạn kết

Trong Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber, điểm nhìn này xuất hiện

ngay từ đầu tác phẩm, khi anh ta miêu tả khung cảnh giờ ăn trưa với ba nhân vật chính Tính toàn tri của người kể chuyện ở đây thể hiện rõ khi anh ta quay ngược trở lại nửa giờ

trước và kể lại những sự kiện khi đó, và khi anh ta kể thêm một vài chi tiết xoay quanh cuộc đời Margot

“Một nơi sạch sẽ và sáng sủa” cũng mở đầu bằng điểm nhìn này:

“Thời gian đã trễ, mọi người đã đứng dậy rời tiệm cà phê trừ một ông già còn ngồi dưới bóng một vòm lá cây che ánh điện Vào ban ngày đường phố bụi bậm nhưng ban đêm sương xuống đã phủ dày, và ông già sở dĩ còn ngồi lại trễ kia vì ông bị điếc, hơn nữa vào giờ tĩnh lặng này của đêm khuya ông cảm thấy có điều gì khác la Hai người hầu bàn ngồi phía bên trong nhìn biết ông già đã hơi xỉn rồị Họ biết dù ông là một khách hàng tốt nhưng khi quá say ông sẽ rời tiệm mà quên trả tiền, họ đành ngồi nán canh chừng ông vậy.”

Đến phần cuối tác phẩm “Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber”, khi

người kể chuyện kể lại những gì xảy ra trong vụ “ngộ sát” Macomber, điểm nhìn này trở lại:

“- Nó đã chết trong đó, - Wilson nói, - Săn khá đấy, - rồi quay sang nắm lấy tay của Macomber nhưng khi họ đang bắt tay và hớn hở cười với nhau, người mang súng cất tiếng thét man dại rồi họ thấy gã chạy tạt ngang ra khỏi bụi cây, nhanh như một con cua

và theo sau là con trâu mũi hếch lên, miệng ngậm chặt máu đang rỏ giọt, cái đầu đồ sộ chĩa thẳng về phía trước, lao ra tấn công, đôi mắt lợn ti hí đỏ ngầu máu của nó dán vào họ”

“Ông lão bên cầu” cũng có cùng một kiểu kết thúc:

“Hôm ấy là ngày Chủ nhật Phục sinh Quân phát xít đang tiến về Ebro Đó là một ngày

dự báo thời tiết u ám trời thấp vì thế máy bay của chúng không cất cánh Sự kiện ấy cùng với việc giống mèo biết cách tự lo liệu được là điều thật sự may mắn mà ông lão

có thể trước nay chưa từng có.”

Tuy nhiên, điểm nhìn này lại thường chỉ có vai trò thứ yếu trong các truyện ngắn Và một trong những lý do để truyện ngắn Hemingway trở thành những tác phẩm danh tiếng thời bấy giờ chính là cách mà nhà văn hoán đổi điểm nhìn trần thuật sang hai kiểu còn lại

2.2 Điểm nhìn từ bên trong

Vấn đề của điểm nhìn toàn tri chính là, người kể chuyện khó có thể nhập thân vào từng nhân vật để kể lại câu chuyện theo một thái độ đặc biệt, từ đó làm bật lên các vấn đề nội tâm nhân vật Chính vì thế, Hemingway thường hoán chuyển hợp lý điểm nhìn từ đằng sau thành điểm nhìn từ bên trong để chuyển tải ý đồ nghệ thuật

Thực ra với kiểu điểm nhìn này, Hemingway lại không nhất định phải bám vào một nhân vật duy nhất trong toàn bộ câu chuyện Mặc dù điều này đã thực sự diễn ra trong “Ba phát súng”, “Những người da đỏ đã đi rồi”, “Gã võ sĩ”, “Nơi kinh đô thế giới”, trên bến tàu ở Smyrna”, “Chú bò thủy chung” Nhưng ở “Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber” thì mọi thứ có diễn ra hơi khác một chút

Truyện ngắn này có ba nhân vật chính là Macomber, Margot và Wilson Và điểm nhìn từ bên trong được luân chuyển từ nhân vật này sang nhân vật khác trong suốt diễn biến câu chuyện Ví dụ, sau những trang đầu miêu tả cảnh giờ ăn trưa bằng điểm nhìn đằng sau, tác giả nhẹ nhàng chuyển điểm nhìn về nhân vật Margot để quan sát và đánh giá hai người đàn ông đang ngồi trước mặt mình:

“Nàng nhìn hai người đàn ông như thể chưa từng gặp họ trước đây” Rồi dò xét từng

người một:

“Một là Wilson, tay thợ săn người da trắng, nàng biết đúng là mình chưa từng gặp ông ta

từ trước Ông ta có vóc người trung bình, tóc hung vàng và bộ ria cứng […] Francis Macomber rất cao, thân hình chắc nịch […] Hắn vận cùng kiểu đồ đi săn như Wilson nhưng còn mới, hắn ba lăm tuổi, giữ gìn cơ thể cường tráng, giỏi các môn thể thao trên

sân, đoạt nhiều giải thưởng về câu cá nhưng lại vừa mới phô ra trước mặt bàn dân thiên

hạ mình là kẻ hèn nhát”

Margot rõ ràng là đang đặt hai người đàn ông lên bàn cân để so sánh như thể vừa gặp họ lần đầu Đúng là Margot thật sự chưa từng gặp Wilson, nhưng ngay cả người chồng đã chung sống với mình suốt mười một năm, cô ta cũng nhìn với thái độ tương tự Và nhờ

đó, chỉ với cách nhìn không bộc lộ cảm xúc của Margot, cảm giác và tâm trạng của cô về chồng mình là hoàn toàn rõ ràng: Trái với vẻ bề ngoài mạnh khỏe, cường tráng, cũng như tinh thần thể thao thông thường, Margot chợt nhận ra rằng, anh ta thật ra chỉ là một kẻ hèn nhát Cái hèn nhát này càng nổi bật hơn khi anh ta đứng bên cạnh một Wilson.Và những chi tiết đầu tiên về mối quan hệ giữa cặp vợ chồng này xuất hiện Dù rất thoáng qua nhưng những nhận xét này của Margot góp phần lý giải không khí gượng gạo cũng như thái độ chán chường của cô ta sau đó

Tiếp theo, câu chuyện lại được tiếp nối bằng đôi mắt của Wilson Với vai trò là người hướng dẫn chuyến đi săn của vợ chồng Macomber, người đứng ngoài quan sát tất cả mọi

sự kiện, hơn ai hết, có lẽ Wilson là người nhìn thấy sự hèn nhát của anh chồng và cả tâm trạng chán ghét đến thê thảm của người vợ Cũng như Margot, Wilson không ngừng đưa

ra những nhận xét và thể hiện thái độ của mình đối với hai nhân vật còn lại:

- “Đấy, hắn xử sự như thế đấy, Wilson nghĩ Ông đã sẵn sàng cắt phăng quan hệ với hắn, nhưng đấy, cái thằng cha ấy lại đi xin lỗi sau khi bị ông sỉ nhục”.

- “Bọn họ, ông nghĩ, là những kẻ cay nghiệt nhất thế gian; cay nghiệt nhất, ác độc nhất,

lì lợm nhất, hấp dẫn nhất, còn mấy thằng đàn ông của họ thì nhũn như con chi chi hoặc hồn phiêu phách tán khi họ ngoắt ngoa tru tréo”.

Những suy nghĩ của Wilson lại tiếp tục gợi mở, và khiến người đọc không ngừng đặt ra những câu hỏi, về một sự kiện chấn động mà họ chưa biết, sự kiện đã khiến Macomber trở thành một kẻ hèn nhát và thay đổi hoàn toàn bầu không khí tồn tại giữa các nhân vật

Đúng lúc đó, câu chuyên trở thành của Macomber như một ân huệ của nhà văn đối với những đứa trẻ tò mò:

“Nhưng còn hơn cả xấu hổ, hắn cảm nhận nỗi kinh hãi âm âm, lạnh lẽo trong lòng Nỗi

sợ hãi vẫn ở đó giống cái lỗ trũng nhớt nhợt lạnh lẽo trong mọi trống rỗng nơi một lần

sự tự tin của hắn từng ngự trị và nó đã làm hắn phát ốm Nó vẫn ở đó với hắn lúc này”

Hồi ức của Macomber hiện về, với con sư tử trong chuyến đi săn, với những kỷ niệm mà nhân vật cho là nhục nhã, là hèn nhát, là đáng xấu hổ và đáng sợ: Trong chuyến đi săn con sư tử, Macomber đã hèn nhát tháo chạy khi anh ta có cơ hội chứng minh sự dũng cảm của mình trước mặt cả đoàn đi săn, và nhất là trước mặt vợ mình Không chỉ dừng lại ở đó, điểm nhìn của Macomber còn nhấn rõ bản chất của mối quan hệ hiện tại giữa anh và vợ mình:

“Họ có một cơ sở liên kết vững chắc Margot quá đẹp để Macomber không li dị nàng còn Macomber lại quá nhiều tiền để Margot không bỏ hắn”.

Đau đớn cho Macomber là, ngay khi phải chấp nhận sự thật rằng, mình là một kẻ hèn nhát và cuộc hôn nhân này thật ra chỉ là một cuộc trao đổi sòng phẳng, anh ta còn phải chấp nhận một việc đáng xấu hổ khác là vợ anh ngang nhiên qua lại với Wilson ngay trước mắt anh Cũng như Margot và Wilson, Macomber cũng không ngừng nhận xét và thể hiện thái độ của mình đối với hai nhân vật còn lại

Cứ tiếp tục như vậy, điểm nhìn không ngừng thay đổi: Ở Macomber khi kể lại chuyến đi săn trong ngày tiếp theo; ở Wilson để đánh giá Macomber và kể lại những thay đổi của anh ta Giọng điệu cũng biến đổi theo: Có lúc là giọng nhạo báng của Wilson; lúc lại là giọng kể của một con người đang đi tìm lại giá trị làm người của chính mình là

Macomber Cách thay đổi điểm nhìn từ bên trong liên tục trong Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber vừa khiến cho gắn kết chân vạc cũng như thái độ dành

cho nhau giữa ba nhân vật chính trở nên rõ ràng, lại vừa giúp người đọc vừa theo dõi được mạch sự kiện chính Mạch truyện lại có thể co giãn dễ dàng từ hiện tại về quá khứ

Diễn tiến tương tự cũng diễn ra trong “Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro” Sau màn đối thoại

giữa chàng và nàng, câu chuyện được chuyển sang điểm nhìn của chàng:

“Rồi chàng nằm xuống và im lặng trong giây lát và nhìn qua hơi nóng lung linh của cánh đồng đến tận bờ những bụi rậm Một vài chú cừu đực, nhỏ và phô màu trắng trên nền vàng và, xa hơn nữa, một đàn ngựa rằn, trắng trên nền lá xanh của các lùm bụi Đây là một vị trí cắm trại thoải mái dưới những chòm cây cao sát một ngọn đồi, có nguồn nước trong, và gần đó, một cái hố sắp cạn nơi mỗi sáng những con gà rừng xào xạc bay( )”

Điểm nhìn này tiếp tục khoét sâu vào nội dung câu chuyện bằng đoạn ký ức của chàng, rằng chàng là ai, những trải nghiệm của bản thân chàng trong quá khứ, và cả những điều

ăn năn của một kẻ được cho là sắp chết đan xen trong suốt nội dung câu chuyện

Mãi đến gần cuối câu chuyện, điểm nhìn tưởng chừng như lại được trả ra bên ngoài khi

chàng được cho là đã chết, thì lại hóa thành cái nhìn của nàng:

“Nàng không thức Trong giấc mơ, nàng thấy mình đang ở nhà tại Long Island và đó là buổi tối trước đêm dạ vũ cho con gái nàng bước vào đời Không hiểu sao cha nó lại có mặt ở đấy và ông ta cư xử lỗ mãng Rồi tiếng tru của con lang làm nàng tỉnh dậy và trong một thoáng, không biết mình ở đâu và rất sợ hãi Rồi nàng tìm cây đèn pin và soi lên cái chõng bên kia, họ đã mang vào lều sau khi Harry thiếp ngủ Nàng có thể thấy hình dạng lờ mờ của chàng qua lớp lưới mùng, nhưng bằng cách nào đó, một chân của chàng rơi khỏi chõng, buông xuôi Băng bông xút sổ và nàng không thể chịu nỗi cảnh đó.”

Với cách vận dụng điểm nhìn từ bên trong như thế này xoay vòng như thế này, các truyện ngắn của Hemingway dường như không chỉ mang một nội dung đơn thuần kiểu như một chuyến đi săn, hay cặp tình nhân gặp nạn trên núi, mà vượt xa hơn, còn là câu chuyện về mối quan hệ giữa người với người, về quá trình người ta đánh mất và tìm lại chính mình

Nó khiến truyện ngắn của ông mang dáng dấp đa thanh, trong đó mỗi giọng đều có một

vị trí riêng của mình

2.3 Điểm nhìn từ bên ngoài

Ngoài hai điểm nhìn trên, Hemingway còn sử dụng điểm nhìn từ bên ngoài Với kiểu

điểm nhìn này, người kể chuyện không mô tả sâu bất kỳ vấn đề gì ngoài những điều “mắt thấy tai nghe”, không lý giải, không nguyên nhân, không biểu cảm Nếu điểm nhìn từ

đằng sau xuất hiện rải rác trong các truyện ngắn, điểm nhìn từ bên trong được vận dụng tối đa, thì điểm nhìn từ bên ngoài, như một thủ pháp khá phổ biến trong điện ảnh Mỹ, thường chỉ xuất hiện trong phần cuối tác phẩm Như đoạn “ngộ sát” Macomber:

“Wilson vừa mới lạng nhanh người sang bên để bắn vào vai Macomber vẫn đứng nguyên bắn thẳng vào mũi, đạn đi hơi cao trúng cặp sừng rắn đặc, nghiền nát và bắn tung tóe như khi ta nã đạn vào một mái ngói đá đen, còn bà Macomber thì từ trên xe dùng khẩu Mannlicher 6,5 bắn vào con trâu khi nó sắp sửa húc Macomber, viên đạn xuyên qua đầu chồng cách gáy độ 5 cm và hơi lệch sang một bên sọ”

Như vậy, điểm nhìn từ bên ngoài của một người kể chuyện khách quan, lạnh lùng và bị hạn chế ở đây khiến cho phần kết câu chuyện mang nhiều ý nghĩa tiềm tàng và mơ hồ Đồng thời nó cũng thể hiện những dụng công nhất định của Hemingway khi xây dựng tác phẩm Bên cạnh điểm nhìn từ đằng sau và điểm nhìn từ bên trong, điểm nhìn từ bên ngoài góp phần làm nên những đặc sắc riêng biệt của truyện ngắn Hemingway

3 Nguyên lý tảng băng trôi được tái hiện trong điểm nhìn trần thuật như thế nào?

Vấn đề của Hemingway, hay cái mà ông gọi là nguyên lý tảng băng trôi chính là, cố gắng tạo ra một câu chuyện thực sự lạnh lùng, rời rạc và thiếu rõ ràng để khiến người đọc vừa hiểu rõ mọi vấn đề của câu chuyện, vừa bị buộc phải tư duy kết nối hàng tá dữ liệu mà

ông ta sắp đặt ra Vì lý do này, trong một trường hợp được cho là khá đặc trưng là Cuộc sống Hạnh phúc Ngắn ngủi của Francis Macomber, tác phẩm mà ông không những

muốn miêu tả khái quát trên diện rộng, mà còn muốn khoét sâu vào đời sống tâm hồn nhân vật, kỹ thuật xoay vòng điểm nhìn trần thuật là không thể không sử dụng

Tiếp theo, cách sử dụng điểm nhìn trong phần cuối truyện ngắn làm cho mọi chi tiết thuộc về phần đầu tác phẩm trở thành những dữ kiện tiềm tàng để người đọc dựa vào đó

mà tìm ra sự thật ở cuối cùng Hemingway không phơi bày sự thật, mà buộc người đọc phải ngấu nghiến văn bản, lật đi lật lại những lời ông nói, những chi tiết ông kể để vượt qua hàng tá khoảng trống cũng như những màn đối thoại lấp lửng, vốn không dùng để cho người bên ngoài nắm được toàn bộ nội dung câu chuyện cùng lúc (một điều rất bình thường trong cuộc sống, nhưng lại xa lạ với văn chương)

Đương nhiên, ba loại điểm nhìn chỉ là một trong những thành tố làm nên chỉnh thể tác phẩm Vì thế, nó cần phải phối hợp với những yếu tố nghệ thuật khác như nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nghệ thuật tạo khoảng trống, v.v… mới có thể tạo ra những tác phẩm mà nhờ đó, Hemingway thực sự trở nên đặc biệt, trở thành một trong những cây bút truyện ngắn danh tiếng nhất thế giới