VĂN học CHAPTER 4 THE FORMAL METHOD IN RUSSIA PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC ở NGA

Và bởi vậy, các nhà hình thức Nga không tìm được những đối thủ thực sựmạnh mẽ trong cả nghiên cứu mỹ học lẫn văn học, những người sẽ có đóng góphữu ích cho sự nỗ lực phát triển của một p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

***

TRƯỜNG PHÁI HÌNH THỨC NGA

CHƯƠNG BỐN

PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC NGA

(Chapter Four: The Formal Method in Russia,

The Formal Method in Literary Scholarship,

M M Bakhtin/P M Medvedev)

Lớp: Cao học ngành VHNN đợt 2, năm 2013 Học viên: Phạm Hồng Phượng

GVHD: GS.TS Huỳnh Như Phương

Thành phố Hồ Chí Minh, 2014

CHƯƠNG IV PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC Ở NGA

Những vị thế ban đầu của các nhà hình thức Nga

Phương pháp hình thức Nga đã có 14 năm tồn tại

Văn bản mang tính lịch sử đầu tiên của phong trào là cuốn sách mỏng của

V.B.Shklovskii Sự phục sinh Từ (The Resurrection of the Word), xuất hiện năm

1914 Hai công trình nghiên cứu tổng hợp về lý thuyết ngôn ngữ thơ tiếp nối sau

đó vào các năm 1916 và 1917, và cuối cùng là tuyển tập Thi pháp học (Poetics) được giới thiệu vào năm 1919 Tuyển tập sau cùng trong bộ ba tác phẩm này, với

những kế thừa từ hai công trình nghiên cứu trước đó, đã xác quyết sứ mệnh về saucủa cả phong trào

Một cái nhìn xuyên suốt cuốn sách mỏng của Shklovskii cho ta cảm tưởngrằng nó là tuyên ngôn của một trường phái văn học xác định hơn là sự khởi đầucủa một phong trào mới trong nghiên cứu lý thuyết văn học

Dưới đây là tuyên ngôn được Shklovskii trình bày ngay từ trang đầu của tácphẩm:

Từ tượng hình và sự xơ cứng của nó Tính ngữ như là phương thức làm mới từ.Lịch sử của tính ngữ chính là lịch sử của văn phong thi ca Sứ mệnh các tác phẩm ngôn

từ của các thi sĩ tiền nhân cũng chính là sứ mệnh của bản thân từ ngữ - để hoàn thànhchuyến du hành từ thơ đến văn xuôi Cái chết của thế giới Nhiệm vụ của chủ nghĩa vị lai– phục sinh thế giới, đưa sự trải nghiệm thế giới trở lại với loài người Sự liên kết giữathủ pháp của thơ ca vị lai và thủ pháp của tư duy ngôn ngữ nói chung Ngôn ngữ hàm ẩncủa thơ cổ Ngôn ngữ của các nhà vị lai chủ nghĩa

Tuyên ngôn này là một văn bản mang tính lịch sử gây hiếu kỳ đối với bầukhông khí tinh thần mà từ đó phong trào hình thức Nga nên hình nên dạng

Chúng ta có ở đây một sự kết hợp nguyên bản của A.N.Veselovskii (“Từlịch sử của Tính ngữ”) với các tuyên ngôn của chủ nghĩa vị lai và một số nhànghiên cứu bàn về “sự khủng hoảng văn hóa nghệ thuật” Cùng khi đó, ở đây, còntrong phôi thai, những quan điểm cơ bản của phương pháp hình thức vị lai đã đượcphác họa

Những quan điểm này đã có những thay đổi nhất định trong tuyển tập đầucủa OPOIAZ

Ở đây, bên cạnh những tuyên ngôn văn học như của Shlovskii “Ngôn ngữsiêu hình và nghệ thuật thi ca”, là những bài viết lý thuyết chi tiết, khô cứng: “Các

‘Thanh điệu’ của tiếng Nhật” của Polivanov, bản dịch của Nyrop, và các bài viếttương tự Sự pha trộn của các tuyên ngôn vị lai mang tính chất giễu nhại và nghiêncứu lý thuyết có hệ thống đã tạo ra không khí đặc thù của những tác phẩm này

Việc công bố những tác phẩm này đã đánh dấu giai đoạn căn bản đầu tiêncủa chủ nghĩa hình thức, khi mà những người ủng hộ nó đã tiến tới việc tập hợp lạitrong một tổ chức có quy tắc, trong những nhóm kín

Chủ nghĩa hình thức ra sao ở giai đoạn ban đầu, và nguồn gốc lịch sử của

nó là gì?

Hoàn cảnh lịch sử ra đời và phát triển của chủ nghĩa hình thức Nga

Hoàn cảnh lịch sử dẫn đến sự nảy sinh và định hình của chủ nghĩa hìnhthức Nga có sự khác biệt với chủ nghĩa hình thức phương Tây Ở Nga không cóphương pháp và trường phái tư tưởng hợp nhất và định hình Vị trí của nó đượcphê bình tôn giáo - triết học và tư duy báo chí đảm trách Kiểu tư duy trừu tượngNga uyển chuyển này tất nhiên chẳng thể đóng vai trò có ích gì trong việc hạn chếhay hỗ trợ cho đối thủ của nó, vai trò mà chủ nghĩa duy tâm nắm giữ trong sự liên

hệ với chủ nghĩa hình thức phương Tây Thật quá dễ dàng để trưng ra sự thiếuthích hợp của những công thức thẩm mỹ và những thử nghiệm phê bình của cácnhà tư tưởng tự xưng của chúng ta

Trường hợp liên quan đến chủ nghĩa thực chứng cũng không khả quan hơn.

Ở Nga, vị thế của chủ nghĩa thực chứng được thay thế bởi một loại thuyết chiếttrung yếu ớt và tầm thường vốn thiếu hụt lý thuyết và sự nghiêm túc Các nhiệm

vụ thực chứng được hoàn thành bởi chủ nghĩa thực chứng phục vụ cho nghiên cứuchủ nghĩa nhân văn Tây Âu – đề xuất điểm hạn chế, qui tắc, và tầm quan trọng củavấn đề cụ thể, mang tính thực chứng – vốn chưa được hoàn thành ở Nga tại thờiđiểm mà các nhà hình thức xuất hiện

Chủ nghĩa thực chứng Nga chỉ có một nhân vật chủ chốt, duy nhất A N.Veselovskii

Công trình của ông, trong lúc còn thiếu hoàn thiện ở nhiều phương diện,vẫn chưa được đón nhận và, theo ý kiến chúng tôi, chưa thể hiện đúng vai trò củamình Các nhà hình thức hầu như không tranh luận gì với ông Hơn thế nữa, họ đãhọc hỏi từ ông, nhưng lại không tiếp tục các công trình mà ông đã nghiên cứu

Và bởi vậy, các nhà hình thức Nga không tìm được những đối thủ thực sựmạnh mẽ trong cả nghiên cứu mỹ học lẫn văn học, những người sẽ có đóng góphữu ích cho sự nỗ lực phát triển của một phong trào nghiên cứu học thuật mới

Miêu tả của Eikhenbaum về tình trạng này trong bài viết “Lý thuyết củaphương pháp hình thức” là hoàn toàn đúng:

Nghiên cứu ‘lý thuyết suông’, hoàn toàn phủ nhận các luận đề giả định và lạc hậutrong việc sử dụng những ‘tiên đề’ lịch sử, tâm lý học, mỹ học đã lỗi thời, vào đúng thờiđiểm khởi đầu của các nhà hình thức đã đánh mất hoàn toàn mối liên kết với đối tượnghiện tại của nghiên cứu mà sự tồn tại thực sự của nó đã hóa ảo tưởng Hầu như không cầnthiết phải loay hoay với nó Chẳng có lý do gì để cố tiếp cận, không có lối vào nào cả; tachỉ tìm thấy một khoảng sân nhỏ ở nơi lẽ ra là cả một pháo đài Di sản lý thuyết củaPotebnia và Veselovskii, được chuyển giao cho các học trò, tồn tại đó như một tử địa, mộtkho báu bọn họ sợ hãi chạm đến và bởi vậy bị tước đoạt giá trị Quyền uy và ảnh hưởng

đã dần dần chuyển từ nghiên cứu lý thuyết sang một thứ, chúng ta có thể gọi là, nghiêncứu thể loại báo chí, sang công trình của các nhà phê bình và lý thuyết gia của chủ nghĩatượng trưng Thật sự là trong những năm 1907 – 12, sách và những bài viết của

Viacheslav Ivanov, Briusov, A Belyi, Merezhkovskii, và Chukovskii đã gây nhiều ảnhhưởng hơn cả những nghiên cứu khoa học và luận án của các giáo sư đại học

Chính vì vậy, các nhà hình thức Nga không thể thận trọng và nghiêm ngặttrong việc hệ thống các vấn đề phương pháp luận Họ nhận thức và xác định quanđiểm phương pháp luận riêng của mình, cũng như của đối thủ, một cách tóm lược

và kém rõ ràng

Họ không tuyên chiến với chủ nghĩa thực chứng Họ chống lại thuyết chiếttrung nói chung, nhưng không phản đối chủ nghĩa thực chứng Do đó, họ tất yếurơi vào sự xa rời tự nhiên chủ nghĩa và thực chứng chủ nghĩa

Ở phương Tây, trường phái thực chứng đã xuất hiện trước các nhà hìnhthức ít nhất là nửa thế kỷ Có vẻ là các nhà hình thức Nga đã phải nỗ lực bù đắpcho sự phát triển muộn màng

Các nhóm hình thức bị ảnh hưởng trực tiếp nhất bởi hội thảo nghiên cứuchuyên đề Shakespeare của Giáo sư S A Vengerov

Tuy nhiên, hội thảo chuyên đề này lại hầu như không phải là bệ móng lịch

sử của chủ nghĩa hình thức Vai trò của nó đúng hơn là đưa các nhà hình thứctương lai đến với việc tìm hiểu các vấn đề đặc trưng của nghiên cứu văn học, mộtvai trò được ủng hộ bởi nỗ lực dung hòa của người điều hành hội thảo

Về phần quan niệm truyền thống của Potebnia, các quan niệm truyền thốngnày chỉ ảnh hưởng đến chủ nghĩa hình thức nếu hiểu theo hướng rằng chủ nghĩahình thức phản ứng lại nó Chẳng hạn, trong khi phê bình lý thuyết hình tượng củaHumboldt-Potebnia, các nhà hình thức chiếm lấy từ đó sự tương phản giữa ngônngữ thi ca và các hệ thống ngôn ngữ khác và biến điểm tương phản này thànhnhững khái niệm cơ sở riêng của họ

Có thể nói rằng những tác phẩm và bài giảng của viện sĩ V N Peretts vềphương pháp luận của lịch sử văn học Nga đã mang lại ý nghĩa nhất định cho sựphát triển của phương pháp hình thức Tuy nhiên, ảnh hưởng duy nhất của chúng

có thể là nhằm khơi dậy sự quan tâm tới những vấn đề phương pháp luận Các tác

phẩm bản thân nó là các minh chứng của thuyết chiết trung và không bao gồm bất

cứ quan điểm tích cực và hữu ích nào

Thực ra, điều đó bao trùm bối cảnh lý thuyết mà trong đó phương pháphình thức Nga phải tự định hướng và phát triển nhận thức phương pháp luận của

nó

Sự định hướng hình thức luận về phía chủ nghĩa vị lai

Nhưng môi trường đã thực sự nuôi dưỡng chủ nghĩa hình thức trong giaiđoạn đầu tiên là thơ đương đại, những thay đổi đã diễn ra trong nó và cuộc chiến

lý luận của các quan điểm song hành cùng những thay đổi này Những quan điểm

lý luận đó, được trình bày rõ trong các tuyên ngôn, cương lĩnh nghệ thuật và cácbài tuyên bố, tuy không phải một phần của lý thuyết, mà là của riêng văn học, đãtrực tiếp đảm nhiệm các vấn đề nghệ thuật của nhiều trường phái và phong tràocòn đang tranh luận

Các hướng căn bản của nghệ thuật văn chương và những mục tiêu căn bảnnhất liên đới với loại hình nghệ thuật này đã xác định chủ nghĩa hình thức Vai tròchủ yếu ở đây thuộc về chủ nghĩa vị lai và sau đó đến Velimir Khlebnikov trướchết

Ảnh hưởng của chủ nghĩa vị lai lên chủ nghĩa hình thức lớn đến nỗi khi kếtthúc với tuyển tập của OPOIAZ, phương pháp hình thức chỉ có thể trở thành mộtđối tượng của nghiên cứu văn chương với vai trò một cương lĩnh lý luận của mộttrong các nhánh chủ nghĩa vị lai

Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất giữa chủ nghĩa hình thức Nga và chủnghĩa hình thức Tây Âu Việc hình dung kết quả xảy đến nếu các nhà hình thứcphương Tây, Hildebrand, Wolfflin, và những người khác, trực tiếp hướng tới chủnghĩa kết cấu và chủ nghĩa siêu việt đã đủ để nhận thức được tầm quan trọng của

sự khác biệt này!

Cách diễn đạt của Victor Shklovskii “sự phục sinh từ” biểu hiện rõ nhất tinhthần của chủ nghĩa hình thức giai đoạn đầu Các nhà hình thức đã giải phóng từngữ bị giam cầm khỏi ngục tù

Tuy nhiên, họ không phải người đầu tiên phục sinh từ Chúng ta biết rằngcác nhà tượng trưng chủ nghĩa đã phát ngôn về sự sùng bái đối với từ Và các tiềnbối trực tiếp của các nhà hình thức, những người theo chủ nghĩa đỉnh cao hay chủnghĩa Adam, cũng đã là những người phục sinh từ

Chính chủ nghĩa tượng trưng đã chứng minh được tính tự trị(samotnennost’) và tính hàm ẩn của ngôn ngữ thi ca Các nhà tượng trưng chủnghĩa đã cố gắng kết hợp tính hàm ẩn của từ với tính tư tưởng đậm nét nhất Đây

là lý do mà trong chủ nghĩa tượng trưng, từ mang tính tự trị miêu tả trong ngữcảnh của các khái niệm cao cả như huyền thoại (V Ivanov), ma thuật (K.Balmont), huyền nhiệm (Briusov thời kỳ đầu), tiên tri (F Sologub), ngôn ngữ củacác thánh thần,…

Từ vốn nó là một ký hiệu Khái niệm của ký hiệu là để đạt đến mục tiêu củaviệc kết hợp tính tự trị hàm ẩn của từ với toàn bộ giá trị của nghĩa tư tưởng ngữnghĩa học của nó

Từ tượng trưng không thực hiện chức năng miêu tả lẫn biểu lộ Nó báohiệu Không giống như sự miêu tả và sự biểu lộ, cái biến từ trở thành một tín hiệuđược quy ước cho cái gì đó ở bên ngoài nó, “ý nghĩa” này (znamenovanie) lưu giữđược sự đầy đủ chất liệu cụ thể của từ, cùng lúc đó nâng nghĩa ngữ nghĩa của nólên mức độ cao nhất

Mặc dù mục tiêu này đã được trình bày một cách nghiêm túc, chủ nghĩatượng trưng vẫn thiếu các căn cứ cần thiết cho việc chứng minh một cách cóphương pháp và đạt đến mục tiêu ấy Mục tiêu này đan kết rất chặt chẽ với nhữngmối quan tâm về tư tưởng sâu kỹ của một phong trào văn học xác định Tuyênngôn về mục tiêu và việc hình thành công thức phù hợp nói chung của nó (sự tổnghợp của ý nghĩa hàm ẩn và sự đầy đủ ngữ nghĩa) tuy không thể hỗ trợ nhưng lại cómột ảnh hưởng hữu ích cho thi pháp học

Chủ nghĩa tượng trưng là nền tảng cho các tác phẩm đầu tiên nghiên cứutính chất của thi ca, ngay cả nếu như nó bị xuyên tạc bởi những quan điểm tư duy

sai lầm Không còn hồ nghi gì về việc cuốn Chủ nghĩa tượng trưng của A Belyi,

một vài bài viết của V Ivanov, và các tác phẩm lý luận của Briusov chiếm giữ một

vị trí quan trọng trong lịch sử nghiên cứu văn học Nga

Ngay cả chủ nghĩa đỉnh cao cũng đề cao một cách rõ ràng và sâu sắc cácmục đích hàm ẩn của ngôn ngữ thơ

Điều này đồng nghĩa với việc cụ thể hóa (oveshchestvlenie) mạnh mẽ hơnnữa của từ Các mục đích hàm ẩn ở đây được kết hợp theo một hướng nhằm ít nhấtquy ước hóa, nếu không làm giảm đi, nghĩa ngữ nghĩa tư tưởng của từ

Ngôn ngữ của các nhà đỉnh cao chủ nghĩa – không phải trong các tuyênngôn của họ, mà trong thực tế thực hành – không phải được chọn lựa từ sự phátsinh của đời sống tư tưởng, mà trực tiếp và riêng biệt từ một ngữ cảnh văn học Xuhướng lạ hóa và thuần phác hóa của các nhà văn đỉnh cao chủ nghĩa là sự cáchđiệu hóa thuần túy, làm nổi bật hơn nữa tính quy ước cơ bản của đề tài thi ca

Các nhà văn theo chủ nghĩa đỉnh cao nhìn nhận văn học tách biệt với cácphạm vi khác của tư tưởng Sự khúc xạ tư tưởng của thực tại trong một đề tài thơtrữ tình hay trong tình tiết của một bản ballad trở thành điều gì đó giống như một

sự khúc xạ qua ba môi trường: đã khúc xạ rồi, lại tiếp tục đi qua môi trường vănchương, nơi nó được thấm đẫm những liên tưởng và tái hiện văn học thuần túy

Tuy nhiên, điều được đề cập đến ở đây không liên quan tới “chất thơ” bềmặt và sáo mòn của cốt truyện và chủ đề chính, hay các liên tưởng văn chương sáomòn, mà liên quan đến các liên tưởng “cấu trúc” sâu sắc và tinh tế hơn của cốttruyện và chủ đề chính cụ thể với một ngữ cảnh văn học xác định, một trường phái

và phong cách xác định, Sự hồi tưởng có liên quan tới vị trí cấu trúc và các chứcnăng hàm ẩn của chủ đề chính hay cốt truyện trong một phong cách và thể loạinhất định, các nội dung thông thường chỉ được tiếp cận bởi các chuyên gia và bậcthầy thi ca Điều này trao cho thơ đỉnh cao tính chất tinh tế của nó

Các nhà đỉnh cao chủ nghĩa thậm chí còn được đề cao hơn cả các nhà tượngtrưng chủ nghĩa bởi mối quan tâm đến các vấn đề chung và sự tinh tế của thi nhân.Chủ nghĩa tượng trưng, đặc biệt là chủ nghĩa tượng trưng ở giai đoạn đầu, bị chekhuất đằng sau ý kiến của các thầy tế và nhà tiên tri

Ở chủ nghĩa đỉnh cao, mục tiêu căn bản của thi ca đã bị bóp méo bởi nhữngtầm quan trọng của phong trào và tư tưởng đảng phái của nó

Nghĩa hàm ẩn của từ không cần thiết đòi hỏi tính ước lệ về mặt tư tưởngcủa ý nghĩa mà nó chứa đựng Tính ước lệ này hoàn toàn là đặc trưng hàm ẩn đặcbiệt của các phong trào nghệ thuật nào đó, và ngay cả các phong trào có liên quan.Tuy vậy, đằng sau sự ước lệ này là một quan điểm tư tưởng tuyệt đối

Ước lệ nghệ thuật thường là một thuật ngữ mơ hồ, vốn mang lại nhiều bốirối cho việc nghiên cứu ý nghĩa cụ thể của ngôn ngữ nghệ thuật

Sự sùng bái từ của chủ nghĩa đỉnh cao, ít cao hơn chủ nghĩa tượng trưng,bởi vậy gần hơn với chủ nghĩa hình thức Không phải ngẫu nhiên mà hai đại diệncủa phong trào mới, B M Eikhenbaum và V V Vinogradov, đã viết sách về thơcủa Anna Akhmatova Nhưng sự cụ thể hóa từ của chủ nghĩa đỉnh cao lại không đủcăn bản cho các nhà hình thức

Đối với các nhà hình thức, sự phục sinh của từ không hoàn toàn mangnghĩa giải phóng nó khỏi tất cả những lời lẽ cao nhã và ý nghĩa mang tính tôn tithứ bậc Đặc biệt trong thời kỳ đầu hình thành nó đặc biệt mang ý nghĩa loại trừ ýnghĩa tư tưởng của từ

Với các nhà hình thức, một từ chỉ là một từ và, trước tiên và trên hết, làchất liệu ngữ âm thực nghiệm và có tính cụ thể Họ đã muốn giữ lấy mức tối thiểuvật chất này của từ khỏi việc bị chất nặng và bị lôi cuốn hoàn toàn bởi nghĩa caoquý, như nó vốn thế dưới cái nhìn của chủ nghĩa tượng trưng

Với các nhà hình thức, sự phục sinh từ chung qui là sự cụ thể hóa hoàn toàncủa từ, và trong đó khó có thể bỏ qua mối liên hệ hữu cơ sâu sắc với chủ nghĩa vịlai

Khá là đương nhiên rằng nhiệm vụ đầu tiên của chủ nghĩa hình thức là đểđấu tranh với chủ nghĩa tượng trưng

Eikhenbaum viết: “Khẩu hiệu căn bản hiệp đồng nhóm ban đầu của các nhàhình thức là sự giải phóng từ khỏi xiềng xích của các khuynh hướng tôn giáo vàtriết học mà các nhà tượng trưng bị ám ảnh đến một độ cao nhất từ trước đến nay.”

Thêm vào khía cạnh tiêu cực này của “sự phục sinh từ”, mà đã được trựctiếp bút chiến phản bác lại thi pháp tượng trưng và cũng phần nào đó phản bác

“chủ đề học” và “đạo đức luận” của phê bình báo chí và triết học, có một hướngkhẳng định khác, mà chủ nghĩa hình thức dự phần với chủ nghĩa vị lai

Đây là khuynh hướng tìm kiếm những hiệu quả nghệ thuật mới trong nhữngyếu tố của từ mà có vẻ như thông thường, thứ yếu, và hầu hết khác biệt nghệ thuậtvới các nhà tượng trưng chủ nghĩa, ấy là, các cấu trúc ngữ âm, hình thái, và cúpháp độc lập với ngữ nghĩa Người ta phát hiện ra rằng mình có thể chơi một tròchơi mỹ học tách biệt với các từ được coi như các đơn vị ngữ pháp và các từ tượngthanh siêu hình và sáng tạo những kết hợp nghệ thuật mới từ chúng

Các nhà vị lai, đặc biệt là Velimir Khlebnikov, đã cung cấp những minh họathực nghiệm của các trò chơi ngữ pháp kiểu như thế, và các nhà hình thức trởthành các lý thuyết gia của chúng

Quan điểm mang tính chất hư vô chủ nghĩa của chủ nghĩa hình thức

Trước hết, khía cạnh tiêu cực sự “phục sinh từ” của các nhà hình thức, cái

đã mang từ xuống khỏi đỉnh cao trừu tượng chủ nghĩa của nó, đã có một tầm quantrọng lớn lao Nó đặc biệt quan trọng trong suốt thời kỳ đầu của chủ nghĩa hìnhthức Nga Chính xác thì lúc này giọng điệu hư vô chủ nghĩa của tất cả các tuyên

bố của các nhà hình thức tìm thấy khởi nguyên của nó

Các quan niệm hình thức căn bản của thời kỳ này – ngôn ngữ siêu hình(zaum), “lạ hóa” (ostranenie), thủ pháp, chất liệu – được truyền tải trọn vẹn vớikhuynh hướng này

Thực sự thì, ngôn ngữ siêu hình không được đề xuất bởi những người bị ámảnh bởi “cái thần của âm nhạc”, hay những người say sưa với nhịp điệu và thanhđiệu của thơ, như Balmont, Blok, và Briusov ở thời kỳ đầu Các nhà hình thức đãhọc được cách quý trọng thanh điệu trong các thực nghiệm ngữ âm học của JanBaudovin de Courtenay và L V Shcherba Họ biến thanh bằng của ngữ âm họcthực nghiệm trở thành ngôn ngữ siêu hình của thi ca và làm nó tương phản với từchứa nghĩa

Các nhà hình thức chỉ cần tham khảo lời khấn của các giáo đồ Cơ Đốc thời

kỳ đầu và thứ ngôn ngữ siêu hình của các môn đồ sùng đạo như là thông tin kinhnghiệm nghiên cứu Họ cách vô cùng xa ý nghĩa và tinh thần của thứ ngôn ngữsiêu hình này Các nhà hình thức không được truyền nhiều cảm hứng bởi việckhám phá những thế giới mới và ý nghĩa trong thanh âm của từ như họ đã từng cónhờ sự lược bớt nghĩa từ âm chứa nghĩa của từ

Khía cạnh tiêu cực của việc “lạ hóa” (ostranenie) cũng nhiều như của ngônngữ siêu hình Định nghĩa ban đầu của nó, cách xa sự nhấn mạnh việc làm phongphú từ với nghĩa hàm ẩn mới mẻ và tích cực, đơn giản là nhấn mạnh sự phủ nhậnnghĩa cũ của từ Tính lạ thường và độc đáo của từ và cái mà nó sở chỉ khởi nguồn

ở đây, trong sự đánh mất nghĩa trước đó của nó

Điển hình như Shklovskii nhận xét về tác phẩm Kholstomer của Tolstoi

theo hướng này, và chỉ hướng này Ông viết: “Câu chuyện được kể bởi một conngựa, và mọi sự được lạ hóa bởi cái nhìn của một con ngựa, không phải của chúngta” Và ông không hề mỉa mai châm biếm khi đưa ra nhận xét này!

Nhận thức và lý giải của Shklovskii về thủ pháp mà Tolstoi sử dụng trongtruyện này và các tác phẩm khác hoàn toàn không chính xác, nhưng sự bóp méo vềmặt thủ pháp khá là đặc trưng cho phong trào mới Tolstoi không thán phục mộtthứ được lạ hóa Ngược lại, ông chỉ lạ hóa để dứt khỏi nó, đẩy nó đi để thay vào

đó những thứ sắc sảo hơn, tích cực hơn: một ý nghĩa luân lý nào đó

Vậy nên, một đối tượng không được lạ hóa vì lợi ích của chính nó, để đượccảm thụ, để “giúp cảm nhận thế giới” (make a stone stony), mà là vì lợi ích của

một điều khác, một giá trị luân lý, chống lại cái nền tảng đứng bên ngoài tất cảnhững gì sâu sắc và chân xác một cách mạnh mẽ như là một giá trị luân lý

Ở những thời điểm khác trong sáng tác của Tolstoi, thủ pháp này còn nhằmđạt đến một mục đích khác, khám phá ý nghĩa thực sự của những từ được lạ hóa.Nhưng cũng chỉ trong trường hợp mà đối tượng không được lạ hóa vì mục đíchlàm mới thủ pháp Thủ pháp lạ hóa không tạo ra cả các giá trị tư tưởng tích cực lẫntiêu cực, mà chỉ khám phá chúng

Shklovskii bởi vậy đã triệt để biến đổi ý nghĩa của thủ pháp, lý giải nó nhưmột sự lược bỏ nghĩa tư tưởng ngữ nghĩa Tuy vậy, thật ra, toàn bộ ý nghĩa của thủpháp đều nằm lại ở cái sau

Ở sáng tác của Tolstoi thủ pháp này có một chức năng tư tưởng riêng biệt

Nó không mang nghĩa tạo ra nhận thức về đối tượng một cách tự động, mà, ngượclại, đối tượng cất giấu và tự động hóa nghĩa tinh thần Không phải Tolstoi muốnlàm mất sự tự động hóa đối tượng bằng các phương tiện của thủ pháp, mà là cái ýnghĩa luân lý này

Rõ ràng là thủ pháp “lạ hóa” của Tolstoi dựa trên sự thay thế (sdvigi) và táikết hợp nào đó của các nghĩa ngữ nghĩa Xuất hiện sự chuyển nghĩa tư tưởng Bảnthân thủ pháp có thể chẳng tồn tại nếu bị tách khỏi những nội dung này

Shklovskii đi ngược lại ý nghĩa thủ pháp này của Tolstoi bởi hoàn toàn tấtnhiên rằng “lạ hóa” chỉ là một quan niệm tiêu cực

Ở chủ nghĩa hình thức giai đoạn đầu, quan niệm “chống tự động hóa từ” cóliên hệ gần gũi với “lạ hóa”

Giọng tiêu cực cũng lấn át trong quan niệm này: chống tự động hóa đượchiểu trước hết như sự lược bỏ từ văn cảnh ngữ nghĩa

Điều tương tự cũng đúng với định nghĩa của chủ nghĩa hình thức về thủpháp

Tác phẩm của Shklovskii “Nghệ thuật như là Thủ pháp” có lẽ là bài viếttiêu biểu nhất của chủ nghĩa hình thức ở giai đoạn đầu

Lẽ hiển nhiên rằng nghệ thuật vốn là một thủ pháp hay hệ thống các thủ

pháp Nhưng ý kiến từ bài viết của Shklovskii chính là nghệ thuật chỉ là một thủ

pháp

Thủ pháp luôn luôn tương phản với nội dung, tư tưởng, chân lý nghệ thuật,

ý nghĩa xã hội,… Tất thảy những điều này không tồn tại với Shklovskii; chỉ códuy nhất thủ pháp Bút chiến và thậm chí sự nhạo báng đã nhìn thấu xuyên quađiểm chính yếu của khái niệm hình thức luận cơ bản này

Sự xuyên tạc của cấu trúc thơ bởi sự tiếp cận tiêu cực

Như vậy, các nhà hình thức đã đạt đến những “khám phá” của họ theo mộtcách tương đối kỳ lạ: bằng cách lược bỏ nhiều khía cạnh thiết yếu của từ và cácyếu tố khác của tác phẩm nghệ thuật Nghĩa hàm ẩn mới xuất hiện như là kết quảcủa những hành động lược bỏ và loại trừ hoàn toàn tiêu cực này

Không cần nói cũng biết rằng từ không mang nghĩa có vẻ mới lạ, khác biệt

so với từ chứa nghĩa Tất nhiên là ý định không có kỳ vọng hướng tới chân lý sẽ

có vẻ khác biệt so với ý định thông thường vốn để đạt tới tri thức

Nhưng, tất nhiên, sự lược bỏ này không thể đạt đến thứ gì tích cực, mới mẻ,hay có ích

Quan điểm tiêu cực, hư vô chủ nghĩa này của chủ nghĩa hình thức cho thấykhuynh hướng chung của thuyết hư vô là không thêm gì vào hiện thực, mà ngượclại, giảm bớt, làm nghèo đi, và cắt xén nó, và bởi cách đạt tới ấn tượng độc đáo vàmới lạ của thực tại

Sự gia cường luận chiến độc nhất của tất cả những quan điểm và định nghĩanày đã đóng một vai trò đáng buồn không tránh khỏi trong lịch sử của chủ nghĩahình thức

Mỗi phong trào học thuật mới không thể tránh được việc tham gia vào cáccuộc luận chiến với các khuynh hướng trước đó nhằm bảo vệ cương lĩnh được đặt

ra của mình Điều này là hoàn toàn tự nhiên và thích đáng

Nhưng sẽ thật tệ nếu luận chiến chuyển từ sự quan tâm thứ yếu sang thứthực tế được xem là mối quan tâm duy nhất và chính yếu, nếu luận chiến ảnhhưởng sâu đến mọi thuật ngữ, định nghĩa, và biểu thức của phong trào mới Trongtrường hợp học thuyết chủ nghĩa mới bị ràng buộc quá chặt chẽ và không thể táchrời khỏi điều mà nó phủ nhận và bác bỏ, với kết quả là nó cuối cùng chuyển hóathành cái thường là ngược lại với học thuyết mà nó phủ định, thành một sản phẩmhoàn toàn đối lập

Đó chính là trường hợp xảy ra với chủ nghĩa hình thức

Sự phản bác mang tính chất luận chiến ảnh hưởng sâu đến các định nghĩacủa chủ nghĩa hình thức đã khiến cho cấu trúc nghệ thuật chính nó trở thành, trong

lý thuyết hình thức, một cấu trúc phục vụ bút luận, mỗi yếu tố của nó chỉ nhậnthức được mục tiêu được ẩn giấu bằng cách bị tranh luận và phản bác

Mục đích cơ bản của thi pháp học – khám phá ý nghĩa cấu trúc của tácphẩm văn học và từng yếu tố của nó – vì thế đã hoàn toàn bị xuyên tạc Sự thốngnhất kết cấu đã bị đẩy đến mức độ cao của sự xuyên tạc toàn thể ý nghĩa nội tạicủa thực tại thi ca

Bản chất của thi pháp học phụ thuộc trực tiếp vào sự làm chủ các yếu tố cụthể và tổng thể chất liệu của cấu trúc thơ mà không đánh mất nghĩa ngữ nghĩa trọnvẹn và nội dung tư tưởng của nó Tất cả những nội dung này nên được thêm vàokết cấu cụ thể, chất liệu hóa trong đó, để kết cấu toàn thể trong toàn bộ sự cụ thểcủa nó có thể được nhận thức đầy đủ ý nghĩa Trong đó là bản chất cốt yếu và sựkhó khăn của nhiệm vụ trước thi pháp học

Theo hướng lược bỏ nghĩa mà các nhà hình thức nhắm đến, không phải cấutrúc thi ca, mà một sản phẩm khá huyễn tưởng nào đó, cái gì đó nửa chừng giữamột hiện tượng vật chất và một điều đáng mong đợi Rồi sau đó, lý thuyết của họphải giữ được sự cân bằng giữa chủ nghĩa tự nhiên thuần túy và chủ nghĩa khoáilạc

Tuyên bố này từ lời tựa cho cuốn sách của Shklovskii Lý thuyết văn xuôi

(The Theory of Prose) tiêu biểu như sau: “Từ là một sự vật Và từ biến đổi theo