VĂN học BI KỊCH TÌNH yêu của tử QUÂN TRONG “TIẾC THƯƠNG NHỮNG NGÀY đã mất

VĂN HỌC BI KỊCH TÌNH YÊU CỦA TỬ QUÂN TRONG “TIẾC THƯƠNG NHỮNG NGÀY ĐÃ MẤTVĂN HỌC BI KỊCH TÌNH YÊU CỦA TỬ QUÂN TRONG “TIẾC THƯƠNG NHỮNG NGÀY ĐÃ MẤTVĂN HỌC BI KỊCH TÌNH YÊU CỦA TỬ QUÂN TRONG “TIẾC THƯƠNG NHỮNG NGÀY ĐÃ MẤTVĂN HỌC BI KỊCH TÌNH YÊU CỦA TỬ QUÂN TRONG “TIẾC THƯƠNG NHỮNG NGÀY ĐÃ MẤT

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đề tài:

Bi kịch tình yêu trong

Tiếc thương những ngày đã mất

GVHD: TS Trần Lê Hoa Tranh

HVTH: Đặng Ngọc Ngận

TP Hồ Chí Minh, ngày 02 tháng 03 năm 2014

Bi kịch tình yêu của Tử Quân trong “Tiếc thương những ngày

đã mất” …

Trong nghiên cứu của mình, Phadeep đã

nhận định rằng “Lỗ Tấn là nhà văn Trung Quốc

trăm phần trăm Ông đã cống hiến cho nhân loại những hình thức không thể bắt chước được” …

“Lỗ Tấn là nhà văn nước ngoài duy nhất mà sáng tác đã làm cho các nhà văn Nga chúng tôi cảm thấy thân thiết đến mức như thế” 1

Ở Việt Nam, theo lời nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai – người đầu tiên nghiên cứu về Lỗ Tấn thì “ Lỗ Tấn vào Việt Nam tương đối chậm”2 Lần gặp gỡ giữa Lỗ Tấn và Việt Nam là vào năm

1943 trên tờ Thanh Nghị với thiên “AQ chính truyện” do Đặng Thai Mai dịch Rồi tiếp theo sau đó là những bài dịch trong “Cỏ Dại”, đến năm 1944, sách của Lỗ Tấn bắt đầu được xuất bản

Cuộc đời Lỗ Tấn trải qua hai giai đoạn lịch sử, thời kỳ lịch sử cận đại (1840-1911) và lịch sử hiện đại (1919-1949) Ông sinh ra giữa thời kỳ mà người ta gọi là tám mươi năm biến động, đau khổ và sỉ nhục của nhân dân Trung Quốc, đó chính là giai đoạn của những cuộc chiến tranh, bắt đầu từ chiến tranh thuốc phiện rồi các nước đế quốc tấn công Trung Hoa, là những năm nhà Thanh đê hèn cắt đất, bồi thường, ký điều ước thua trận, cũng là những năm oanh liệt của hai cuộc khởi nghĩa bấy giờ là

1 Bàn về Lỗ Tấn – Nhân dân Nhật Báo 19/10/1949 – Phadeep.

2 Lỗ Tấn- thân thế - sự nghiệp – Đặng Thai Mai.

Thái Bình Thiên Quốc (1850-1856) do Hồng Tú Toàn và Nghĩa Hòa Đoàn do Chu Hồng Đăng lãnh đạo; là phong trào sôi nổi của hai cuộc vận động theo khuynh hướng

tư sản: Bách Nhật Duy Tân (chính biến Mậu Tuất 1989)- cuộc vận động cải lương theo gương Duy Tân Nhật Bản do Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu khởi xướng, và đặc biệt là cuộc cách mạng Tân Hợi (1911) do Tôn Trung Sơn chủ xướng đã có ảnh hưởng vô cùng to lớn đến nhà văn Lỗ Tấn

Lỗ Tấn người họ Chu, có tên Thụ Nhân Ông sinh ngày 25 tháng 9 năm 1881 tại thành Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang trong một gia đình quan lại phong kiến sa sút Thân sinh Lỗ Tấn là Chu Bá Nghi, cha Lỗ Tấn từng đỗ tú tài nhưng khi Lỗ Tấn vừa lớn lên thì ông lâm bệnh nặng, về sau không thuốc chạy chữa nên mất sớm Mẹ Lỗ Tấn là Lỗ Thụy – một người đàn bà vùng nông thôn hiền lành, nhân hậu, dễ tiếp thu

tư tưởng mới và giàu nghị lực Ông thương mẹ, lấy họ mẹ làm bút danh Do từ bé đã sống bên cạnh những người nông dân lam lũ, đoạn đời ấu thơ của mình, Lỗ Tấn gắn

bó với hai người phụ nữ là bà nội – người đã rót vào tâm hồn của nhà văn những câu chuyện dân gian đặc sắc và mẹ ông – người có ảnh hưởng to lớn trong văn nghiệp của nhà văn

Sinh ra vào giữa giai đoạn cận đại, nhưng quá trình hình thành và phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn lại vào thời kỳ hiện đại được đánh dấu bằng cuộc vận động Ngũ Tứ (1919-1923), đó là cuộc vận động đòi độc lập và dân chủ, chống đế quốc thực dân phong kiến mạnh mẽ trên hai mặt trận chính trị và văn hóa Thời cận đại, các cuộc vận động và cải cách thường chỉ quanh quẩn ở nơi cung đình và các tầng lớp trên, mục tiêu đề ra chỉ mang tính thỏa hiệp, chưa có cuộc vận động nào mạnh mẽ và triệt để như Ngũ Tứ, đó là do ảnh hưởng của cuộc cách mạng Tháng Mười Nga Thời kỳ Ngũ

Tứ là thời kỳ thức tỉnh, nhận đường Cách mạng Tháng Mười đã đánh thức “những

con người đang ngủ mê trong nhà hộp bằng sắt, không có cửa sổ và cũng không làm

sao phá tung ra được” 3 Đây là cuộc vận động ảnh hưởng to lớn đến tư tưởng nghệ thuật của Lỗ Tấn

Năm 18 tuổi, ông học tại Thủy Sư học đường ở Nam kinh, hai năm xong ông đổi sang học ở Khoáng Lộ học đường Ở đây, ông tiếp thu những kiến thức khoa học mới về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, học được những cái mà ở những trường Hán học lạc hậu, bảo thủ không bao giờ có được Năm 1902, sau khi tốt nghiệp Khoáng lộ học đường, Lỗ Tấn được du học tại Nhật Năm 1904, Lỗ Tấn chuyển sang học nghề y với hy vọng về nước chữa bệnh cho những người nghèo khổ Nhưng không lâu sau, ông đã nhận thấy rằng chữa bệnh thể xác không quan trọng và cấp bách bằng chữa bệnh bằng tinh thần, thế là ông chuyển sang hoạt động văn nghệ

Ngày 19 tháng 10 năm 1936, Lỗ Tấn lâm bệnh nặng và mất ở Thượng Hải Sự

ra đi của ông đã làm cho nhân dân Trung Hoa và nhân dân thế giới không khỏi đau lòng với niềm tiếc thương vô hạn Năm này (1936) nhân loại đã mất đi hai nhà văn vô sản vĩ đại: M Gorky và Lỗ Tấn Hai đại văn hào văn chương như hai vì sao đã lặn, nền văn học vô sản cũng kể từ ngày ấy đá mất đi hai “con chim báo bão” của cách mạng

Thật vậy, theo nhận định của Trương Chính thì Lỗ Tấn dù sống “…trong thời

đại ấy mà cách nhìn của ông sâu sắc hơn nhiều Ông là người đầu tiên trong văn học Trung Quốc hiện đại thiết tha đến lớp người dưới đáy xã hội” [3, tr 8] Lỗ Tấn cũng

đã khẳng định rằng “Mỗi khi chọn đề tài, tôi đều chọn những người bất hạnh trong xã

hội bệnh tật, với mục đích lôi hết mọi bệnh tật của họ ra làm cho mọi người chú ý tìm cách chạy chữa…” [3, tr 8] Trong những người “bất hạnh” mà Lỗ Tấn thường nói

đến, ngoài những người như AQ, Vương râu xồm, Nhuận Thổ, … thì chị Tư Thiền, cô

Ái, …và những người phụ nữ luôn được nhà văn trân quý và đưa vào trang viết của mình Người đọc đã từng đau xót trước cảnh đời tréo ngoe của những người phụ nữ

3 Vì sao tôi viết tiểu thuyết – Nam Xoang Bắc Điệu.

“nhà quê” trong nhiều tác phẩm của nhà văn Lỗ Tấn, đó chị Tư Thiền góa bụa với tình thương con vô bờ trong tác phẩm “Ngày Mai”, hay cái cảnh ghen tuông nổi loạn trong cuộc tình của chị Ái khi thấy chồng – người mà chị gọi là thằng chó “mê một con đàn

bà góa”, chị cũng nghĩ cách và hùng hổ để “làm thế nào cho chúng nó khuynh gia bại sản” nhưng cuối cùng rồi “cô Ái cũng bị cái oai phong của họ áp đảo”… cũng lại ngoan ngoãn “…cháu vẫn đến đây là vẫn nghe lời cụ dạy” trong tác phẩm “Ly hôn” Thì khi đến với “Tiếc thương những ngày đã mất” ta lại bắt gặp một người phụ nữ mới, đại diện cho tầng lớp tri thức trong xã hội Trung Quốc bấy giờ, đó là nhân vật Tử Quân với một mối tình mang đầy đau thương và bi kịch

V.Hugo khi viết “Những người khốn khổ” với lời đề tựa: “Khi ba vấn đề lớn

của thời đại: sự sa ngã của đàn ông vì phải bán sức lao động, sự trụy lạc của người đàn bà vì đói khát, sự cằn cỗi của một đứa trẻ bị tối tăm chưa được giải quyết, thì những cuốn sách như loại này còn có ích” Lỗ Tấn cũng đã cho rằng ông viết để phơi

bày “sự trụy lạc”, cái giả dối và thối nát của “xã hội thượng lưu” mà trong đó đã

“dành” tất cả sự bất công cho người phụ nữ Đọc Tiếc thương những ngày đã mất,

cái ấn tượng mà nhân vật Tử Quân mang lại cho người đọc ắt hẳn sẽ khó quên, nhân vật gợi lên một tình thương sâu sắc trong độc giả Tử Quân là một nhân vật mang nét trẻ trung, năng động, thể hiện ở tiếng giày rộn rã, ở đôi mắt luôn mở to khao khát sự hiểu biết (mang vẻ sang trọng, trí thức), dũng cảm đấu tranh cho tình yêu và hôn nhân

Trong Tiếc thương những ngày đã mất, Tử Quân đã từng tuyên bố rất cá nhân, ích kỷ

“người em là của em, không ai có quyền can thiệp vào đời em cả” [3, tr 336] Tử Quân đã đến với Quyên Sinh một cách tự nguyện, bất chấp mọi cản trở của gia đình,

xã hội Tuy nhiên, trước cuộc sống vụn vặt, đời thường tình yêu của họ nhanh chóng

bị tan vỡ Bởi lẽ, tình yêu và hôn nhân ấy được xây dựng trên cơ sở lãng mạn, thoát li khỏi thực tế, do đó không có cơ sở để tồn tại Họ muốn làm chủ đời mình và tự nguyện đến với nhau, nhưng không có nền tảng vững chắc, không sự nghiệp, không

có chỗ đứng trong xã hội Hạnh phúc của họ đơn độc giữa những thế lực của xã hội và

sự nghèo đói vây bủa xung quanh Những

khó khăn từ cuộc sống đời thường phát sinh

mỗi ngày một nặng nề đã chiếm hết thời gian

và không gian của hạnh phúc lứa đôi Tình

yêu từ chỗ rạn nứt đã tan vỡ sau những đợt

sóng gió dữ dội giữa hai người Tử Quân đã

trở về với cái gia đình hà khắc mà nàng đã

một lần từ bỏ để chết âm thầm trong tuyệt

vọng Bi kịch của cô Tử Quân là bi kịch

chung của cả một thế hệ thanh niên trí thức

tiểu tư sản trong thời đại đó Họ liều lĩnh dấn

thân vào cuộc đời mà không được chuẩn bị từ trước Sự thất bại trong tình yêu và

hạnh phúc là điều cảnh tỉnh đầu tiên cho họ Lời khẳng định hùng hồn “không ai có

quyền can thiệp vào đời em cả” câu nói của nàng cũng như những lời tuyên bố hùng

hồn của những người phụ nữ tiến bộ mà Lỗ Tấn đã ca ngợi trong Thư Bắc Kinh “Bản

thân tôi, thì tôi không sợ gì hết, sinh mệnh tôi là của tôi, cho nên tôi không ngại mạnh dạn bước tới, theo con đường tôi cho là có thể đi được, dù trước mặt là vực sâu, là gai góc là hang chật, là hầm lửa, tôi chịu trách nhiệm cả” Nhưng khi hạnh phúc

tưởng chừng đã trọn vẹn, Tử Quân và Quyên Sinh cơ hồ như quên đi mất lý tưởng ban đầu gắn bó họ lại với nhau, đó là lý tưởng tiến bộ cao cả, là những mong muốn cải cách xã hội đầy rộng mở Đặc biệt là người phụ nữ thường hay trở nên nhỏ bé, bình thường đi Tử Quân hoàn toàn bận bịu với cuộc sống gia đình, thiếu một phương hướng cụ thể và đặc biệt là cô không còn dũng khí và lòng quyết tâm thoát khỏi hiện thực đó Hơn nữa, vai trò người phụ nữ trong xã hội thời này chưa phải đã được giải phóng hoàn toàn, đặc biệt là về kinh tế

Có thể nói đây là một trong những câu chuyện tình yêu duy nhất của Lỗ Tấn, chứng tỏ sự nhạy cảm, tình thương man mác cũng như vốn hiểu biết sâu sắc của nhà

văn Cái hay trong Tiếc thương những ngày đã mất là lồng một bi kịch tình yêu riêng

tư vào một vấn đề chung của xã hội mà không thấy thô thiển, gượng ép Tử Quân là một cô gái mới lớn bước vào tình yêu, lý tưởng sống và tình yêu của nàng là một Tình yêu tiếp sức được cho nàng có được những tư tưởng mới, lòng ham hiểu biết

vươn xa tới tiến bộ và xây dựng nơi nàng nhiệt huyết muốn thay đổi “Hồi đó, sở dĩ

nàng dũng cảm được, bất chấp được tất cả là vì yêu tôi” Tình yêu chân chính đã biến

đổi con người nàng, như Peter Abraham đã nói “Tình yêu giúp con người ta sống Nó

làm cho người ta hiểu và đấu tranh”, nhưng rồi khi tình yêu giúp nàng tìm được một

hạnh phúc chật hẹp thì nàng lại quên mất rằng “tình yêu phải được đổi mới luôn, lớn

dần lên và phải sáng tạo” Điều ấy đã khiến cho Quyên Sinh không còn yêu nàng

nữa, từ cảm giác “…hồi đó còn có sự mong chờ, mong chờ nàng đến Ngồi mong chờ

mãi, sốt ruột cứ nghe tiếng giầy cao gót nhẹ nhàng đi trên con đường lát gạch là tôi bỗng lại vui hẳn lên” [3, tr 334] đã dần chuyển sang trạng thái, nghĩ suy rằng“chúng tôi có lìa nhau ra thì mới có thể có một nguồn hy vọng mới được Nàng phải cương quyết bỏ tay ra… tôi bỗng nghĩ nàng có thể chết đi cho rảnh…” [3, tr 350].

Bởi lẽ, trước kia khi hai người yêu nhau thì “cùng nhìn về một hướng”, nhưng giờ đây, khi lấy nhau rồi, Tử Quân không nhìn về hướng của Quyên Sinh nữa Trong khi Quyên Sinh khao khát được bay nhảy, được tiến lên thêm thì Tử Quân lại hài lòng, thỏa mãn thành quả này rồi và cô chỉ là người theo sau Quyên Sinh, nắm lấy vạt áo

Quyên Sinh, dựa vào Quyên Sinh “Nàng quên rằng mục đích thứ nhất của đời người

là mưu sống và trên con đường mưu sống đó thì cần phải hoặc nắm tay cùng đi, hoặc một mình can đảm tiến lên Còn như chỉ biết cầm lấy vạt áo người ta mà đi theo thì

dù người kia là chiến sĩ đi nữa, cũng khó mà chiến đấu cho được Rút cục cả hai người sẽ bị tiêu diệt” [3, tr 350] Và một khi một trong hai người trở thành gánh nặng

của người kia thì lúc đó tình yêu sẽ biến mất…

Nhận thức của Quyên Sinh về hiện thực này nhạy bén, sâu sắc hơn Tử Quân,

do đó chàng cảnh giác hơn Chàng nhận thấy rằng phải nhân lúc đôi cánh chưa quên

cách bay thì phải tìm cho ra một chân trời mới Chính vì vậy, tình yêu và sự ràng buộc không còn là quan trọng đối với Quyên Sinh và trong bi kịch của hai người thì Tử Quân càng nặng nề, thảm thiết hơn, cô là người nhạy cảm, nhưng lại không nhận thức được sự thay đổi của cả hai người, nhận thức ra được lẽ tất yếu, muốn cho tình yêu bền vững thì phải biến đổi tình yêu Cuộc hôn nhân lãng mạn, tình yêu biến mất, những lời lẽ tiến bộ và chắc nịch trước kia biến mất Giờ đây chỉ còn lại mình cô đối diện với bản thân- một kẻ thất bại trên con đường tình ái và trên con đường tự khẳng định cá nhân mình, buộc cô phải bắt đầu lại cuộc hành trình Nhưng nàng còn có thể làm được gì? Thất bại, xã hội, cha mẹ và bạn bè không dung, ai cũng buộc nàng trở về

cuộc đời cũ thì lối thoát của nàng chỉ là quay về nhà trong sự tủi nhục ê chề “Bây giờ

nàng biết rằng từ nay về sau, nàng chỉ còn là việc chịu đựng cái uy nghiêm gay gắt như mặt trời của bố…và cái khinh bỉ lạnh lùng, lạnh lùng hơn cả băng giá, của người xung quanh Ngoài ra còn là hư không tất cả Mang cái gánh hư không nặng trĩu đó trên vai mà bước đi trên cái gọi là đường đời, trước cái uy nghiêm của ông bố và sự khinh bỉ của người xung quanh, hỏi còn gì ái ngại hơn!”[ 3, tr 354] Ước mơ “xây dựng một gia đình nhỏ chứa chan hy vọng” của Tử Quân đã biến mất, mọi chuyện lại

vẫn như cũ, không có gì thay đổi khi hai người bỏ nhau, Quyên Sinh trở về cái hội

quán, nơi mà trước đây phát sinh và nảy nở tình yêu: “Khi tôi trở về đây, lại chỉ có

cái gian phòng này là còn bỏ trống, chưa ai ở Vẫn cái cửa sổ hư hỏng ấy, vẫn cây hòe gần chết khô và cây tử đằng già cỗi ngoài cửa sổ…” [3, tr 334].

Mỗi tác phẩm văn học nói riêng, tác phẩm nghệ thuật nói chung, một khi đã

đi cùng năm tháng như thế, thì chúng đã mang trong mình một sức sống vượt không gian và vượt cả thời gian Những tác phẩm ấy đều là những tác phẩm chất

chứa những tư tưởng, những nỗi niềm và mang cả hơi thở của thời đại Tiếc

thương những ngày đã mất cũng thế, trong cơn biến động xã hội lúc bấy giờ, trí thức đóng vai trò quan trọng trên vũ đài chính trị và lịch sử Qua tác phẩm này, ta thấy

Lỗ Tấn đã phân tích những đặc điểm của người trí thức Trung Quốc lúc bấy giờ là ôm

ấp nhiều mộng đẹp, có lý tưởng, cầu tiến nhưng khi gặp thất bại thì dễ bị bi quan, chán nản, dao động và cuối cùng trở nên cô độc, phản lại lý tưởng của mình rồi chết

dần chết mòn một cách thảm hại Tử Quân trong Tiếc thương những ngày đã mất là

một nhân vật nữ trí thức mang đầy đủ những đặc điểm trên Có thể nói Tử Quân của chúng ta đã có thể nhìn thẳng, dám nghĩ, dám phát ngôn, dám hành động theo những điều mà nàng cho là đúng Cùng với sự thay đổi của xã hội là sự thay đổi về vai trò

của người phụ nữ Không như thời trước, hôn nhân là việc “Cha mẹ đặt đâu con ngồi

đấy”, Tử Quân cũng không cần nhờ vào ông mai bà mối, cô cho mình cái quyền tự do

yêu đương …có lẽ vì cô là một nữ sinh tươi trẻ sống trong không khí sôi nổi và đổi thay, của thời đại sau phong trào Ngũ Tứ, lúc này “Khổng giáo bị liệng qua cửa sổ”, với sự phóng khoáng trong lối sống mới nàng đã sống không phụ thuộc vào người khác Qua sự tan vỡ của cuộc hôn nhân, phải chăng Lỗ Tấn ngầm nêu ra một vấn đề

mang ý nghĩa thời đại sâu sắc: yêu cầu giải phóng cá tính mà tự do hôn nhân không

thể giải quyết đơn độc tách rời yêu cầu giải phóng xã hội Dù vậy, khi bày tỏ sự đồng

ý với việc theo đuổi hạnh phúc cá nhân của Tử Quân, Lỗ Tấn vẫn chưa chỉ ra được đâu là lối thoát chân chính cho những thanh niên trí thức tiểu tư sản này Trong hành động thực tế và trong tư tưởng, Lỗ Tấn chưa có câu trả lời đích xác ở giai đương thời

Vì vậy mà Tử Quân đã rơi vào bi kịch tình yêu không lối thoát Khi không còn tình yêu, người ta có thể sống để hy vọng một tình yêu khác hoàn thiện và tốt đẹp hơn sẽ đến, để mình ngày hôm nay khác hẳn ngày hôm qua theo nghĩa tích cực của nó

Nhưng trong Tiếc thương những ngày đã mất, khi tình yêu không còn, lại bị

xã hội đè nén, Lỗ Tấn chưa chỉ đường cho nàng tự bước về phía trước mà lại buộc nàng phải trở về với khuôn khổ cũ, mà cái khuôn khổ ngày xưa vốn nàng không hòa hợp được thì cái chết của nàng là tất yếu trong quy luật của cuộc đời, của số phận và

“Số phận nàng đã định cho nàng phải chết trong cái cõi người không có tình yêu” [3,

tr 356], nàng cứ loay hoay trong cái số phận nghiệt ngã ấy rồi nằm im trong cái bi kịch tìm đường

Tác phẩm kết thúc bằng bi kịch cái chết của nàng, khiến người đọc không khỏi xót xa cho một kiếp người trót mang thân phận nữ nhi Tuy nhiên, như những điều mà người viết đã đề cập phần trên, thì bởi vì theo Lỗ Tấn hình dung, xã hội Trung Quốc

bấy giờ “là một ngôi nhà bằng sắt, không có cửa… trong đó có nhiều người đang ngủ

say và không bao lâu sẽ chết ngạt” với cách viết chắc tay, nhà văn vĩ đại này đã “lôi hết bệnh tật” của những người bất hạnh ra, “làm cho mọi người chú ý tìm cách chạy

chữa” [3, tr.8] Như vậy, qua ngòi bút của Lỗ Tấn trong Tiếc thương những ngày đã

mất ta thấy rằng, âm hưởng bi kịch tình yêu của nữ nhân vật mang tên Tử Quân và

người con trai tên Quyên Sinh vẫn còn đọng lại trong lòng độc giả, dẫu nhà văn đã để

cho Quyên Sinh thốt lên rằng “tôi cần phải quên, chỉ nghĩ đến mình tôi nữa thôi, và

cần phải quên cả việc tiễn đưa Tử Quân vào trong quên lãng” [3, tr.358]; dẫu rằng tất

cả đã là quá khứ, thì qua tác phẩm này, chúng ta có thể có được cái nhìn cảm thông hơn, cảm thông với quá khứ để hiểu rõ hiện tại và cùng nhau hướng đến một sự phát triển nhân bản hơn cho con người Và chúng ta cũng có thể nói rằng nhân vật Tử

Quân trong tác phẩm Tiếc thương những ngày đã mất đã góp một phần không nhỏ

trong chuỗi mắt xích viết tác phẩm viết về người phụ nữ của nhà văn Lỗ Tấn

Lỗ Tấn thường phàn nàn “Trung Quốc rất khó thay đổi” và từng ước mơ có

“một cây roi to tướng” quất vào làm cho nó thay đổi Ở ngưỡng cửa của thời hiện đại,

Tiếc thương những ngày đã mất dù chưa làm cho số phận của nhân vật nữ, cũng như

tình yêu của họ ra khỏi kết thúc bi kịch Dù vậy, chúng ta vẫn có thể chấp nhận với

nhau rằng Tiếc thương những ngày đã mất của ông cũng là một trong những cây roi quất vào xã hội trì trệ của Trung Quốc lúc bấy giờ, góp phần làm cho nó chuyển mình về phía trước [5, tr 84]