Các định lý cơ bản về tạo hàm đóng vai trò quan trọng trong Toán học, cũng như nhiều lĩnh vực khoa học khác. Bài viết trình bày một số phương pháp xây dựng các bài toán về giới hạn của hàm số từ định lý giá trị trung bình bằng kỹ thuật tạo dựng các hàm phụ.
Trang 1ỨNG DỤNG CỦA ĐỊNH GIÁ TRỊ TRUNG BÌNH
ỨNG DỤNG CỦA ĐỊNH GIÁ TRỊ TRUNG BÌNH
TRONG MỘT SỐ B-I TOÁN VỀ GIỚI HẠN CỦA DÃY SỐ
TRONG MỘT SỐ B-I TOÁN VỀ GIỚI HẠN CỦA DÃY SỐ
Nguyễn Văn Hào 1 , Nguyễn Thị Thanh Hà 2 , Vũ Thị Ngọc Diệu 1
1 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
2 Trường Đại học Công nghiệp Việt Trì
Tóm t
Tóm tắt ắt ắt: Trong bài báo này, chúng tôi trình bày một số phương pháp xây dựng các bài toán về giới hạn của hàm số từ ñịnh lý giá trị trung bình bằng kỹ thuật tạo dựng các hàm phụ T
Từ khóa ừ khóa ừ khóa: Định lý giá trị trung bình, giới hạn của dãy số, hàm số liên tục, hàm số khả vi
Nhận bài ngày 10.7.2017; gửi phản biện, chỉnh sửa và duyệt ñăng ngày 10.9.2017
Liên hệ tác giả: Nguyen Văn Hào; Email: nguyenvanhaodhsphn2@gmail.com
1 MỞ ĐẦU
Các ñịnh lý cơ bản về ñạo hàm ñóng vai trò quan trọng trong Toán học, cũng như
nhiều lĩnh vực khoa học khác Điều ñó, người ta có thể kể ñến một số vấn ñề như: bài toán tồn tại nghiệm của các phương trình ñại số, ước lượng khoảng chứa nghiệm của các phương trình và toán tử trong việc giải gần ñúng của lý thuyết số, bài toán tìm cực trị của hàm số… Khởi nguồn của các ñịnh lý giá trị trung bình là Định lý Rolle ñược phát biểu như sau:
Định lý 1 (Định lý Rolle): Giả sử hàm y = f x ( ) liên tục trên ñoạn [ , ] a b , khả vi trên khoảng ( , ) a b và thỏa mãn ñiều kiện f a ( ) = f b ( ) Khi ñó, tồn tại ít nhất một số
( , )
c ∈ a b sao cho f c ′ ( ) = 0
Theo một khía cạnh, nhìn lại cách chứng minh của ñịnh lý Lagrange và ñịnh lý Cauchy, chúng ta thấy hai ñịnh lý ñó là hệ quả của ñịnh lý Rolle nhờ việc thiết lập hai hàm phụ cũng thỏa mãn các giả thiết của ñịnh Rolle tương ứng là:
( ) x f x ( ) f a ( ) f b f a ( x a )
Trang 2Từ việc thiết lập các hàm phụ ñó, ta nhận ñược hai ñịnh lý quan trọng sau:
Định lý 2 (Định lý Lagrange): Giả sử hàm sốf x ( ) hàm liên tục trên ñoạn [ , ] a b và khả vi trên khoảng ( , ) a b Khi ñó tồn tại số c ∈ ( , ) a b sao cho:
f c
b a
−
−
Hay: f b ( ) − f a ( ) = f c b ′ ( )( − a )
Định lý 3 (Định lý Cauchy): Giả sử các hàm số f x ( )và g x ( ) liên tục trên ñoạn, khả
vi trên khoảng ( , ) a b và ngoài ra g x ′ ( )khác 0 với mọi giá trị của x thuộc khoảng ( , ) a b
Khi ñó, tồn tại ñiểm c ∈ ( , ) a b sao cho:
( )
f b f a f x
b a g x
′
−
=
′
−
Các kết quả này chúng tôi không trình bày cách chứng minh ở ñây, chi tiết có thể thao khảo trong tài liệu [1] Một cách tổng quan, ta có thể nói rằng hai ñịnh lý Lagrange và ñịnh
lý Cauchynhận ñược từ việc kết hợp từ hàm f x ( ) (mà ở ñây chúng ta gọi nó là “hàm gốc”)
liên tục trên ñoạn [ , ] a b và khả vi trên khoảng ( , ) a b với những ñiều kiện phụ nào ñó ñể ñược những kết quả mới Theo ý tưởng ñó, chúng tôi sử dụng một số giới hạn cơ bản một số hàm sơ cấp kết hợp với hàm gốc f x ( ) ñể có ñược các bài toán mới về giới hạn của hàm số
2 MỘT SỐ CÁCH XÂY DỰNG BÀI TOÁN GIỚI HẠN CỦA DÃY SỐ TỪ CÁC ĐỊNH LÝ CƠ BẢN CỦA ĐẠO HÀM
2.1 Các giới hạn cơ bản của hàm số một biến số
Để thuận lợi cho việc trình bày kết quả, chúng ta nhắc lại một số giới hạn cơ bản sau:
1
( ) ( ) 0
1
( )
n n
e n
α
−
= 2 ( )
( ) 0
( )
n
n n
α
α α
→
+
=
3
( ) ( )lim 1
( )
n a n
a
e n
α
4 ( ) 0
sin ( )
( )
n
n n
α
α α
5
( ) 0
tan ( )
( )
n
n n
α
α α
Trang 32.2 Xây dựng một số bài toán qua việc kết hợp hàm gốc với các giới hạn cơ bản
Trong phần này, chúng ta xây dựng một số bài toán về giới hạn của dãy số bằng cách
thiết lập những dãy hàm số thoả mãn các giả thiết của ñịnh lý Rolle
Bài toán 1 Cho hàm số f x ( ) khả vi trên ñoạn [ , ] a b Giả sử rằng f a ( ) = f b ( ) = 0
và f x ( ) ≠ 0 với mọi x ∈ ( , ) a b Chứng minh rằng tồn tại dãy { } xn n∞ 1
= trong khoảng
( , ) a b sao cho:
( )
n n
n
n
f x
e f x
→∞
′
=
−
Để chứng minh bài toán này, chúng ta xét hàm số:
2017
x n n
H x = e− f x x ∈ a b Đạo hàm của H xn( ) là:
2017
n
n
2017
2017
x n
n
Từ giả thiết f x ( ) khả vi trên ñoạn[ , ] a b và f a ( ) = f b ( ) = 0, chúng ta suy ra
( )
n
H x thỏa mãn các ñiều kiện của ñịnh lý Rolle Do ñó, tồn tại dãy { } xn ⊂ ( , ) a b sao cho Hn′ ( ) xn = 0 Từ ñó, ta có:
n n
f x
f x n
′
Sử dụng giới hạn cơ bản 1 trong mục 2.1, chúng ta thu ñược:
Trang 4Giữ nguyên hàm
2017
x n n
H x = e− f x và sử dụng các giới hạn cơ bản khác, chúng
ta nhận ñược các bài toán sau:
Bài toán 2 Cho hàm f x ( ) khả vi trên [ , ] a b và thỏa mãn ñiều kiện
f a = f b = Chứng minh rằng, nếu f x ( ) không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng
( , ) a b thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng ( , ) a b sao cho:
2017
lim 1
n n n
n
f x
e
f x
→∞
Bài toán 3 Cho hàm f x ( ) khả vi trên [ , ] a b và f a ( ) = f b ( ) = 0 Chứng minh rằng nếu f x ( ) không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng ( , ) a b thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng ( , ) a b sao cho:
( )
( )
n n
n
f x n
f x
→∞
Bài toán 4 Cho hàm f x ( ) khả vi trên [ , ] a b và f a ( ) = f b ( ) = 0 Chứng minh rằng nếu f x ( ) không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng ( , ) a b thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng ( , ) a b sao cho:
( )
( )
n n
n
f x n
f x
→∞
Bài toán 5 Cho hàm f x ( ) khả vi trên [ , ] a b và f a ( ) = f b ( ) = 0 Chứng minh rằng nếu f x ( ) không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng ( , ) a b thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng ( , ) a b sao cho:
( )
( )
n n
n
f x n
f x
→∞
2.3 Một số hàm khác
Ngoài hàm H xn( ) ñược xét trong bài toán mở ñầu, ta có thể lập các hàm khác Tương ứng với mỗi hàm cùng giới hạn cơ bản, ta ñược các bài toán mới như sau:
Trang 52.3.1 Xét hàm
1( ) ( ).
x n n
D x e f x
α
−
=
Hàm này có ñạo hàm là:
n
x
n
α
′
′
1
x
n
α
α
α −
Khi hàm D xn1( ) thoả mãn các ñiều kiện của ñịnh lý Rolle nhận ñược từ giả thiết của
hàm gốc cho ta khẳng ñịnh ( 1 )
n n
D x ′
= Điều ñó, tương ñương với:
1
( ) ( )
n
f x
n
x α f x
α
−
′
=
Từ ñó, chúng ta có bài toán:
Bài toán 7 Cho hàmf x ( ) khả vi trên ñoạn [ , ] a b và giá trị của hàm tại hai ñầu mút ñều bằng 0 Chứng minh rằng nếu f x ( ) không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng ( , ) a b thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng ( , ) a b thỏa mãn:
1
1
( ) lim
n n
n
f x
e x α f x
α
−
→∞
′
=
−
;
2
1
lim 1
n n n
f x
e
x f x
α
α−
→∞
;
Trang 64
1
( )
( )
n n
f x n
x α f x α
−
→∞
;
5
1
( )
( )
n n
f x n
x α f x α
−
→∞
2.3.2 Xét hàm
2
( ) ( ) os
n
x
D x f x c
n
=
Đạo hàm của hàm này là:
n
H x f x c f x
Điều kiện ( 2 )
n n
D x ′
= cho ta:
tan
n
f x n n
′
Từ ñó, ta nhận ñược bài toán:
Bài toán 8 Cho hàm f x ( ) khả vi trên 0;
4
π
4
f = f π =
Khi ñó, nếu ( )
f x không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng 0;
4
π
thì tồn tại một dãy { } xn trong khoảng
ñó sao cho:
2 ( )
( )
n n
n f x
x f x
→∞
′
= Tương tự như vậy, ñối với hàm:
3
n
x
H x f x
n
4
x π
∈
,
chúng ta nhận ñược:
Trang 7Bài toán 9 Cho hàmf x ( ) khả vi trên 0;
4
π
4
f = f π =
Khi ñó nếu ( )
f x không ñồng nhất bằng 0 trên khoảng ñó thì tồn tại dãy { } 0;
4
n
x ⊂ π
sao cho:
n
n
x f x
f x
→∞
′
= Kết thúc phần này chúng ta trình bày lời giải ñầy ñủ của bài toán sau:
Bài toán 10 Cho hàmsốf x ( ) khả vi trên [ , ] a b và f a ( ) = f b ( ) = 0 Giả sử f x ( )
không ñồng nhất bằng 0 trên ( , ) a b Chứng minh rằng tồn tại dãy { } xn ⊂ ( , ) a b sao cho:
n
n
x f x
f x
→∞
′
Trong bài toán này, chúng ta xét hàm phụ:
2017
4( ) ( )ln 1
n
x
n
Ta có:
2016 2017
4
2017
2017.
1
n
x
n
+
Từ các ñiều kiện của hàm f x ( )chúng ta thấy rằng hàm D xn4( ) thỏa mãn ñiều kiện của ñịnh lý Rolle trên ñoạn [ , ] a b Từ ñó, suy ra tồn tại dãy { } 1 ( , )
n n
x ∞ a b
n n
D x ′
= , tức là:
2016
2017
f x ′
Trang 8Do ñó:
2017
2017 ( )
( )
n
x
′
2017
2017 lim
n
n
x n
→∞
2017
3 KẾT LUẬN
Bằng việc sử dụng những tính chất ñặc trưng của hàm sơ cấp và kỹ thuật tạo dựng hàm phụ, chúng ta cũng thấy ñược một phương pháp vận dụng kết hợp giữa giới hạn cơ bản với ñịnh lý giá trị trung bình ñể có ñược một lớp các bài toán giới hạn về dãy số khá ñặc sắc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Trần Đức Long, Nguyễn Đình Sang, Hoàng Quốc Toàn (2008), Giáo trình giải tích tập 2, -
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
2 P Ahern, M Flores and W Rudin (1993), “An invariant volume-mean value property”, J Funct Anal 111, pp.380-397
3 W A Granville (2008), Elements of the Differential and Integral Calculus (revised edition)
4 W J Kaczor, M T Nowak (2001), Problems in Mathematical Analysis II:Continuity and Differentiation, Student mathematical library, Volume 12, pp.45-52
5 K Ramachandra (1995), Lectures on the Mean-Value and Omega-Theorems for the Riemann Zeta-Function, Springer-Verlag Berlin Heidelberg - New York-Tokyo
APPLICATION OF MEAN VALUE THEOREM
IN PROBLEMS OF SEQUENCE LIMIT
Abstract
Abstract: In this paper, we presented some methods of construction of sequence limit problems by mean - value theorems with technics of creation aid functions
Keywords
Keywords: volume-mean value theorem, sequence limit, continiuos function, differential function