Dạy học các tác phẩm truyện thời đổi mới trong chương trình, sách giáo khoa ngữ văn bậc trung học theo đặc trưng thể loại​

Văn xuôi có nhiều đổi mới về nghệ thuật tự sự, từ sự thay đổi điểm nhìn trần thuật đến xây dựng nhân vật, độc thoại nội tâm và dòng ý thức, tính đa thanh, đa dọng điệu…” Như vậy, tác giả

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––

NGUYỄN HUY THÔNG

DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN THỜI KÌ ĐỔI MỚI TRONG CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA BẬC TRUNG HỌC THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành: LL & PPDH Văn - Tiếng Việt

Mã ngành: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Hữu Bội

THÁI NGUYÊN - 2016

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thể hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Hoàng Hữu Bội

Các số liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Các thông tin, số liệu trích dẫn trong luận văn đều đã được trích rõ nguồn gốc.Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Thái Nguyên, tháng 6 năm

2016

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Huy Thông

LỜI CẢM ƠN

Với tất cả tấm lòng kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thànhcảm ơn sự hướng dẫn khoa học, tận tình và độ lượng của thầy giáo TS HoàngHữu Bội trong quá trình thực hiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo khoa Ngữ văn trườngĐại học Sư phạm Thái Nguyên và các thầy giáo, cô giáo trường Đại học Sưphạm Hà Nội đã tận tình, tạo điều kiện thuận lợi, hướng dẫn, giúp đỡ tôi trongsuốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn ởbên tôi, động viên, giúp đỡ, khích lệ tôi trong những ngày học tập tại trường

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Huy Thông

ii

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề: 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích nghiên cứu: 6

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Cấu trúc luận văn 7

PHẦN NỘI DUNG 8

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp dạy học các tác phẩm truyện thời đổi mới 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc dạy học truyện thời kì đổi mới 20

Chương 2 Định hướng dạy học các tác phẩm truyện thời đổi mới trong sách giáo khoa ngữ văn bậc trung học 44

2.1 Giới thiệu khái quát nội dung và nghệ thuật của bốn tác phẩm 44

2.2 Định hướng dạy học từng tác phẩm 52

2.2.1 Định hướng dạy học “Bến quê” 52

2.2.2 Định hướng dạy truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu 59

2.2.3 Định hướng dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” 67

2.2.4.Định hướng dạy học tiểu thuyết “Mùa lá rụng trong vườn” của Ma Văn Kháng 74

Chương 3.Thực nghiệm sư phạm 80

3.1 Thiết kế bài học “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu ở lớp 12 80

3.2 Quá trình và kết quả dạy thực nghiệm bài học: 85

3.2.1 Mục đích thực nghiệm: 85

3.2.2 Đối tượng, địa điểm, thời gian thực nghiệm: 85

3.2.3 Kết quả thực nghiệm 86

3.2.4 Kết luận chung về thực nghiệm 89

PHẦN KẾT LUẬN 91

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

iv

đề tài “Dạy học các tác phẩm TRUYỆN thời đổi mới trong chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn bậc Trung học theo đặc trưng thể loại” mong đóng góp một

tiếng nói nhỏ bé để làm sáng tỏ thêm lí luận về phương pháp dạy học tác phẩmtheo thể loại

1.2 Về mặt thực tiễn

- Theo chương trình, sách giáo khoa mới môn Ngữ văn (từ năm 2002)

thì số các tác phẩm truyện thời kì đổi mới đã được lựa chọn ở cả hai bậc THCS

và THPT

Thực tiễn sư phạm cho chúng ta thấy rằng, việc dạy học văn hiện naytrong nhà trường phổ thông vẫn bộc lộ ít nhiều hạn chế, đặc biệt là với nhữngtác phẩm truyện thời kì đổi mới Khi dạy những tác phẩm này cái khó đặt ra làtruyện ở thời kì đó đổi mới ở chỗ nào? Truyện thời kì này có những đặc sắc gì?Làm thế nào để học sinh cảm nhận được điều đó? Để giải quyết thấu đáo nhữngvấn đề đó là việc không phải dễ dàng đối với giáo viên Chính vì vậy, mà chúngtôi chọn đề tài này nhằm góp thêm một tiếng nói vào việc giải quyết những vấn

đề ấy

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu truyện thời kì đổi mới

Truyện thời kì đổi mới là một trong những chặng đường phát triển vượtbậc của truyện Việt Nam hiện đại Chặng đường này, truyện đã đi sâu vào việcphản ánh hiện thực đời sống con người Bởi vậy đã có nhiều nhà nghiên cứuvăn học quan tâm

* Cuốn “Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại tập II, từ sau cách mạng tháng Tám 1945” (Do Nguyễn Văn Long chủ biên, (Nhà xuất bản Đại học Sư

phạm 2010) Ở chương IX, phần 3, nói về những đặc điểm cơ bản của Văn họcViệt Nam từ sau 1975, tác giả Nguyễn Văn Long đã viết như sau:

thu“… Từ sau 1975, nhất là từ giữa những năm 80 trở đi, dân chủ hóa là

xu thế lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần của con người… dân chủ hóa

đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của đời sống văn học Văn học thời này cũng không hề từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần – tư tưởng của nó, nhưng nó được nhấn mạnh trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cấm Thêm nữa, trong xu hướng dân chủ hóa của xã hội, văn học còn được xem là một phương tiện cần thiết để tự biểu hiện, bao gồm cả việc phát biểu tư tưởng, quan niệm, chính kiến của mỗi người nghệ sĩ về xã hội của con người… Cùng với những thay đổi trong quan niệm về nhà văn thì quan niệm về hiện thực như là đối tượng khám phá của văn học cũng được mở rộng và mang tính toàn diện… Xu hướng dân chủ hóa cũng đưa đến sự nở rộ của các phong cách, bút pháp, bộc lộ hết mình các cá tính Sáng tạo của nhà văn cùng với việc ra sức tìm kiếm, thử nghiệm nhiều hình thức và thư pháp thể hiện mới, kể cả tiếp thu và vận dụng những yếu tố của các trường phái nghệ thuật hiện đại phương Tây.” [ Tinh thần nhân bản và sự thức tỉnh ý thức cá nhân là nền tảng tư tưởng và cảm hứng chủ đạo,

bao trùm trong nền văn học giai đoạn này] (28, tr233 – 234)

“… Sự thức tỉnh trở lại ý thức cá nhân đã mở ra cho văn học nhiều đề tài

và chủ đề mới, làm đổi thay quan niệm về con người Văn học ngày càng đi tới

2

một quan niệm toàn vẹn và sâu sắc hơn về con người… Con người là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu, vừa là đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là điểm quy chiếu, là thước đo giá trị mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện

và biến cố lịch sử.” [28, tr234,235]

“… Văn học đã ngày càng gia tăng tính hiện đại Văn xuôi có nhiều đổi mới về nghệ thuật tự sự, từ sự thay đổi điểm nhìn trần thuật đến xây dựng nhân vật, độc thoại nội tâm và dòng ý thức, tính đa thanh, đa dọng điệu…”

Như vậy, tác giả Nguyễn Văn Long đã khái quát những thay đổi của vănhọc thời đổi mới và khẳng định:

Văn học Việt Nam từ sau 1975, nhất là giữa những năm 80 trở lại đây, đã

đi những bước tiếp xa hơn trên con đường hiện đại hóa nền văn học dân tộc, đãhòa nhập đầy đủ vào tiến trình văn học thế giới

* Cuốn “Văn học Việt Nam 1975-1985, tác phẩm và dư luận ”, (NXB Hội

nhà văn, 1997) tác giả Phan Cư Đệ cho rằng:

“Cách khai thác những vấn đề chiến tranh trong mối tương quan quá khứ

- hiện tại như thế làm cho truyện ngắn của ta sau 1975 có một bước phát triển mới, ngày càng hiện đại hơn, đáp ứng nhu cầu của bạn đọc ngày càng tốt hơn Bởi nó không dừng lại ở trực giác mà đi sâu vào tâm lí, tiềm thức”

* Cuốn “Văn học Việt Nam hiện đại – nhận thức và thẩm định”, (NXBkhoa học xã hội, 2001) tác giả Nguyễn Tuấn Anh khi ghi nhận công lao của truyệnngắn trong thời kì đầu của quá trình đổi mới văn học đã cho rằng:

“Truyện ngắn mở ra những mũi thăm dò, khai thác và đặt ra nhiều vấn đề đạo đức thế sự nhanh chóng đạt đến độ chín cả trong hình thức và nội dung”.

* Cuốn “Văn học Việt nam thế kỉ X đến thế kỉ XX ”, (NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 1999) tác giả Phạm Mạnh Hùng cũng đã nhận định:

“Truyện ngắn vẫn xuất hiện đều đặn trong các báo, tạp chí văn nghệ trong Nam ngoài Bắc với một số lượng không nhỏ Trong khoảng 5 năm đầu của thời kỳ hòa bình, truyện ngắn vẫn tiếp tục những đề tài và chủ đề phong

cách, bút pháp và giọng điệu như đã thấy trong văn học trước đó Nhưng từ năm 80 bắt đầu xuất hiện nhiều truyện ngắn có dấu hiệu mới về tư tưởng, về nghệ thuật… Các tác phẩm đã đi vào những đề tài mới của cuộc sống sau chiến tranh, hay vẫn viết về chiến tranh, nhưng với cách nhìn mới với những mối quan tâm, suy tư, trăn trở mới Số phận con người trong cuộc sống được chú ý khai thác ở góc độ không chỉ ở cái phi thường mà còn ở cái bình thường”

* Trong bài “Những thành tựu của truyện ngắn sau 1975” (tạp chí văn học

tháng 9-1996) tác giả Bích Thu cho rằng:

“Trong một thời gian không dài truyện ngắn đã làm được nhiều vấn đề mà tiểu thuyết chưa kịp làm, đã tạo ra nhiều phong cách sáng tạo có giọng điệu riêng Xét trong hệ thống chung các loại hình văn xuôi, nghệ thuật truyện ngắn đã đạt được nhiều những thành tựu đáng kể trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện, trong cách nhìn nghệ thuật về con người và trong sáng tạo ngôn ngữ… Truyện ngắn có xu hướng tự nối mở, đa dạng hơn trong cách thức diễn đạt…”

* Sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12, tập I – Bộ cơ bản (NXB Giáo dục,

2008) đã có những nhận định về văn xuôi đổi mới như sau:

“… Một số cây bút văn xuôi đã có cách tiếp cận mới với hiện thực đời sống Nguyễn Minh Châu có “Bến quê”, “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, Nguyễn Mạnh Tuấn có “Đứng trước biển”, “Cù lao tràm”, Nguyễn Khải có “Gặp gỡ cuối năm”, Lê Lụa có “Thời xa vắng” và thực sự khởi sắc ở giai đoạn từ năm 1986 – 2000 với những tác phẩm có hướng viết mới mẻ mà trước đó chưa hề có: “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu,

“Tướng về hưu” của Nguyễn Huy Thiệp, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh…”

Văn xuôi nói chung và truyện nói riêng viết về thời kì đổi mới đã đượcnhiều các nhà nghiên cứu trăn trở, tìm hiểu để khẳng định giá trị Các côngtrình nghiên cứu đó đã góp những kiến thức bổ ích, quý báu giúp người thựchiện luận văn có những hiểu biết về truyện thời kì đổi mới Trong luận văn này,

4

người làm luận văn sẽ đặt trọng tâm vào việc khảo sát: “Dạy học các tác phẩm thời kì đổi mới trong sách giáo khoa bậc phổ thông theo đặc trưng thể loại”

2.2.Những tài liệu nghiên cứu về phương pháp dạy học TRUYỆN thời kì đổi mới

- Bộ sách “Thiết kế bài học Ngữ văn 9 theo hướng tích hợp” (Tác giả

- Bộ sách “Thiết kế hệ thống câu hỏi Ngữ văn” (Tác giả Trần Đình

- Bộ sách “Thiết kế dạy học Ngữ văn theo hướng tích hợp” (Tác giả

Trương Dĩnh, Nhà xuất bản Giáo dục, 2005)

- “Thiết kế dạy học Ngữ văn 12” Nâng cao (Tác giả Hoàng Hữu Bội, Nhà

- Bộ sách “Hướng dẫn chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn ” của Bộ

giáo dục và đào tạo, 2010

Ở mỗi cuốn sách, các tác giả có cách nhìn khác nhau, lí giải khác nhau.Nhưng đều có chung một mục đích: Giúp người dạy văn biết được điều cốt lõicủa đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thônghiện nay

Các công trình nghiên cứu trên đã là những gợi dẫn rất quý báu cho chúngtôi trong quá trình làm đề tài Tuy nhiên, chúng tôi mong muốn có cái nhìn tổngquát hơn về truyện viết về thời đổi mới trong nhà trường để tìm ra đượcphương án dạy học phù hợp với đặc điểm truyện viết về thời kì đổi mới và việctiếp nhận của thế hệ trẻ ngày nay Bởi thế chúng tôi mạnh dạn lựa chọn vấn đềnày để nghiên cứu.

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

-Các tác phẩm TRUYỆN thời kì đổi mới, được lựa chọn vào sách giáokhoa Ngữ văn bậc Trung học và phương pháp dạy học các tác phẩm ấy theođặc trưng thể loại

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu trên bình diện lí thuyết.

- Đặc trưng của truyện thời đổi mới

- Phương pháp dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới theo đặc trưngthể loại

5.2 Khảo sát thực tiễn dạy và học của giáo viên và học sinh.

5.3 Đề xuất phương pháp dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới theo đặc trưng thể loại.

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Sử dụng phương pháp nghiên cứu lí thuyết, chúng tôi nhằm làm rõ đặc trưng của truyện thời kì đổi mới, phương pháp dạy các tác phẩm truyện theo

6

đặc trưng thể loại và dạy các tác phẩm truyện thời kì đổi mới theo hướng tíchhợp và tích cực.

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới

Chương II: Định hướng dạy học các tác phẩm truyện thời kì đổi mới theo đặc trưng thể loại

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY

HỌC CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN THỜI ĐỔI MỚI

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Thời kì đổi mới trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

* Sách giáo khoa Ngữ văn 12 (Bộ cơ bản) NXB Giáo dục viết:

“………ngày 30/4/1975, cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại chống đế quốc Mĩ

đã kết thúc thắng lợi Lịch sử dân tộc lại mở ra một thời kì mới, thời kì độc lập

tự do và thống nhất đất nước Tuy nhiên, từ năm 1975 – 1985, đất nước ta lại gặp những thử thách khó khăn mới, nhất là khó khăn về kinh tế… Tình hình đó đòi hỏi đất nước phải đổi mới… Công cuộc đổi mới đòi hỏi nền văn học cũng phải đổi mới…”

Từ sau năm 1975, thơ không tạo được sự lôi cuốn hấp dẫn như ở giai đoạn trước… Nhìn chung các nhà thơ vẫn viết theo lối tư duy cũ.

Nhưng sau 1975, văn xuôi có nhiều khởi sắc hơn thơ ca Một số cây bút

đã bộc lộ ý thức muốn đổi mới cách viết về chiến tranh, cách tiếp cận hiện thực đời sống… Từ sau đại hội Đảng lần thứ VI, văn học chính thức bước vào chặng đường đổi mới Do vấn đề đổi mới tư duy, phương châm nhìn thẳng vào hiện thực được coi trọng nên phóng sự điều tra có điều kiện phát triển mạnh

mẽ, tiêu biểu là phóng sự của Phùng Gia Lộc, Trần Huy Quang, Hoàng Hữu Các, Trần Khắc, Hoàng Minh Tường… văn xuôi thực sự khởi sắc với những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu: “Bức tranh”, “Chiếc thuyền ngoài xa”,

“Cỏ lau”…, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp: “Tướng về hưu”… và tiểu thuyết với các tác phẩm tiêu biểu: “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Tường, “Bến không chồng ” của Dương Hướng, “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh…” (4, tr16).

8

Có thể nói từ năm 1975 – 1985 là chặng đường văn học trăn trở tìm kiếmcon đường đổi mới Còn từ năm 1986 trở đi là chặng đường văn học đổi mớisâu sắc và khá toàn diện

* “Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại” tập II – (Nhà xuất bản Đại học

Sư phạm) viết

“… Từ năm 1975 đến năm 1985 là chặng đường khởi động chuẩn bị cho cao trào đổi mới Khoảng 5 năm đầu, dư âm của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước và tác động của hai cuộc chiến tranh biên giới khiến cho văn xuôi cơ bản “trượt theo quán tính cũ” (Nguyên Ngọc)… Đến nửa đầu thập kỉ 80, nhu cầu đổi mới rõ dần Năm 1982, sự xuất hiện truyện ngắn “Bức tranh” đánh dấu bước ngoặt thật sự trên hành trình sáng tạo của Nguyễn Minh Châu Ở một loạt truyện tiếp theo (được tập hợp thành 2 tập: “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” 1983, “Bến quê” năm 1985) Nhà văn sẽ tiếp tục dòng mạch tư tưởng đặt ra từ tác phẩm này “Bức tranh” đã khiến dư luận đông đảo coi Nguyễn Minh Châu như một “hiện tượng của truyện ngắn lúc đó… Có thể nói Nguyễn Minh Châu đã tự đổi mới mình một cách lặng lẽ và quyết liệt… Ông chọn hướng tiếp cận đời sống từ góc độ đạo đức – thế sự, dùng thước đo nhân bản để soi ngắm con người… Tiếp theo đó là Ma Văn Kháng với “Mưa mùa hạ”, “Mùa lá rụng trong vườn” Nguyễn Khải với “Gặp gỡ cuối năm”,

“Thời gian của người”, Nguyễn Mạnh Tuấn với “Đứng trước biển”, “Cù lao tràm” đã mở rộng biên độ cho bức tranh đời sống và quan niệm nghệ thuật về con người…”

Từ năm 1986 đổi mới văn xuôi đạt đến cao trào, sau đó lắng lại

Nhu cầu đổi mới bùng nổ trong văn xuôi thành cao trào sôi nổi, với hàngloạt cá tính nghệ sĩ độc đáo, nhiều tác phẩm làm xôn xao dư luận trong nước và

ngoài nước… Dư luận nói nhiều đến các bút kí phóng sự: “Cái đêm hôm ấy đêm gì” của Phùng Gia Lộc, “Câu chuyện về một ông vua Lốp”, “Lời khai của

bị can” của Trần Huy Quang, “Suy nghĩ trên đường làng” của Hồ Trung Tú,

“Người đàn bà quỳ” của Trần Khắc, “Làng giáo có gì vui” của Hoàng Minh

Tường… Các phóng sự trên đã mổ xẻ phanh phui mặt trái, mặt bất cập, bấtcông do sự lỗi thời của cơ chế cũ, do những định kiến lạnh lùng hoặc lối nghĩgiáo điều phiến diện… (văn xuôi trước kia không ai dám viết như vậy)

Tinh thần trên cũng thấm đẫm trong nhiều truyện ngắn và tiểu thuyết

“Đám cưới không có giấy giá thú” của Ma Văn Khang, “Truyện như đùa” của Mai Ngữ, “Kẻ sát nhân lương thiện” của Lại Văn Long, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Bước qua lời nguyện” của Tạ Duy

Cảm hứng chiêm nghiệm triết lí là điểm mạnh của ngòi bút Nguyễn Khải(Một người Hà Nội) Cảm hứng triết luận trở thành một nét quan trọng của vănxuôi đương đại

* Báo văn nghệ số 23 ra ngày 7 tháng 6 năm 2014 Có bài viết “Văn học đổi mới trong hệ hình phản ánh ” của Trần Thiện Khanh.

Tác giả viết: “… Lâu nay, khi nói đến văn học Việt Nam từ 1986 trở về sau người ta mặc định đây là thời kì văn học đã thực sự có những đổi mới sâu sắc và toàn diện… Nhưng, có thể nói rằng, văn học trong bối cảnh đổi mới của đất nước, ở dòng chính và giai đoạn đầu của nó, về cơ bản không có sự thay đổi quan trọng về mặt hệ hình, mà chỉ là sự điều chỉnh quy ước, quy chế phát ngôn về hiện thực, sự chuyển đổi từ cực này sang cực khác trong khuôn khổ của hệ hình phản ánh luận Cần nhận diện đúng điều này để tránh những ngộ nhận đáng tiếc”.

10

Chúng tôi nhận thấy rằng sự chuyển động mạnh mẽ của văn học trong bốicảnh 1986 được ghi nhận trước hết ở văn xuôi, mà điểm nhấn của nó là các thểloại văn học báo chí, tập trung phản ánh các vấn đề xã hội nóng bỏng, tiêu cực,bức xúc, (kí sự, phóng sự…) đề cao sự dũng cảm, trung thực, thẳng thắn trongngòi bút Bằng cách gắn bó với đời sống nhiều mặt, không tô hồng né tránh cáisai, cái đúng, văn học đã thực sự chứng minh được nó đang tham gia tích cựcvào đời sống, vào công cuộc đổi mới Ranh giới giữa các tác phẩm văn học vàbáo chí trong trạng thái ấy cũng ngày càng mờ dần, hiện tượng pha trộn thể loạinày được nhiều người gọi là: “Văn học hóa báo chí”, “Báo chí hóa văn học”.Hiện tượng ấy cũng phần nào cho thấy tư duy phản ánh hiện thực, thể hiện hiệnthực, gai góc, thô ráp khác nhiều so với hiện thực lí tưởng hóa trước kia, trởthành nét ưu trội của tư duy đổi mới văn học Trong loại hình văn học phản ánh

những vấn đề nóng bỏng của đời sống, “Cái đêm hôm ấy đêm gì” của Phùng Gia Lộc, “Câu truyện về một ông vua Lốp” của Nhật Linh, “Người đàn bà quỳ” của Trần Khắc, “Lỗi khai của bị can” của Trần Huy Quang, “Làng giáo

có gì vui” của Hoàng Minh Tường, “Thủ tục để làm người còn sống” của Minh

Chuyên… thường được nhắc đến như những trường hợp tiêu biểu, một thànhquả của đổi mới ở phóng sự, kí sự Một số trường hợp khác, thành tựu kháctrong văn xuôi ở thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn mà lâu nay chúng ta khẳngđịnh như những hiện thân của thời kì đổi mới cũng đều là sự tìm tòi sáng tạo,đổi chiều trong khuôn khổ của hệ hình phản ánh luận (phản ánh hiện thựcđương đại và phản ánh đầy đủ nhiều chiều hiện thực đã qua)…

Trở lại bối cảnh đổi mới dưới ánh sáng đường lối đổi mới của Đại hội VI,nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 28/11/1987 của Bộ chính trị, đời sống văn họcViệt Nam có nhiều chuyển biến quan trọng, tư tưởng nói thật, nhìn thẳng vào

sự thật, đổi mới cách nhìn, cách nghĩ trở thành tư tưởng chủ đạo, tạo điều kiệnthuận lợi cho tư duy nhận thức lại hiện thực, nhu cầu phản ánh hiện thực nhiềuchiều phát triển mạnh mẽ Tinh thần và cũng là một thứ triết lí về sự đổi mới

văn học là thể hiện cách nghĩ, cách nhìn mới đối với sự thật, với hiện thực nóichung Cởi trói văn học, phá rào trong văn học, ở ý nghĩa ban đầu của nó làhướng tới sự tự do trong phản ánh hiện thực và nhận thức kiến thức.

“Đối với văn học ở giai đoạn đầu của bối cảnh đổi mới đất nước , nếu nhìn từ góc độ hệ hình, là không có đổi mới nền tảng, không thực sự tạo ra bước ngoặt mới, nếu có bước ngoặt thì đó là một bước ngoặt trong hệ hình chính thống, làm giàu có hơn, phong phú hơn Khung tri thức của hệ hình đó, gia tăng sức mạnh kiến tạo và diễn giải tác phẩm trong nó”

* Từ những tài liệu trên, người làm luận văn có được những hiểu biết sauđây về thời kì đổi mới trong văn xuôi đương đại Việt Nam

 Thời gian xảy ra việc đổi mới trong văn học từ đầu những năm 80 của thế kỷ XX và nở rộ từ năm 1986 đến năm 1990 sau đó thì lắng lại

 Biểu hiện cụ thể của sự đổi mới trong văn xuôi là:

+ Sự ra đời của hàng loạt phóng sự, kí sự làm xôn xao dư luận chẳng hạn:

“Cái đêm hôm ấy đêm gì” của Phùng Gia Lộc, “Câu chuyện về một ông vua Lốp” của Trần Huy Quang, “Suy nghĩ trên đường làng” của Hồ Trung Tú,

“Người đàn bà quỳ” của Trần Khắc, “Làng giáo có gì vui” của Hoàng Minh

 Tinh thần cốt lõi của việc đổi mới văn xuôi ở thập niên 80 là:

+ Đổi mới cách nhìn, cách nghĩ trong phản ánh hiện thực Dám nhìn thẳngvào sự thật và nói thẳng sự thật trong miêu tả đời sống và con người

+ Văn học thời kì đổi mới hướng tới tự do trong việc phản ánh hiện thực

và nhận thức hiện thực, một sự tự do có định hướng rộng

12

 Người có công đầu trong việc đổi mới văn học ở thập kỉ 80 của thế kỉ trước là nhà văn Nguyễn Minh Châu.

+ Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn họcViệt Nam giai đoạn chiến tranh chống Mĩ, với những thành công về tiểu thuyết

“Cửa sông”, “Dấu chân người lính” và truyện ngắn “Mảnh trăng cuối rừng”, sáng tác của Nguyễn Minh Châu trong thời kì này là thể hiện sự khát vọng của

nhà văn “đi tìm những hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người”

Sau cuộc kháng chiến chống Mĩ, Nguyễn Minh Châu lại là một trongnhững cây bút đi tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học, để đáp ứngnhững đòi hỏi của cuộc sống ở một thời kì mới Tác phẩm của ông, đặc biết làtruyện ngắn, đã thể hiện những tìm tòi đổi mới về tư tưởng và nghệ thuật, gâytiếng vang rộng rãi trong công chúng và giới văn học

+ Nói đến nhà văn Nguyễn Minh Châu là nói đến truyện ngắn “Bức tranh”của ông, một tác phẩm gây xôn xao dư luận thời bấy giờ và được coi là tácphẩm mở đầu cho việc đổi mới sáng tác văn học sau 1975

Truyện ngắn “Bức tranh” có cốt truyện khá đơn giản Một họa sĩ đangcông tác ở chiến trường trong những năm chiến tranh, được lệnh ra hậu phương

để chuẩn bị cho một cuộc triển lãm tranh ở nước ngoài Trên đường ra một binhtrạm, một chiến sĩ ngỏ ý nhờ họa sĩ vẽ bức chân dung, nhưng bị từ chối Hômsau lại chính anh lính ấy đã tận tình và độ lượng giúp họa sĩ vượt qua mộtchặng đường nguy hiểm Cảm động trước người chiến sĩ, họa sĩ đã vẽ một bứcchân dung ký họa về anh và hứa sau khi ra hậu phương sẽ đem đến cho người

mẹ của anh lính đang mong mỏi tin con Ra đến hậu phương, bận rộn vào cácviệc khác Và kí họa về anh chiến sĩ “thồ” tranh được giới họa sĩ đánh giá cao,họa sĩ đã không nghĩ gì đến lời hứa của mình Nhiều năm sau, tình cờ ông gặplại người chiến sĩ năm xưa đã giúp mình nay là anh thợ cắt tóc Một cuộc đấutranh nội tâm căng thẳng diễn ra trong con người họa sĩ, ông tự vấn lương tâm,dũng cảm nhìn sâu vào bộ mặt bên trong của mình và dồn tâm sức thể hiện nó

trong bức chân dung tự họa có vẻ lạ lùng, kì dị nhưng đúng là “Khuôn mặt bên trong” của họa sĩ

Chủ đề và tư tưởng của truyện ngắn “Bức tranh” là gì?

Tác giả thông qua câu chuyện của người họa sĩ và anh thợ cắt tóc, muốn nêu lên:

- Lời đề nghị rụt rè của anh thợ cắt tóc (mà người kể chuyện tự nhận ra):

“Xin mọi người tạm ngừng một phút cái nhịp sống bận bịu chen lấn để tự suy nghĩ

về chính mình”, phải chăng đây cũng chính là lời đề nghị tha thiết của tác giả? Quabức chân dung tự họa kì quái của người họa sĩ, tác giả muốn đưa ra một khám phá

về thế giới bên trong của con người, cái thế giới còn chứa đựng nhiều bí ẩn, có cảbóng tối và ánh sáng, cả rồng phượng và rắn rết, thiên thần và ác quỷ

Nhưng không chỉ đưa ra bức chân dung khuôn mặt bên trong của conngười, Nguyễn Minh Châu là nhà văn của niềm tin chắc chắn vào con người,vào sự phấn đấu của con người vươn tới cái thiện cái đẹp Cuộc đấu tranh vớicái xấu, cái ác để hướng thiện là cuộc đấu tranh trong nội tâm của con người đểkhắc phục, để chiến thắng cái xấu ngay trong bản thân mình

Tiếp sau truyện ngắn “Bức tranh”, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã cho ra

đời hàng loạt tác phẩm làm nên một “Nguyễn Minh Châu thuộc số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” ( Nguyên Ngọc) Đó là các tác phẩm “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, “Bến quê”, “Phiên Chợ Giát”, “Cỏ lau”.

1.1.2 Nội dung của sự đổi mới trong văn học

Cuốn “giáo trình văn học Việt Nam hiện đại ” tập II (Nhà xuất bản Đạihọc Sư phạm) đã viết về những đổi mới về tư tưởng nghệ thuật của văn xuôithời đổi mới như sau:

* Đổi mới về quan niệm hiện thực:

“…Giai đoạn 1945-1975; do sự quy định của hoàn cảnh lịch sử, văn học dồn trong tâm cho nhiệm vụ tuyên truyền lí tưởng, cổ vũ chiến đấu Hiện thực

14

được lựa chọn thường là hiện thực lớn lao trong xu thế phát triển lạc quan Một hiện thực tuyệt đối hợp lí… Sự khen chê của một tác phẩm thường xuất phát từ nguyên tắc đối chiếu nội dung đời sống được phản ánh vào tác phẩm với cái hiện thực được nhận thức, được quan niệm theo mô hình định trước Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận xét “hiện thực của văn học có khi không phải là cái hiện thực đang tồn tại mà là cái hiện thực con người đang mơ ước” Đó là hiện thực trong

cái nhìn lí tưởng hóa, nó đẹp nhưng có phần đơn giản, dễ dãi

Vai trò “người mở đường” cho văn học thời đổi mới của Nguyễn MinhChâu gắn liền với việc ông thay đổi quan niệm và cách tiếp cận hiện thực Từhiện thực của các sự kiện, biến cố lịch sử đến hiện thực đã mở rộng, khả năngchiếm lĩnh đời sống của văn xuôi tăng lên Những mặt trái, mặt khuất lấp, cáitiêu cực, cái xấu, cái bất hợp lí được phát triển Biến cố lịch sử trở thành đườngviền cho số phận cá nhân, thành cái cớ ban đầu để nhà văn khảo sát hành trình

tự ý thức của nhân vật Như vậy lịch sử đã trở thành phương tiện để khám phácon người lịch sử theo kinh nghiệm cộng đồng trở thành lịch sử theo kinhnghiệm cá nhân Vai trò chủ thể nhà văn tăng lên, năng lực “sáng tạo” được coitrọng hơn năng lực “phản ánh”

“ Những truyện “giả cổ tích”, “giả lịch sử”, “giả liêu trai” của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phạm Hải Vân, Hồ Anh Thái… là sự khẳng định mối quan hệ tự do giữa nhà văn với hiện thực Hiện thực không nhất thiết phải

là mục đích phản ánh của nhà văn, nó có thể chỉ là phương tiện để nhà văn trình bày tư tưởng, cách nhìn, sự chiêm nghiệm của riêng mình Bên cạnh kiểu hiện thực “kiểm chứng được” xuất hiện hiện thực của ảo giác, của tâm linh, hiện thực được tạo ra bằng trí tưởng tượng của người viết Cái kì ảo, cái nghịch dị xuất hiện khá đậm đặc trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp như: “Giọt máu”, “Sói trả thù”, “Con thú lớn nhất” hay “Thân phận tình yêu” của Bảo Ninh, “Thiên sứ” của Phạm Thị Hoài và nhiều tác phẩm của Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương… đòi hỏi người đọc phải thay đổi kinh nghiệm một chiều về hiện thực…” [25, tr.247].

* Đổi mới quan niệm về con người:

“… Quan niệm về con người chính là cơ sở chi phối những nguyên tắc chiếm lĩnh, cắt nghĩa đời sống của nhà văn… Văn xuôi giai đoạn trước chịu tác động của hoàn cảnh thời chiến đã tập trung vào nhiệm vụ giáo dục con người mới, con người cộng đồng… Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi sau 1975 bắt đầu với việc lấy con người làm tâm điểm để soi chiếu lịch sử Con người từ điểm nhìn lí tưởng hóa được đặt vào điểm nhìn thế sự, đời tư con người hiện diện với các quan hệ nhân sinh cụ thể, nhiều chiều, đó là cách xử lí phổ biến… Ở “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu dùng một nhân vật kiểu tự thú để công bố niềm tin về tính phức tạp của con người Nguyễn Huy Thiệp làm chấn động dư luận khi ông nhìn con người như một bản thể tự nhiên Từ trước đến nay, văn học thường viết về con người như một ý thức xã hội Rõ ràng ý thức giữ vị trí vô cùng quan trọng đối với cuộc sống của con người, nhưng làm sao có thể phủ định được sức mạnh của bản năng tự nhiên, tình cảm tự nhiên.

Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người đã đem lại chiều sâu nhận thức thẩm mĩ cho văn học Sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng… quan tâm nhiều đến hành trình tự ý thức của con người Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Chu Lai … có những phát hiện sắc sảo về con người bản năng, vô thức Bảo Ninh, Hồ Anh Thái… lại nhiều trăn trở với đời sống tâm linh của con người Những khám phá đa dạng đó sẽ dẫn tới sự đổi mới [trong thế giới nhân vật…”.(28, tr.249)

* Đổi mới quan niệm trần thuật:

Mỗi tác phẩm thường chỉ có một điểm nhìn Sự trần thuật từ nhiều điểmnhìn là bằng chứng quan trọng về đổi mới, quan niệm văn xuôi… Câu chuyệnanh họa sĩ, quên lời hứa trong “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu sẽ đượcphán xét hoàn toàn khác nhau khi được đặt vào hai điểm nhìn một điểm nhìncủa chính anh ta và một điểm nhìn của người thợ cắt tóc Hay trong tác phẩm

16

“Chiếc thuyền ngoài xa” cũng được Nguyễn Minh Châu đánh giá theo nhiềuquan điểm: Quan điểm của Đẩu và Phùng là quan điểm của người ngoài cuộc,còn những người như bà ta nhìn bằng con mắt người trong cuộc…Như vậycuộc đối thoại giữa các nhân vật về tư tưởng trở thành cuộc đối thoại với chínhbạn đọc.

“ Văn xuôi sau 1975 cũng có sự mở rộng đáng kể các phạm trù thẩm mĩ… Nhãn quan ngôn ngữ của văn xuôi sau 1975 là nhãn quan dân chủ cởi mở… với Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài… ngôn từ hiện thực – đời thường, đậm chất khẩu ngữ được gia tăng tính tốc độ

và lượng thông tin đã chuyển tải một cách hiệu quả trạng thái vận động mãnh liệt mà phức tạp xô bồ của đời sống đương đại… giọng điệu văn xuôi cũng trở nên đa dạng Nhìn chung, nếu so sánh văn xuôi giai đoạn 1945 – 1975, văn xuôi sau 1975 nổi rõ hai sắc thái giọng điệu mới: đó là giễu nhại và hoài nghi…” [28, tr.250-252].

1.1.3 Phương pháp tiếp cận các tác phẩm truyện theo đặc trưng thể loại

* Ý kiến của tác giả Trần Thanh Đạm trong cuốn “Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể” (Nhà xuất bản Giáo dục HN -1971).

Về đặc trưng của truyện là: Truyện là một khái niệm rộng bao gồm các thểtài chủ yếu thuộc loại hình tự sự Tự sự có nghĩa là kể truyện và có kể chuyện

ắt là có truyện… Truyện bao giờ cũng có tình tiết, tức là có một sự tham giacủa những con người với những hành động, tính cách… Sự tồn tại của tình tiết(hay còn gọi là cốt truyện) là một đặc trưng căn bản của truyện Tâm của sựviệc, biến cố là con người, trung tâm tình tiết là nhân vật Đối tượng chủ yếucủa văn học là những con người với cuộc sống bên trong và cuộc đời bên ngoàicủa họ Đã là truyện thì phải có cốt truyện, có nhân vật… Truyện bao giờ cũng

là truyện kể (hoặc kể bằng lời nói hoặc kể bằng văn viết) Lời kể chuyện là mộtyếu tố rất quan trọng của truyện Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tượng củatruyện được dệt nên qua lời kể của truyện Lời kể một mặt là phương tiện để

phản ánh cuộc sống hình tượng trong truyện, mặt khác cũng là phương tiện đểbiểu hiện thái độ, tình cảm, tư tưởng, sự đánh giá của tác giả đối với đờisống…” [36, tr.157].

* Về phân tích và giảng dạy truyện: “Hình tượng của truyện mang nộidung hiện thực và nội dung tư tưởng đồng thời được cấu tạo nhuần nhuyễn qua bayếu tố: Tình tiết, nhân vật và lời kể Việc cảm thụ cũng như việc giảng dạy truyệntrong sự thống nhất giữa hình thức nghệ thuật với nội dung tư tưởng chính là thôngqua việc phân tích ba yếu tố kể trên để tìm ra và nắm vững cấu tạo hữu cơ của hìnhthượng truyện…” [36, tr.175] Muốn làm cho học sinh cảm thụ và nắm vững hìnhtượng trong truyện, cần chú ý ba yêu cầu sau về mặt

phương pháp:

Yêu cầu thứ nhất: Làm cho học sinh nắm vững được sự phát triển của tình

tiết trong tác phẩm tức là nắm được cốt truyện [36, tr.177]

Yêu cầu thứ hai: Làm cho học sinh cảm thụ được sâu sắc, đánh giá được

đúng đắn nhân vật trong tác phẩm [36, tr.183]

Yêu cầu thứ ba: Làm cho học sinh cảm thụ và hiểu được cái ý trong lời kể

của tác giả (hay của người kể truyện) [36, tr.194]

* Ý kiến dạy truyện của tác giả Nguyễn Viết Chữ trong cuốn “Phương pháp

dạy học tác phẩm văn chương theo thể loại” (NXB Đại học Quốc gia HN – 2001)

Về loại truyện: “Truyện là một loại thể tác phẩm văn học tiêu biểu cho loại

hình tự sự… Trong quan niệm và lí luận về thể loại truyện là ở nội dung câu truyện được kể cùng với các biến cố và số phận của nhân vật Do vậy yếu tố cốt truyện và nhân vật trở thành yếu tố trung tâm của tác phẩm truyện [29, tr.137].

Về vấn đề giảng dạy truyện: “Những yếu tố về thi pháp truyện như nghệ thuật miêu tả, khắc họa tính cách nhân vật, nghệ thuật chọn lựa các chi tiết và tình tiết, kĩ thuật xây dựng cốt truyện, tình huống… hầu như đều đã được quan tâm và giải quyết về lí luận một cách khá đầy đủ… [29, tr.140], khi giảng dạy

truyện cần liên hệ với ba vấn đề quan trọng sau:

18

1 Lời văn nghệ thuật.

2 Thời gian và không gian nghệ thuật

3 Mối liên kết của các yếu tố thi pháp * Ý kiến của người làm luận văn:

Truyện là một thể loại văn học thuộc loại tự sự Theo từ điển thuật ngữvăn học, NXB Giáo dục 2004, “Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực khách quanqua bức tranh mở rộng của đời sống trong không gian, thời gian, qua các sựkiện, biến cố xảy ra trong cuộc đời con người Trong tác phẩm tự sự nhà văncũng thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình…

Tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện Gắn liền với cốt truyện là hệthống nhân vật được khắc họa đầy đủ… và đòi hỏi nhà văn phải sáng tạo rahình tượng người trần thuật…”

Như vậy, về nội dung, một tác phẩm truyện bao giờ cũng có hai mặt, bứctranh đời sống và tư tưởng tình cảm của nhà văn Về hình thức nghệ thuật có bayếu tố; cốt truyện, nhân vật và lời kể Dạy một tác phẩm truyện là đưa học sinhvào hai thế giới: Thế giới hình tượng trong tác phẩm và thế giới tâm hồn củatác giả Hai yếu tố đó được biểu đạt qua cốt truyện, nhân vật và lời kể…

Bởi vậy, dạy học một tác phẩm truyện (truyện ngắn, truyện dài, tiểuthuyết) theo đặc trưng thể loại là sẽ tiếp cận văn bản từ ba yếu tố hình thức đểdẫn hai mặt nội dung của tác phẩm Luận văn đề xuất định hướng dạy học mộttác phẩm truyện là như vậy, theo định hướng ấy, tiến trình hoạt động của thầy

và trò ở trên lớp là lần lượt tìm hiểu từ cốt truyện đến nhân vật, đến lời kể Và ởmỗi yếu tố như vậy thì thầy và trò sẽ tìm hiểu tác phẩm theo hai bước: bước 1

là phát hiện sáng tạo của nhà văn về nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nhân vật

và lời kể, bước 2 là phân tích ý nghĩa của những sáng tạo đó đối với việc thểhiện nội dung tư tưởng của tác phẩm

Sơ đồ về hướng khai thác các văn bản truyện do luận văn đề xuất như sau:

1 Cốt truyện:

Bước 1: Phát hiện nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Bước 2: Bức tranh về sự thật cuộc sống nổi lên qua cốt truyện (mặt thứ nhất của nội dung tác phẩm).

tác phẩm Ví dụ: Với truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” chúng ta sẽ khai

thác văn bản ở 3 khía cạnh:

- Bức tranh đời sống những người dân chài

- Câu chuyện của Phùng và Đẩu

- Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu thời đổi mới

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc dạy học truyện thời kì đổi mới

1.2.1 Các tác phẩm truyện thời kì đổi mới được đưa vào chương trình sách giáo khoa bậc trung học

Theo cuốn “chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn”, NXB GD&ĐT,

2006, các tác phẩm truyện viết về thời kì đổi mới có các tác phẩm sau:

Năm

Tiết theo

PPCT tác

1 Bến quê (Đọc thêm) Nguyễn Minh Châu 1985 9 136

2 Chiếc thuyền ngoài Nguyễn Minh Châu 1983 12 67, 68xa

vườn (Đọc thêm)

(Đọc thêm)

1.2.2 Hiểu biết của học sinh về các tác phẩm truyện thời đổi mới:

Để nắm được tình hình học sinh đọc các tác phẩm truyện thời kì đổi mớichúng tôi đã khảo sát tại các lớp 12A3 của Trường Văn hóa I – Bộ Công an.Chúng tôi đã sử dụng “Phiếu khảo sát vốn hiểu biết của học sinh về các tácphẩm truyện thời đổi mới”

Câu hỏi: Vào những năm 80 của thế kỉ trước đã diễn ra một sự đổi mới

mạnh mẽ trong sáng tác văn học nhất là văn xuôi Một số tác phẩm tiêu biểu của sự đổi mới đó được tuyển chọn vào chương trình sách giáo khoa Ngữ văn bậc trung học Đó là truyện ngắn “Bến quê” của Nguyễn Minh Châu (lớp 9),

“Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu (lớp 12), “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải (lớp 12), tiểu thuyết “Mùa lá rụng trong vườn” của Ma Văn Kháng (lớp 12).

- Em đã đọc tác phẩm nào trong các tác phẩm kể trên?

- Em thích tác phẩm nào nhất? Vì sao?

Sau khi khảo sát bằng phiếu, chúng tôi thu được những kết quả sau:

Số học sinh khảo sát: 35

Về đọc sách: Số học sinh đọc toàn bộ tác phẩm: Không có

- Số học sinh đọc trích truyện về thời kì đổi mới trong sách giáo khoa là: 35 Qua khảo sát chúng tôi thấy rằng: điều kiện đầu sách, tư liệu truyện viết

về thời kì đổi mới ở thư viện của nhà trường còn thiếu Trong số 4 tác phẩm chỉ

có hai tác phẩm là “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu và “Một

người Hà Nội” của Nguyễn Khải

Thời gian cho việc đọc các tác phẩm truyện của các em còn hạn chế docòn phải dành thời gian cho các môn học khác và những hoạt động ngoài giờlên lớp của nhà trường và còn phần nhiều các em chưa có hứng thú với đọc cáctác phẩm truyện

Về cảm nhận:

Qua khảo sát chúng tôi thấy các em học sinh đều yêu thích, và nắm rõđược những tác phẩm truyện thời kỳ đổi mới được đưa vào trong chương trình

21

sách giáo khoa bậc trung học Có 28 học sinh thích tác phẩm: “chiếc thuyềnngoài xa”, 2 học sinh thích tác phẩm “Bến quê”, 3 học sinh thích tác phẩm

“Một người Hà Nội”, 2 học sinh thích tác phẩm “Mùa lá rụng trong vườn” Các

em đã đưa ra những lí do yêu thích của mình như sau:

- Em Lý A Chứ cho rằng: “Bến quê” của Nguyễn Minh Châu không chỉ là

một miền quê gần gũi mà còn là một niềm mơ ước xa xôi mang ý nghĩa triết lí vềcon người và cuộc đời Cái triết lí ấy không cần phải nói dài dòng mà chỉ

được gợi lên qua những tình huống đầy nghịch lí Thông qua đó nhà văn giúpchúng ta nhận thức sâu sắc về cuộc đời một cách nhẹ nhàng và thấm thía

- Em Vi Văn Nghị cho rằng: “Bến quê” chứa đựng sự tủi thân của một con

người, khi còn trẻ đi khắp mọi nơi trên trái đất Nhưng khi về già không đủ khảnăng đi nữa thì ông mới nhận ra rằng đi khắp nơi đâu không bằng bến đỗ bên kiamình sống và muốn nhìn ngắm sang bên kia trước khi nhắm mắt Ông đã

bảo người con trai sang bên kia sông nhưng ông không đành lòng khi nhìn thấyngười con của mình vui chơi cũng như ngày xưa ông đi khắp mọi nơi Thôngqua truyện ngắn tác giả muốn gửi gắm người đọc dù đi đâu chăng nữa khôngnơi nào đẹp và mang lại hạnh phúc như vùng quê nơi mình sinh ra

- Em Bế Thu Thảo khi viết về lí do thích tác phẩm “Một người Hà Nội”

của Nguyễn Khải cho rằng: Truyện ngắn “Một người Hà Nội” đã phát hiện vẻ

đẹp trong chiều sâu tâm hồn, tính cách con người Việt Nam qua bao biến động,thăng trầm của đất nước Qua nội dung và ý nghĩa của truyện ngắn này nó làmcho người đọc cảm thấy hào hùng về lịch sử Hà Nội, về bà Hiền một hạt bụivàng của Hà Nội

- Em Lý Nam Sơn cho rằng: “Một người Hà Nội” nói lên phẩm cách cao

đẹp, tác giả cũng đã khắc họa và ca ngợi bản lĩnh, cốt cách của người Hà Nội tựtrọng với lối sống văn hóa, thanh lịch, sang trọng “thuần túy Hà Nội Tác giả đãcho người đọc tự cảm nhận chứ không đưa ra đánh giá của mình Giọng điệunghệ thuật của tác giả là giọng điệu từng trải, vừa tự nhiên, dân dã, vừa trĩunặng ưu tư, vừa giàu chất khái quát triết lí”

- Em Vàng A Hồng với tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” thì cho rằng:

“Qua tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa Nguyễn Minh Châu muốn gửi gắm mỗi conngười chúng ta luôn phải có cái nhìn đa chiều, nhìn từ nhiều phía khác nhau vềcuộc sống bởi nó không xuôi chiều đơn giản Chúng ta không thể đánh giá một sựvật hiện tượng chỉ qua cái nhìn cảm nhận mà cần có sự trải nghiệm Đó là điều rấtcần thiết với bản thân mỗi con người chúng ta nhất là khi cuộc sống ngày càngphức tạp”

- Em Giàng A Vảng cho rằng: “Chiếc thuyền ngoài xa là phát hiện độc

đáo của nghệ sĩ Phùng và sự phát hiện của anh là những sự đối lập nghiệt ngã giữacái vẻ bề ngoài lung linh hào nhoáng với cái hiện thực tàn khốc ở bên trong”

- Em Lê Viết Tùng cho rằng “Chiếc thuyền ngoài xa đã nêu lên những

cách nhìn nhận cuộc sống và tác phẩm cũng rung lên một hồi chuông báo động vềtình trạng bạo lực gia đình và hậu quả khôn lường của nó”

- Em Chẩu Văn Minh khi nói về tác phẩm “Mùa lá rụng trong vườn” cho

rằng: “Tác phẩm đã thể hiện được sự quan sát và cảm nhận tinh nhạy của tác giả

về những biến động trong tư tưởng và tâm lí của con người Việt Nam Tác giả bày

tỏ sự lo lắng sâu sắc cho các giá trị truyền thống đang bị đánh mất”

1.2.3 Giáo viên với việc dạy các tác phẩm truyện thời đổi mới.

Để nắm được tình hình dạy học của giáo viên đối với các tác phẩm truyệnthời đổi mới ở một số trường THCS và THPT tại Thái Nguyên; Chúng tôi đãkhảo sát một số giờ dạy ở Trường THCS Đồng Quang, thành phố Thái Nguyên

và Trường Văn hóa I – Bộ Công an đóng tại Thái Nguyên Thực tiễn giờ dạyđược phản ánh qua các giáo án sau đây:

* Giáo án bài học truyện ngắn “Bến quê” của Nguyễn Minh Châu do cô giáo Trần Thị Nguyệt, Trường THCS Đồng Quang, thành phố Thái Nguyên biên soạn

* Giáo án bài học truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn MinhChâu do cô giáo Nguyễn Ngọc Thủy, Trường Văn hóa I – Bộ công an biênsoạn

HDĐT: BẾN QUÊ Nguyễn Minh Châu

A Mục tiêu cần đạt:

- Cảm nhận được ý nghĩa triết lí mang tính trải nghiệm về cuộc đời, con người

mà tác giả gửi gắm trong truyện

B Kiến thức, kĩ năng, thái độ:

1 Kiến thức:

- Những tình huống nghịch lí, những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng trong truyện

- Đọc – hiểu một văn bản tự sự có tính triết lí về con người và cuộc đời, những

vẻ đẹp bình dị, quý giá từ những gì gần gũi, xung quanh ta

2 Kĩ năng:

- Nhận biết và phân tích những đặc sắc về nghệ thuật tạo tình huống, miêu tả tâm lí nhân vật, hình ảnh biểu tượng, … trong truyện

3 Thái độ:

-Giúp học sinh biết trân trọng giá trị của cuộc sống gia đình và vẻ đẹp bình dị

của quê hương

C Phương pháp: Đàm thoại, nêu và giải quyết vấn đề, thuyết trình, …

D Tiến trình dạy học:

1 Ổn định: Kiểm tra sĩ số: 9A4

2 Bài cũ: Kiểm tra, chấm vở soạn của 2 HS.

3 Bài mới:

* Giới thiệu bài:

Ai cũng có một miền quê nhưng không phải tất cả mọi người đều cảm nhận được ý nghĩa của quê hương – nơi ta được sinh ra, nơi có gia đình, người

thân Truyện ngắn Bến quê của Nguyễn Minh Châu là những suy ngẫm, trải nghiệm sâu sắc của nhà văn về con người và cuộc đời, thức tỉnh sự trân trọng giá trị của cuộc sống gia đình và những vẻ đẹp bình dị của quê hương.

* Tiến trình dạy học:

Hoạt động của GV và HS Nội dung bài dạy

Hoạt động 1: Hướng dẫn tìm hiểu I Giới thiệu chung

- Yêu cầu đọc giọng trầm tĩnh, suy tư,

xúc động và đượm buồn, trong tâm thế 2 Tìm hiểu văn bản:

của nhân vật đang bị bệnh hiểm 2.1 Phương thức biểu đạt: Tự sự,

- GV cùng HS đọc toàn văn bản một 2.2 Phân tích:

lần, nhận xét cách đọc, giải thích các a Tình huống truyện:

? Văn bản sử dụng kết hợp chủ yếu vào người khác

phương thức biểu đạt nào? -> Tình huống đặc biệt

? Thử tìm hiểu tình huống truyện? Có + Từng đi nhiều nơi, cuối đời bị bệnh.thể nói gì về tình huống đó? Khi phát hiện ra vẻ đẹp bên kia sông-> Trớ trêu, nghịch lí nhưng không vô nhưng không thể đi đến đó được, anh

25

- GV tích hợp với NT xây dựng tình mình nhưng cậu để lỡ chuyến đò.

huống ở truyện Chiếc lược ngà, từ đó ->Tình huống trớ trêu như một nghịch

khẳng định ý nghĩa của việc sáng tạo lí

tình huống trong Nt viết truyện b Cảm nhận của Nhĩ về vẻ đẹp của

- GV yêu cầu HS theo dõi đoạn đầu thiên nhiên:

văn bản, tìm hiểu cảm nhận của nhân - Bông bằng lăng…

vật Nhĩ về vẻ đẹp của thiên nhiên - Con Sông Hồng…

? Cảm nhận của em về hình ảnh, nghệ - Vòm trời…

thuật, cách miêu tả của tac giả? Từ đó - Nhĩ nhận ra mọi vẻ đẹp của một bãi

em nhận xét gì về cảnh thiên nhiên ở bồi sông Hồng ngay từ bên kia

- GV tích hợp với văn miêu tả (tả so sánh đẹp, miêu tả cụ thể qua những

=> Thiên nhiên đẹp, gần gũi bên mình mà đi hết đời người Nhĩ mới thấy được.

? Em thấy Nhĩ đã nhận ra điều gì về c Suy ngẫm của Nhĩ về hoàn cảnh

bản thân? Về người vợ của mình? của mình:

- Bệnh tật kéo dài, phải trông cậy vào

vợ con

- Nhĩ nhận ra tình yêu thương, sự tầntảo, đức hi sinh của vợ - nơi nương tựavững chắc

=> Sự thức tỉnh xen cả niềm ân hận và

Thảo luận: ? Trong hoàn cảnh ấy Nhĩ nỗi xót xa

khao khát điều gì? Khao khát ấy có d Nhĩ chiêm nghiệm về qui luật của

thực hiện được không? Ý nghĩa của đời người.

những chi tiết truyện thể hiện khao - Muốn qua sông, nhưng không được

khát của Nhĩ?

? Chi tiết thể hiện hành động kì quặc

của Nhĩ cố thu nhặt hết mọi sức lực …

Khẩn thiết ra hiệu cho một người nào

đó? Có ý nghĩa như thế nào?

? Em cảm hiểu được gì về phong cách

viết truyện, nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân

vật của Nguyễn Minh Châu qua

đoạn kể về khao khát của Nhĩ?

? Từ đó, Nhĩ hay chính tác giả muốn

nói lên qui luật nào trong cuộc đời con

người? Đó có phải là chủ đề của văn

bản không?

- Tích hợp với tính triết lí trong truyện

Cố hương của Lỗ Tấn.

? Em hiểu thêm điều gì nữa qua đoạn

truyện kể về khao khát của Nhĩ nhờ

con thực hiện nhưng con bỏ lỡ?

-> Hai thế hệ ruột thịt yêu thương

nhau nhưng chưa hiểu nhau

- GV giới thiệu thêm: Nhĩ thuộc kiểu

nên nhờ con -> Không thực hiện đượcnhững việc bình thường nhất trongcuộc sống

- Hối hả giục cậu con trai đang mảixem cờ thế -> Sợ con không kịp đò ->Ham muốn xảy ra ngoài dự định, bỏqua cơ hội

- “Anh đang cố thu nhặt hết mọi chút sức lực…”

-> Thức tỉnh mọi người không sa vàonhững cái vòng vèo trên đường đời đểhướng tới những giá trị đích thực, bềnvững

-> Nội dung tự sự mang đậm triết lí;tác giả am hiểu tâm lí nhân vật

=> Những qui luật, triết lí cuộc đời bình thường giản dị nhưng không phải lúc nào cũng sớm nhận ra mà

có khi phải trải nghiệm cả đời người.

27

nhân vật tư tưởng Tác giả gửi gắm

vào đây nhiều điều quan sát, suy

ngẫm, triết lí về cuộc đời và con

người

? Khái quát giá trị nghệ thuật và giá trị

nội dung của tác phẩm?

HS đọc ghi nhớ sgk/108

- GV hướng dẫn HS luyện tập:

Bài 1: Thiên nhiên vừa mang ý nghĩa

hình ảnh thực vừa mang ý nghĩa biểu

tượng; màu sắc biến đổi tinh tế: Hình

ảnh hoa bằng lăng, bầu trời, bãi bờ,

4 Luyện tập

III Hướng dẫn tự học:

- Tóm tắt truyện, nắm được tình huống

và ý nghĩa của truyện

- Nhận xét về nghệ thuật miêu tả thiên nhiên, miêu tả tâm lí nhân vật

- Học bài, thuộc ghi nhớ

- Soạn bài ôn tập Tiếng Việt: Nắm lạicác khái niệm: Khởi ngữ và các thànhphần biệt lập; liên kết câu và liên kếtđoạn văn; nghĩa tường minh và hàm ý

Ngày dạy: Đọc văn

CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

(Nguyễn Minh Châu)

2 Kĩ năng: Đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại

3 Thái độ: Hoàn thiện và nâng cao phương pháp đọc hiểu tác phẩm

truyện

B TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ: Cảm nhận của em về nhân vật Việt và Chiến trong tác

phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi?

Họat động của GV và HS Nội dung bài dạy

+ GV: Em đã biết được những gì về I Giới thiệu chung:

Nguyễn Minh Châu và sáng tác của 1 Tác giả:

ông, nhất là chặng đường sau năm - Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989)

+ HS: Dựa vào phần Tiểu dẫn và các huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.tài liệu tham khảo khác để trả lời - Là một trong những cây bút tiên

+ GV: Trên cơ sở những ý trình bày phong của văn bản Việt Nam thời kìcủa HS, nhấn mạnh những nét chính đổi mới, “thuộc trong số những nhà

cần lưu ý về tác giả văn mở đường tinh anh và tài năng

29

+ GV: Giới thiệu xuất xứ và hoàn

2 Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”:

* Đọc – Tóm tắt:

- Theo lời của trưởng phòng, nghệ sĩnhiếp ảnh Phùng đến một vùng venbiển miền Trung (cũng là nơi anh từngchiến đấu) để chụp một tấm ảnh chocuốn lịch năm sau

- Sau nhiều ngày “phục kích”, anh đã

phát hiện và chụp được cảnh mộtchiếc thuyền ngoài xa đang ẩn hiệntrong biển sớm mờ sương

- Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh

đã kinh ngạc hết mức khi chứng kiến cảnh từ trong thuyền bước ra một gã

chồng vũ phu đánh đập người vợ dãman, đứa con vì muốn bảo vệ mẹ đãđánh trả lại cha mình.

- Những ngày sau, cảnh tượng đó lạitiếp diễn và lần này anh phải canthiệp…

- Theo lời mời của Chánh án Đẩu(đồng đội cũ của anh), người đàn bàhàng chài đã đến tòa án huyện Tạiđây, người đàn bà đã từ chối sự giúp

đỡ của Đẩu và Phùng, nhất quyếtkhông bỏ lão chồng vũ phu

- Chị đã kể câu chuyện về cuộc đờimình và đó là lí do cho sự từ chối trên

- Rời vùng biển với khá nhiều ảnh,Phùng đã chọn được một tấm ảnh về

“Thuyền và biển” cho tờ lịch năm ấy.

Tuy nhiên, mỗi lần đứng trước tấmảnh, anh bao giờ cũng thấy hình ảnhngười đàn bà lam lũ, nghèo khổ bước

ra từ bức tranh

+ GV: Từ những ý chính trên, em hãy * Bố cục: 2 đoạn.

xác định bố cục của tác phẩm? - Đoạn 1: Từ đầu… đến “Chiếc

thuyền lưới vó đã biến mất”: Hai phát

hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh

- Đoạn 2: Phần còn lại: Câu chuyện

của người đàn bà hàng chài ở tòa ánhuyện và tấm ảnh được chọn

31

+ GV: Nghệ sĩ phát hiện ra điều gì

trong buổi sáng tinh sương?

+ GV: Cảnh được miêu tả thế nào?

II Đọc – hiểu văn bản:

1 Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh:

a Phát hiện thứ nhất về khung cảnh thiên nhiên hoàn mĩ:

- Để có tấm lịch nghệ thuật về thuyền

và biển theo yêu cầu của trưởngphòng, Phùng đã tới một vùng biển từng là chiến trường cũ của anh

- Phùng đã dự tính bố cục, đã “phục kích” mấy buổi sáng để chụp được một

cảnh thật ưng ý

- Người nghệ sĩ đã phát hiện ra một vẻ

đẹp trên mặt biển mờ sương, như “một bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ”:

+ “Mũi thuyền in một nét mơ hồ lòe nhòe vào bầu sương mù màu trắng sữa

có pha đôi chút màu hồng do ánh mặt trời chiếu vào”.

+ “Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ”.

+ “Toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa và đẹp”,

+ GV: Vì sao Phùng gọi đây là một

“Cảnh đắt trời cho”?.

+ GV: Người nghệ sĩ đã có những

cảm nhận gì khi được chiêm ngưỡng bức

ảnh nghệ thuật của tạo hóa?

+ GV: Vì sao trong lúc cảm nhận vẻ

đẹp của bức tranh, anh lại nghĩ đến câu

nói: “bản thân cái đẹp chính là

 Hạnh phúc chất ngất, cảm nhậnđược cái Thiện, cái Mĩ của cuộc đời,cảm thấy tâm hồn mình như đượcthanh lọc, trở nên trong trẻo, tinh khiết

b Phát hiện thứ hai về hiện thực nghiệt ngã của con người:

- Phùng đã chứng kiến cảnh tượng: một người đàn ông đánh vợ dã man

- Cảnh chiếc thuyền ngư phủ đẹp như

mơ >< gia đình thuyền chài:

+ Từ chiếc thuyền bước ra một người đàn bà: khắc khổ, xấu xí, mệt mỏi và

chỉ biết “cam chịu đầy nhẫn nhục”.

+ Lão đàn ông: thô kệch, dữ dằn, độc

ác, quật tới tấp vào lưng vợ như một

33

+ GV: Vì sao anh lại kinh ngạc khi

chứng kiến cảnh tượng trên?

+ GV: Qua hai phát hiện của nghệ sĩ

Phùng, Nguyễn Minh Châu muốn

người đọc nhận thức được điều gì về

cuộc đời?

+ HS: Thảo luận 2 HS và phát biểu.

cách để giải tỏa uất ức, khổ đau

+ Thằng bé Phác: “như một viên đạn

trên đường lao tới đích” nhảy xổ vào

gã đàn ông, đánh lại cha vì thươngmẹ…

- Thái độ của người nghệ sĩ:

+ “Chết lặng”, không tin vào những

gì đang diễn ra trước mắt: “kinh ngạc đến mức, trong mấy phút đầu, tôi cứ đứng há mồm ra mà nhìn”.

 Anh không ngờ đằng sau cái đẹpcủa tạo hóa lại có cái xấu, cái ác đếnmức không thể tin được

+ Không thể chịu được khi thấy cảnh

ấy, Phùng đã “vứt chiếc máy ảnh xuống đất, chạy nhào tới”.

 Bản chất của người lính khiến anh không thể làm ngơ trước sự bạo hành

c Ý nghĩa

- Phùng đã cay đắng nhận ra nhữngngang trái, xấu xa trong gia đình kia đãlàm cho những điều huyền diệu màanh đã phát hiện hiện hình ra thật khủng khiếp, ghê sợ

- Cuộc đời không đơn giản, xuôichiều, không phải bao giờ cũng đẹp,cũng là nghệ thuật, mà chứa đựng nhiều nghịch lí, mâu thuẫn giữa cái