Tổng quan về Đảng bộ Bình Định (1930-1945): Phần 2

Ebook Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Định (1930-1945): Phần 2 nối tiếp phần 1 với các nội dung cuộc vận động dân chủ (1936-1939); khởi nghĩa giành chính quyền (1939-1945). Mời các bạn cùng tham khảo ebook để nắm chi tiết hơn nội dung.

phố Quy Nhơn và các vùng lân cận tập trung trước tòa sứ.Godart phải xuống xe để nhận các yêu sách và tiếp xúc vớiquần chúng Số lượng quần chúng tham gia cuộc mít tinh đónGodart tuy ít, song thực sự là một cuộc đấu tranh trực diệnvới đại diện của nhà cầm quyền chính quốc Pháp.

Cũng tại Quy Nhơn, ngày 19/4/1937, nổ ra cuộc tuyệtthực của tù chính trị và tù thường nhà lao Quy Nhơn, do cácđồng chí Huỳnh Triếp, Trần Quang Khanh khởi xướng, kéodài đến 10 ngày Cuộc đấu tranh nhằm đòi cải thiện một sốđiều kiện sinh hoạt và lao dịch cho người tù Các đồng chí ởbên ngoài kịp thời vận động được nhiều báo chí công khai,

xuất bản tại Sài Gòn và Huế, như: Kinh tế tân văn, Sài Gòn

báo, Tiếng dân, Impartial,… tạo dư luận rộng rãi gây sức ép.

Bọn cầm quyền Pháp và tay sai ở Bình Định, ở Trung Kỳ tỏ

ra lúng túng, bị động Chúng phải chấp nhận một số yêusách để xoa dịu dư luận

Đầu tháng 7/1937, hưởng ứng cuộc tổng bãi công củacông nhân ngành đường sắt nam Đông Dương, công nhân đề-pôDiêu Trì và các ga Quy Nhơn, Diêu Trì bãi công, đòi tănglương công nhật lên 20%, đau ốm được cấp thuốc và hưởnglương, ngày làm 8 giờ, cai ký không được đánh đập côngnhân, giải quyết ngay các yêu sách của công nhân TrườngThi,…(1) Đây là cuộc đấu tranh đầu tiên của lực lượng côngnhân ngành đường sắt Bình Định, ghi nhận sức bật mới củamột lực lượng khá năng động của đội ngũ công nhân BìnhĐịnh non trẻ mà kiên cường

Năm 1937 còn ghi nhận sự phát triển của phong trào nôngdân Bình Định Nông dân Đại An (An Nhơn) chống tệ xôi thịt(1) Theo báo L’Avant - Garde số 8 ra ngày 14/7/1937, Nguyễn Thành dẫn

trong Báo chí cách mạng Việt Nam KHXH, HN 1984, trang 199.

của bọn lý hương sở tại trong dịp tế xuân đình làng Nông dân

An Đỗ (Hoài Nhơn), Cửu Thành (Mỹ Lộc, Phù Mỹ), Mỹ Yên(Bình An, Tây Sơn), Tùng Giản (Phước Hòa, Tuy Phước), ĐạiHữu (Phù Cát), v.v… chống bọn cường hào ức hiếp dân nghèo,chống phù thu lạm bổ, đòi bỏ tệ ma chay linh đình Các đảngviên cũ của Hoài Nhơn và Phù Mỹ còn thu hút đông đảoquần chúng vào các hội biến tướng, như hội đi săn, tổ vầncông, hội thả chà nuôi cá, nhóm thợ bạn ghe bầu ở Cửu Lợi,

An Thái, Chương Hòa, Huân Công (Hoài Nhơn), Tân Ốc,Dương Liễu (Phù Mỹ),…

Trước đòi hỏi mới của phong trào quần chúng giữa năm

1937, tại Đại An (An Nhơn), chi bộ Hồng Lĩnh họp đề ra mấycông tác:

- Khẩn trương xây dựng cơ sở đảng và quần chúng trongcác xưởng dệt thủ công người Hoa tại An Thái (Nhơn Phúc,

An Nhơn) và nhà máy dệt Delignon Đồng thời mở rộng địabàn hoạt động tại đông An Nhơn, nam Phù Cát và thành phốQuy Nhơn

- Chọn người đề cử cho Ban cán sự Đảng bộ liên tỉnh vàTỉnh ủy lâm thời Bình Định

- Mở đại lý bán sách báo công khai của Đảng tại Đại An,lập các nhóm đọc sách báo tiến bộ ở nhiều làng,…

Công tác xây dựng lực lượng có bước tiến bộ Nhiều tổchức quần chúng, nhất là công hội, nông hội… và các tổ chứcbiến tướng phát triển mạnh trong nhiều làng ở Bình Khê(Lai Nghi, Thủ Thiện, Vân Tường, An Chánh, An Vinh,Dõng Hòa, Mỹ Yên, Mỹ Thuận), An Nhơn (Đại An, Đại Bình,Vân Sơn, Đập Đá, Cảnh Hàng, Vĩnh Định,…) và nam Phù Cát(Đại Hữu, Đại An, Đại Lợi,…) Nông hội An Nhơn, Bình Khê,nam Phù Cát gồm 25 tổ, với gần 500 hội viên Riêng làng

Đại Hữu (Cát Nhơn, Phù Cát) có một tổ công hội, một tổnông hội, các nhóm đọc sách báo, thợ cày, thợ cấy, thợ rừng…Đến cuối năm 1937, số đảng viên của các huyện Bình Khê,

An Nhơn và nam Phù Cát lên tới 35 đồng chí Về tổ chức, lậpthêm các tổ đảng ở Cảnh Hàng, An Thái, nam Phù Cát Theochủ trương của trên, số đảng viên ở Bình Khê được tách ra lậpmột chi bộ mới Tuy nhiên, bấy giờ trong sinh hoạt và côngtác, chi bộ An Nhơn và Bình Khê vẫn hội họp, học tập và hoạtđộng chung Cùng thời gian trên, nhằm đáp ứng đòi hỏi mớicủa phong trào, Xứ ủy lâm thời Trung Kỳ chỉ định Tỉnh ủy lâmthời Bình Định, do đồng chí Nguyễn Văn làm Bí thư (1)

Cuối năm 1937, tại bãi cát trước tòa sứ và Sở Bưu điệnQuy Nhơn, đồng chí Bùi San, Ủy viên Ban Thường vụ Xứ ủylâm thời Trung Kỳ, chủ trì cuộc họp thành lập Ban Cán sựĐảng liên tỉnh Quảng Ngãi - Bình Định - Phú Yên Ban Cánsự Đảng liên tỉnh gồm 5 đồng chí, do đồng chí Nguyễn Trílàm Bí thư

Những hoạt động khẩn trương và có hiệu quả của nhândân toàn tỉnh những năm 1936 - 1937, cũng như việc thành lậpTỉnh ủy lâm thời Bình Định và Ban Cán sự Đảng liên tỉnh, thựcsự tạo điều kiện cho phong trào đấu tranh công khai, hợp phápcủa Bình Định phát triển mạnh mẽ trong năm 1938

3 ĐẨY MẠNH CÁC HOẠT ĐỘNG CÔNG KHAI HỢP PHÁP

Trong 2 năm 1936 - 1937, phong trào toàn tỉnh có bướcphát triển mạnh mẽ Tuy nhiên, ở nông thôn, chỉ một số huyệncó phong trào mạnh; còn đô thị phong trào chưa thu hút đượcrộng rãi các tầng lớp xã hội đòi cải cách dân chủ, nhất là giới

(1) Tỉnh ủy lâm thời gồm các đồng chí: Nguyễn Văn, Huỳnh Đăng Chi, Nguyễn Thành Mẫn Đồng chí Nguyễn Văn còn tham gia Ban Cán sự Đảng liên tỉnh.

lao động và tiểu tư sản Công tác xây dựng lực lượng chưađáp ứng với đòi hỏi của phong trào, nhất là chưa mạnh dạnsử dụng khả năng hoạt động công khai và hợp pháp.

Đầu năm 1938, Tỉnh ủy chủ trương một mặt đẩy mạnhhơn nữa các hoạt động công khai, hợp pháp tại Quy Nhơn,nhất là phát động phong trào đấu tranh đòi lập hội ái hữu vànghiệp đoàn trong công nhân và viên chức, đòi ban hành cácquyền tự do, dân chủ Mặt khác, khẩn trương tổ chức các đợtđấu tranh đòi cải cách hương thôn, đòi chia lại ruộng đấtcông có lợi cho dân cày nghèo, chống sưu cao thuế nặng.Mở đầu là phong trào đấu tranh đòi lập hội ái hữu của

công nhân, viên chức Tại Quy Nhơn, tháng 2/1938, Ủy ban

lâm thời ái hữu học sinh cũ Trường Kỹ nghệ Thực hành Huế và Ái hữu công nhân viên chức Sở địa chính ra đời.

Tiếp theo, công nhân viên chức ngành đường sắt, các garasửa chữa ô tô, nhà máy đèn, sở lục lộ và thợ may, thợ giày,thợ cắt tóc,… Quy Nhơn cũng lập ban vận động, đưa đơn đòitòa sứ cấp giấy phép

Hội ái hữu học sinh cũ Trường Kỹ nghệ Thực hành Huế ở Quy Nhơn tập hợp toàn bộ học sinh của trường, bấy

giờ là công nhân viên chức các công tư sở hai tỉnh Bình Địnhvà Phú Yên Hội ái hữu thợ may Quy Nhơn thu hút hơn 100hội viên, có nhiều hoạt động xã hội thiết thực Hội đã tổchức đám tang một công nhân hiệu may Tân Lập bị tai nạn,thu hút nhiều người tham gia

Dựa vào Hội đồng hương Bắc kỳ (Foyer Tonkinois), côngnhân ngành đường sắt Quy Nhơn - Diêu Trì tập hợp trong

Ái hữu hỏa xa Quy Nhơn - Diêu Trì Hội lập các đội bóng đá

Sport đề-pô Diêu Trì, Autorail Quy Nhơn, tổ chức các trậnđấu giao hữu để tập hợp quần chúng thanh niên Hội còn lập

đội bóng đá Microbsport trong thiếu nhi và học sinh là con emcông nhân đường sắt Với phong trào Ái hữu, công nhânBình Định tích cực hưởng ứng nhiều đợt đấu tranh của laođộng cả nước đòi ban hành các luật về lao động.

Cũng tại Quy Nhơn, các đồng chí hoạt động công khai,mà tiêu biểu là đồng chí Tôn Thất Vĩ, có sáng kiến sử dụngcâu lạc bộ Pháp - Việt (CEFA) Ngoài việc vận động bầu lạiviên chủ nhiệm(1), sửa đổi điều lệ để mở rộng thành phần hộiviên, ta còn tổ chức nhiều buổi diễn thuyết và hội thảo Đángchú ý là các cuộc nói chuyện: về tự do dân chủ, về truyền báquốc ngữ, về tình yêu và chữ hiếu trong tiểu thuyết, cuộchội thảo về đạo Phật cải cách giữa trí thức tiến bộ Quy Nhơnvới một số nhà sư…

Bên cạnh sử dụng CEFA để tập hợp lực lượng, ta cònvận động các chủ hiệu sách Mỹ Liên, Hồ Văn Bá, Tương Lailàm đại lý phát hành một số báo chí công khai của Đảng và

Mặt trận Dân chủ Đó là tờ Dân, Dân chúng, Tin tức, Lao

động, Mới… và những cuốn sách Lê Nin, Tư bản, Bình đẳng, Chị em phụ nữ phải làm gì?, Ngục Kon Tum, Đời Cách mạng (Phan Bội Châu)…

Để hướng các văn nghệ sĩ tài năng, có xu hướng tiến bộcủa địa phương, như Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lanvào con đường sáng tác “văn nghệ vị nhân sinh”, đồng chí

Tôn Thất Vĩ còn lập nhóm Thái Dương Văn đoàn Ngoài vài tập thơ, nhóm Thái Dương còn xuất bản tập Nắng Xuân, có

các tiểu phẩm đề cập đến những đòi hỏi cải cách dân chủ,phát hành rộng rãi trong dân chúng, gây nhiều ảnh hưởng tốttrong viên chức và trí thức tiến bộ địa phương Những hoạtđộng hợp pháp khá đa dạng trên đã góp phần đáng kể vào

(1) CEFA trước do cố đạo Perreau nắm, ta đưa giáo sư Lê Ấm thay.

việc đưa đường lối, chính sách mới của Đảng thâm nhập vàocác tầng lớp nhân dân thành phố Quy Nhơn và nhiều huyện.Đầu năm 1938, dưới lùm cây tra gần cống Lò Bò(1) chi bộĐảng Cộng sản Đông Dương của thành phố Quy Nhơn đượcthành lập, do đồng chí Trần Lung làm Bí thư Như những năm

1930 - 1931, việc chi bộ Đảng xây dựng lại đầu năm 1938 tạiQuy Nhơn, đáp ứng kịp thời đòi hỏi cấp thiết của phong tràocách mạng thành phố, và tạo điều kiện cho phong trào đấutranh đòi dân sinh, dân chủ toàn tỉnh phát triển thuận lợi.Cùng thời gian trên, cơ quan Ban Cán sự liên tỉnh từ

ngoại ô chuyển vào nội thị, lấy hiệu may Tiến Hóa, đường

Khải Định (Lê Lợi), làm cơ quan liên lạc công khai

Giữa lúc Quy Nhơn đẩy mạnh những hoạt động hợp phápvà nửa hợp pháp, thì các huyện An Nhơn, Bình Khê, Phù Mỹ,Phù Cát,… lại dấy lên những cuộc đấu tranh đòi tự do, dân chủ.Tối ngày 11/2/1938 (12 tháng giêng, Mậu Dần), ngày víachùa Ông của người Hoa tại Đập Đá (An Nhơn), có hàng ngànngười xem đốt pháo hoa Nhân cơ hội này, Đảng bộ An Nhơn tổchức mít tinh Đồng chí Võ Xán(2), sau khi giới thiệu tình hìnhtrong nước và thế giới, đã hô hào quần chúng đứng lên đấutranh đòi bỏ thuế thân, đòi cải cách hương thôn, v.v…

Các huyện dấy lên mạnh mẽ phong trào đòi cải cách dânchủ, đưa người tiến bộ vào bộ máy lý hương ở làng xã Nổi bậtlà thắng lợi của nông dân làng Vân Tường (Bình Hòa, TâySơn), đã đánh bại phe cánh địa chủ họ Võ trong cuộc đầu phiếutranh chức lý trưởng Thắng lợi này cho kinh nghiệm trong việc

(1) Nay là ngã tư Nguyễn Huệ - Lê Lợi - Trần Cao Vân.

(2) Đồng chí Võ Xán còn diễn thuyết tại Bầu Sấu, Suối Cơm.

tranh thủ đưa người ít nhiều tiến bộ vào bộ máy hành chínhlàng xã trong những năm 1938 - 1939 như Đại An (An Nhơn),Thủ Thiện, Kiên Mỹ (Tây Sơn), Đại Hữu (Phù Cát), Tân Ốc,Vạn Phú (Phù Mỹ), Cửu Lợi, Chương Hòa (Hoài Nhơn).

Nông dân các huyện còn đẩy mạnh những cuộc đấu tranhchống các thủ đoạn tăng thuế của Pháp và nạn phù thu lạmbổ của cường hào Nông dân Đại Bình (Nhơn Mỹ, An Nhơn)kéo lên phủ tố cáo lý hương sở tại lợi dụng lệ “trích trí”ruộng công làm “từ điền” để xâm chiếm ruộng đất công.Dân làm muối An Mỹ (Mỹ Cát, Phù Cát), An Xuyên (MỹChánh, Phù Mỹ), Quảng Vân (Phước Thuận, Tuy Phước),Hưng Thạnh (Quy Nhơn),… liên tiếp chống bọn Thương chínhchèn ép giá mua muối Tháng 5/1938, nông dân một số làng

ở Bình Khê, Phù Cát, Phù Mỹ, chống tăng thuế thuốc lá.Nông dân làng An Xuyên tố cáo bọn lý hương lợi dụng đợtđấu giá công điền, đã bao thầu một số lô đất với giá thấp hơnthời giá tới 3 lần (260đ/900đ) (1) Tiểu thương các chợ Đập Đá,

An Thái, Gò Chàm (An Nhơn), Cây Da, Gò Bồi (Tuy Phước),

An Hành (Phù Cát); An Lương, Cây Thị (Phù Mỹ); Tam Quan,Bồng Sơn (Hoài Nhơn),… đấu tranh đòi bỏ thuế chỗ ngồi.Quyết liệt nhất là cuộc đấu tranh ngày 8/4/1938 của nhândân các làng An Thái, Phước Lộc (Tam Quan); TấnThạnh,Phụng Du và Cự Lễ (Hoài Hảo, Hoài Nhơn), tại Chợ Cát(Tấn Thạnh, Hoài Hảo), đã bao vây đánh bọn thuế đoan, dotên Rossignol, chủ sự trạm thương chính Tam Quan cầm đầu.Về qui mô và mức độ quyết liệt của cuộc đấu tranh này, Sởmật thám Quy Nhơn cho đó là “cuộc bạo loạn (rébellionsurvenue)”

(1) Qua Ninh và Vân Đình Vấn đề dân cày, in lần thứ 2, ST.HN, 1959,

trang 102 - 103.

Để thu hút lực lượng trẻ vào hàng trận cách mạng, giữanăm 1938, tại gò Hương Sơn (Bình An, Tây Sơn), một trongnhững căn cứ chống Pháp quan trọng của phong trào CầnVương Bình Định (1885 - 1887), Tỉnh ủy lâm thời Bình Địnhlập Đoàn Thanh niên Dân chủ An Bình (An Nhơn, Bình Khê).Đoàn lấy tên là Hội bóng đá An Bình.

Đoàn tổ chức các trận đấu bóng giao hữu giữa đội bóngcác huyện An Nhơn, Bình Khê và nam Phù Cát để tập hợpthanh niên Đoàn vận động thanh niên tham gia những buổicắm trại tại các di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh địaphương (Hầm Hô, đèo An Khê,…) để tìm hiểu lịch sử đấtnước và quê hương Đoàn Thanh niên dân chủ An Bình cònlập các nhóm đọc sách báo tiến bộ, trao đổi một số vấn đềvề chính trị và thời sự, phổ biến các bài ca cách mạng (Thanhniên xích vệ, Cùng nhau ta đi hồng binh…)

Tại các huyện, phong trào thanh niên đi đầu trong cáccuộc đấu tranh đòi cải cách dân chủ ở nông thôn cũng khásôi động Thanh niên và học sinh, nông dân vùng An Đỗ,

An Sơn, Dĩnh Thạnh (Hoài Nhơn); Tân Ốc, Dương Liễu,

An Lương (Phù Mỹ); Vân Hội, Trường Thế, Gò Bồi(Tuy Phước); An Thường, Phú Khương (Hoài Ân),… nônức lập các đội bóng đá, các nhóm đọc sách báo tiến bộ,chống mê tín dị đoan Thanh niên các làng Tấn Thạnh, AnĐỗ, thị trấn Tam Quan,… tổ chức một đợt cắm trại tại SuốiVàng (Hy Tường, Hoài Sơn) có 50 người dự Các đại lýsách báo công khai ở thị trấn Tam Quan, Dương Liễu (PhùMỹ), gây nhiều ảnh hưởng trong nhân dân Nhóm thanhniên Dân chủ các làng Tân Ốc, Dương Liễu, Vạn Phú (MỹLộc, Phù Mỹ) làm nòng cốt trong cuộc đấu tranh của nhândân địa phương, chống bọn độc quyền bao thầu thu thuếchợ Cây Thị (chợ Bình Dương)

Tuy chưa tập hợp được mọi lực lượng trẻ, nhất là “số thanhniên lao động thành thị và thôn quê”(1) Song hoạt động củaThanh niên Dân chủ Bình Định góp phần tạo ra sinh khí mới

ở nông thôn Đoàn đã phần nào làm được vai trò trợ thủ củaĐảng, là lực lượng khơi ngòi các cuộc đấu tranh đòi dân sinh,dân chủ Ảnh hưởng của Đảng trong nông thôn được mở rộnghơn trước, hoạt động sôi nổi của tuổi trẻ là những thành côngmới của Đảng ta và của Đảng bộ Bình Định trong thời kỳ

1936 - 1939

Năm 1938 còn ghi nhận bước tiến vượt bậc của phongtrào đấu tranh của thợ thủ công ngành dệt An Nhơn, Quy Nhơn,Hoài Nhơn và Phù Cát,… Nổi bật là cuộc đình công kéo dài

1 tuần lễ của thợ dệt xưởng Thái Phát, tại An Thái (Nhơn Phúc,

An Nhơn), đầu tháng 8/1938

Thợ dệt xưởng Thái Phát không những cử đại biểu mangyêu sách lên phủ đòi nhà cầm quyền can thiệp, mà còn vậnđộng thợ dệt 4 xưởng khác hưởng ứng Cuộc đấu tranh đượccác tổ nông hội hai huyện An Nhơn, Bình Khê hỗ trợ về tinhthần và vật chất Công nhân bãi công còn tổ chức cuộc biểutình, với hơn 500 người tham gia, kéo lên phủ đòi giải quyếtcác yêu sách của thợ Đây là cuộc đấu tranh đầu tiên của thợdệt thủ công Bình Định, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ trongnhững năm 1930 - 1938

Cuối năm 1938, ta còn tổ chức những cuộc mít tinh đểphát động tư tưởng quần chúng tại chợ Gò Chàm (thị trấnBình Định), Suối Cơm (Thuận An, Bình Hiệp, Tây Sơn), Đại Hữu(Phù Cát),… Đáng chú ý là cuộc mít tinh giữa ban ngày tạichân núi Kỳ Đồng - Bầu Sấu (Nhơn Mỹ, An Nhơn), để kỷniệm ngày Xô Viết Nghệ Tĩnh, hơn 600 người tham dự

(1) Theo Nghị quyết Xứ ủy Trung Kỳ năm 1939 HSKH 06/DP/1939.

Cuối năm 1938, Đảng bộ và nhân dân Bình Định sôi nổihưởng ứng những đợt đấu tranh do Ban cán sự Đảng liên tỉnhvà Xứ ủy lâm thời Trung Kỳ phát động.

Đáng chú ý là cuộc vận động tranh cử bổ sung 1 dân biểuvào Viện Dân biểu Trung Kỳ khu vực Quy Nhơn - Tuy Phước.Để giành thắng lợi, Đảng bộ Quy Nhơn kết hợp phát độngcông nhân, lao động và viên chức công tư sở với việc tranhthủ một số công thương gia Xứ ủy lâm thời Trung Kỳ cònđưa đồng chí Phan Thanh, một dân biểu xuất sắc của Mặttrận Dân chủ trong Viện Dân biểu Trung Kỳ khóa 1937 - 1941,

đi cổ động ở Tuy Phước và Quy Nhơn Thắng lợi này ghinhận bước trưởng thành về chỉ đạo công tác công khai, hợppháp của Đảng bộ

Trong cuộc đấu tranh chống dự án cải cách thuế do TòaKhâm sứ Trung Kỳ đưa ra (tháng 8 - 12/1938), nhân dân cáchuyện đã kết hợp nhiều hình thức đấu tranh phong phú (mít tinh,đưa yêu sách cho dân biểu, ), kết hợp những yêu sách cảicách dân chủ với các đòi hỏi về kinh tế, Các Đảng bộ AnNhơn và Bình Khê, những đảng viên cũ của Hoài Nhơn, PhùMỹ, Phù Cát, còn kết hợp cuộc vận động chống thuế vớiviệc tích cực tuyên truyền, giới thiệu về cuộc sống của nôngdân Nga

Trong các năm 1937 - 1938, Tỉnh ủy lâm thời Bình Địnhmở mấy lớp huấn luyện chính trị ngắn ngày tại Đại An(Nhơn Mỹ) và Thủ Thiện (Bình Nghi) Các lớp học giúp cánbộ, đảng viên và cốt cán quần chúng bước đầu quán triệtmột số đường lối, chính sách mới của Đảng trong cuộc vậnđộng Mặt trận Dân chủ Đông Dương

4 CHỐNG KHỦNG BỐ, GIỮ VỮNG PHONG TRÀO

Ngay từ cuối năm 1937, chính phủ Pháp do Daladier cầmđầu càng đi vào con đường phát xít hóa Ở Đông Dương, mượn

cớ phòng thủ chống Nhật, bọn phản động thuộc địa Pháp thihành một loạt chính sách thiên hữu, xúc tiến các thủ đoạn đànáp và khủng bố phong trào của Mặt trận Dân chủ Đông Dương.Tại Bình Định, từ giữa năm 1938, nhà cầm quyền Pháptrấn áp phong trào lập Ái hữu trong công nhân, khủng bố cáccuộc đấu tranh chống tăng thuế, đòi cải cách dân chủ củanông dân, bóp nghẹt những đòi hỏi về dân sinh, dân chủ của

các tầng lớp xã hội khác Tờ báo Dân chúng, Tin tức, Dân,

bị cấm lưu hành tại địa phương Tháng 0l/1938 và tháng 3/1938,mật thám Quy Nhơn nhiều lần khám và tịch thu sách báo tiếnbộ của các hiệu sách Mỹ Liên, Tương Lai và Hồ Văn Bá.Hiệu may Tiến Hóa, cơ quan liên lạc của liên tỉnh cũng bịtheo dõi Các đại lý sách báo tại Đại An, Tam Quan, DươngLiễu, bị đóng cửa Như cả nước, Đảng bộ và phong tràocách mạng Bình Định đứng trước những thử thách và khókhăn mới

Đầu năm 1939, để đối phó với tình hình trên, tại bãi cátgần xóm Lò Bò, đường Maréchal Foch (Nguyễn Huệ) cócuộc họp của Tỉnh ủy lâm thời Bình Định Tỉnh ủy lâm thờigồm 3 đồng chí(1), do đồng chí Trần Lung làm Bí thư

Hội nghị đề ra mấy công tác trước mắt:

- Tiếp tục phát động phong trào đấu tranh chống dự áncải cách thuế khóa của Tòa Khâm sứ Trung Kỳ

- Phối hợp chặt chẽ hơn nữa các cuộc đấu tranh ở nôngthôn và thành phố

- Phát động phong trào đấu tranh đòi quân cấp công điềntheo lối bốc thăm kín, có lợi cho dân cày nghèo

(1) Các đồng chí: Trần Lung, Nguyễn Văn, Trần Tín Tỉnh ủy được củng cố lại theo chủ trương của Ban Cán sự Đảng liên tỉnh.

- Bắt liên lạc với phong trào công nhân đường sắtQuy Nhơn - Diêu Trì và phong trào Hoài Nhơn.

Trước những khó khăn và phức tạp của tình hình mới,việc kiện toàn sự lãnh đạo của Tỉnh ủy và những chủ trươngcủa hội nghị Quy Nhơn đầu năm 1939, tạo điều kiện chophong trào có bước tiến đáng kể

Trong cuộc đấu tranh đòi chia ruộng công điền theo lốimới, nông dân sử dụng nhiều hình thức đấu tranh hợp phápvà nửa hợp pháp khá linh hoạt Cuối tháng 2/1939, nông dânMỹ Yên, Trường Định (Tây Sơn) tố cáo lên báo chí côngkhai về việc bọn lý hương “mạo khế bán ruộng công lấy tiềnbỏ túi”(1) Đầu tháng 3/1939, nhân dân Vĩnh Nhơn (Hoài Nhơn)tố cáo tri phủ Hoài Nhơn “ăn hối lộ của phú hào để bắt chẹtdân cày nghèo”(1) Tiếp theo, tháng 6/1939, nông dân Vĩnh Nhơnđổ ra đường bao vây bọn lính về làng lùng bắt người; đồngthời cử người thay nhau kêu kiện tại tòa sứ Quy Nhơn(1).Trong đợt quân cấp công điền năm 1939 (tháng 6 - 9/1939), cáchuyện dấy lên những cuộc đấu tranh của nông dân chốngbọn cường hào địa chủ Tại Lai Nghi, Thủ Thiện, Dõng Hòa,Vĩnh Lộc, Mỹ Thuận (Tây Sơn), nông dân đòi bỏ hẳn lốichia “tọa thử”, thay bằng lối chia bắt thăm kín Cửu Lợi, AnĐỗ, Dĩnh Thạnh, Tài Lương (Hoài Nhơn); Tân Lộc, DươngLiễu (Phù Mỹ); Tân Giảng và Ngọc Thạnh (Tuy Phước)(2).Ngoài yêu sách đòi bắt thăm kín, ta còn vận động một sốthân sĩ bỏ tiền đấu thầu tranh với bọn địa chủ cường hào, chonông dân thuê lại với giá phải chăng

Quyết liệt hơn cả là cuộc đấu tranh của nông dân làngThủ Thiện (6/1939), Mỹ Thuận (10/1939) Tường Sơn, An Đỗ,

(1) Xem báo Tiếng Dân số ra các ngày 7/3/1939, 18/3/1939 và 21/6/1939.

(2) Xem báo Tiếng Dân số 1388 ngày 17/6/1939, số 1389 ngày 10/8/1939.

Nông dân Thủ Thiện nhiều lần đòi chia theo lối bắt thăm kín.Đến ngày chia ruộng, tổ Đảng huy động nông dân bao vâyđình, đoạt lấy địa bạ để phá âm mưu chiếm đoạt ruộng đấtcủa cường hào(1) Ở Tường Sơn (Hoài Nhơn), các đảng viênlãnh đạo quần chúng chiếm thùng thăm, kéo lên Bồng Sơnđòi tri phủ Hoài Nhơn giải quyết gấp cho nông dân có ruộnglàm kịp thời vụ.

Chống cường hào xâm chiếm ruộng đất công vốn là nétđặc sắc của phong trào nông dân Bình Định Song trước kiachưa bao giờ diễn ra có tổ chức, phối hợp khá chặt chẽ vàquyết liệt, nhất là chưa biết sử dụng các hình thức đấu tranhcông khai, hợp pháp như lấy báo chí tạo dư luận làm áp lực, Chủ trương của Đảng phát động nông dân đòi chia lại ruộngcông một cách hợp lý, có tác dụng tập hợp đông đảo quầnchúng Đó là bước tiến mới của đường lối giai cấp ở nôngthôn của Đảng ta

Phong trào đấu tranh của giới lao động thành thị, nhất làcông nhân ngành đường sắt cũng có bước tiến mới Giữanăm 1938, Xứ ủy lâm thời Trung Kỳ tích cực khôi phục phongtrào công nhân đường sắt Trung bộ và đoạn Quy Nhơn -Tháp Chàm Công nhân Quy Nhơn - Diêu Trì lập các hộibiến tướng như hội bóng đá, nhóm chơi họ, hội tập bơi, đểthu hút đông đảo công nhân viên chức vào hàng trận cáchmạng, phát động quần chúng tiến hành các hoạt động vănhóa, xã hội

Khoảng giữa năm 1939, Ái Hữu hỏa xa Quy Nhơn - Diêu Trìphát động phong trào học chữ quốc ngữ Tại Quy Nhơn, mởliền mấy lớp: một lớp ở xóm Lò Bò cho hàng chục dân chàilưới; một lớp ở xóm Lò Vôi cho công nhân ga Quy Nhơn và

(1) Báo Tiếng Dân số 1388 ngày 17/6/1939 và hồi ký đồng chí Phạm Vực (1983).

thợ thủ công Lớp đông nhất là Diêu Trì, hơn 100 học sinh,thu hút cả thanh niên nông thôn Khoảng đầu tháng 7/1939,Đảng bộ Quy Nhơn phối hợp với Ái hữu hỏa xa tổ chức mộttối diễn kịch lấy tiền trợ cấp cho học viên nghèo.

Khoảng đầu tháng 9/1939, Xứ ủy lâm thời lập chi bộ đảngtại đề-pô Diêu Trì (Phước Long, Tuy Phước) Đầu tiên, chi bộcó 3 đảng viên do đồng chí Nguyễn Đình Thụ làm Bí thư (1).Chi bộ đảng của công nhân đề-pô Diêu Trì quan hệ khá chặtchẽ với Ban cán sự Đảng liên tỉnh nam Trung Kỳ (Khánh Hòa,Ninh Thuận, Lâm Đồng) và chi bộ ở đề-pô Tháp Chàm(Thuận Hải)

Cuối tháng 4/1939, Tỉnh ủy lâm thời Bình Định phát độngđợt đấu tranh nhân ngày Quốc tế Lao động (1/5) Tại Quy Nhơn,

do địch tăng cường các biện pháp an ninh nghiêm ngặt, nên tachỉ tổ chức rải truyền đơn, cử đại biểu đưa yêu sách cho các dânbiểu, đòi Pháp thực hiện các quyền dân sinh và dân chủ, đòigiảm thuế môn bài, đòi toàn xá chính trị phạm,

Tối 26/4/1939, tại Háo Nghĩa (Bình An, Tây Sơn), cácĐảng bộ Bình Khê và An Nhơn biến đám hát bộ hơn 2.000người dự thành một cuộc mít tinh kỷ niệm ngày hội lớn củalao động thế giới Phối hợp với mít tinh, ta còn rải truyền đơn

ở một số làng vùng đông bắc Bình Khê Cuộc mít tinh ở

Háo Nghĩa được các báo Lao động và Mới đưa tin trong số ra

đầu tháng 5/1939, không những kịp thời cổ vũ tinh thần quầnchúng địa phương, mà còn làm cho địch bị động đối phó(2)

(1) Đồng chí Nguyễn Đình Thụ vào Đảng tại Huế giữa năm 1938, tham gia Ban Cán sự Đảng liên tỉnh Nam Trung Kỳ (cuối 1938), về Diêu Trì từ 12/7/1939 (2) Xem các công văn mật của mật thám Quy Nhơn và Huế: số 1462 ngày 15/5/1939, số 1483 ngày 20/5/1939, số 364 ngày 30/5/1939, số 1630 ngày 6/6/1939.

Ngày 15/7/1939, một cuộc tuyệt thực lôi cuốn toàn bộ

150 tù nhân nhà lao Quy Nhơn tham gia, kéo dài mấy ngày.Tù nhân đưa yêu sách đòi không được bắt tù làm lao dịchnặng nhọc, một năm phải phát 3 bộ quần áo, không được bớtkhẩu phần của tù, phản đối thái độ hống hách của viênđốc-tờ người Pháp(1) Tiếng nói chúng tôi (Notre Voix), tờ

báo tiếng Pháp phát hành công khai của Đảng Cộng sảnĐông Dương tại Hà Nội, gởi điện chất vấn Khâm sứTrung Kỳ về những thủ đoạn đàn áp cuộc đấu tranh này.Trong những năm 1938 - 1939, dù chưa nối được liên lạcvới Tỉnh ủy lâm thời Bình Định và Ban Cán sự liên tỉnh, nhưngdựa vào báo chí công khai của Đảng, các đảng viên cũHoài Nhơn vẫn không ngừng hoạt động Cuối tháng 9 đầutháng 10/1938, tại Đại Hóa và An Thái, Cửu Lợi, Chương Hòacó nhiều cuộc họp bàn kế hoạch vận động quần chúng thamgia đợt đấu tranh chống dự án cải cách thuế của tòa Khâm sứ.Tháng 1/1939, tại Cửu Lợi, Ái hữu gồm thợ thủ công và thợbạn ghe bầu vùng Tam Quan được thành lập Cũng vào cuối

1938, các đồng chí còn vận động nhân dân địa phương vàngười Hoa Tam Quan, Bồng Sơn góp được một số tiền, gởi cho

các báo Tin Tức, Thời báo ở Hà Nội, nhờ chuyển ủng hộ cuộc

kháng chiến chống Nhật của nhân dân Trung Quốc

Những năm 1936 - 1938, Đảng bộ Bình Định vẫn chưađủ sức vươn lên miền núi Nhưng với truyền thống yêu nướcnồng nàn, đồng bào dân tộc các vùng An Lão, Vĩnh Thạnh,Vân Canh vẫn liên tục đứng lên chống Pháp và tay sai Nổibật là các cuộc đấu tranh chống sưu thuế, chống cướp đất lậpđồn điền của đồng bào Hré vùng Đá Lửa, Đồng Vuông (An Lão),của đồng bào Ba Na ở Kon Hai, Hà Ri, Kon Yơng (Vĩnh Thạnh),

Đồng bào Chăm (Vân Canh) đấu tranh chống sưu thuế, khôngnhận bài chỉ (thẻ căn cước) của Pháp Một số làng ngườiChăm còn kéo lên núi cao lập làng chống Pháp Các phongtrào trên vừa tăng cường lực lượng và khí thế cho phongtrào toàn tỉnh, vừa thực sự chuẩn bị điều kiện cho Đảng bộBình Định tiến lên xây dựng cơ sở cách mạng ở địa bànchiến lược này.

Phong trào cách mạng Bình Định những năm 1936 - 1939là một bộ phận của cao trào vận động Dân chủ Đông Dương.Với cao trào cách mạng này, một lần nữa khẳng định trongthực tế bản chất cách mạng và năng lực chỉ đạo, cũng như uytín của Đảng bộ Bình Định trong nhân dân địa phương.Hoàn cảnh bấy giờ có nhiều hạn chế, song Đảng bộ đãvận dụng linh hoạt đường lối mới của Đảng, giáo dục và tậphợp được nhiều tầng lớp quần chúng vào hàng trận cáchmạng Công nhân và nông dân vẫn phát huy được vai trò lựclượng nòng cốt trong quần chúng địa phương Các tầng lớptiểu tư sản, như thợ thủ công, học sinh, trí thức tiến bộ vàthanh niên, cùng một số giới khác cũng được tập hợp Nhiềulực lượng xã hội ở thành phố và nông thôn được giáo dục vềchính trị, tập hợp dưới những khẩu hiệu đấu tranh của Đảnglà một thắng lợi quan trọng của cách mạng Bình Định nhữngnăm 1936 - 1939 Sự đóng góp và vai trò của chi bộ Hồng Lĩnh,của Tỉnh ủy lâm thời và Ban Cán sự Đảng liên tỉnh, của phongtrào An Nhơn và Quy Nhơn khá quan trọng Vì vậy, caotrào 1936 - 1939 là đợt diễn tập thứ hai chuẩn bị cho thắng lợicủa Cách mạng tháng Tám

Cuộc vận động Dân chủ nổi lên mấy vấn đề:

1) Trong từng giai đoạn cách mạng, xác định được mục

tiêu, yêu cầu cụ thể trước mắt là một trong những điều kiện

cơ bản bảo đảm thắng lợi

Đòi hỏi bức bách của Bình Định những năm 1936 - 1939là tranh thủ những thuận lợi của tình hình để phát động quầnchúng đấu tranh giành một số quyền dân chủ Đồng thời rasức khôi phục và phát triển phong trào, nhất là phát triển lựclượng cách mạng mạnh mẽ ở nông thôn và thành phố.

Do nhạy cảm với sự thay đổi mới của tình hình, đề ra đượcmột số chủ trương đáp ứng nguyện vọng của các tầng lớpquần chúng, nên một mặt Đảng bộ phát động được một phongtrào mạnh mẽ, liên tục cả ở thành thị và nông thôn Mặt khác,nhờ khéo sử dụng những hình thức tập hợp lực lượng và phươngpháp đấu tranh mới - có công khai, hợp pháp, có nửa côngkhai, nửa hợp pháp - nên đã thu hút rộng rãi các tầng lớp quầnchúng địa phương, cả những lực lượng yêu nước và tiến bộ màcao trào 1930 - 1931 chưa tập hợp được

Thực tiễn trên chứng tỏ, mỗi Đảng bộ căn cứ vào chủ

trương, chính sách của Đảng để nghiên cứu, phân tích cụ thể tình hình địa phương, xác định đúng mục tiêu, yêu cầu nội dung, hình thức sách lược và bước đi thích hợp, nhằm tập hợp huy động tối đa lực lượng quần chúng vào hàng trận

Lần đầu tiên Đảng bộ vận dụng thành công những hìnhthức tổ chức mới để tập dượt quần chúng đấu tranh từ thấplên cao (thu thập nguyện vọng, mở lớp truyền bá quốc ngữ,diễn thuyết, hội thảo, hoạt động thể thao, cắm trại, ) Tuynhiên, công tác xây dựng lực lượng, nhất là xây dựng các tổchức công nông cho vững chắc để làm nòng cốt cho Mặt trậnchưa được chú trọng Việc đánh giá khả năng cách mạng củacác tầng lớp quần chúng, nhất là xác định những hình thứckhơi động tinh thần cách mạng của giai cấp tiểu tư sản, v.v chưa được quan tâm.

3) Về công tác xây dựng Đảng, đầu năm 1936, từ mấyđảng viên và cơ sở cách mạng ở vài vùng, đến giữa năm

1939, đã phát triển thành Đảng bộ tỉnh, có cơ quan lãnh đạotỉnh và một số Đảng bộ cơ sở, với hơn 40 đảng viên và hàngngàn hội viên quần chúng Nếu tính cả số đảng viên cũ và cơsở quần chúng của Hoài Nhơn, Phù Mỹ, tự động tập hợp vàhoạt động theo báo chí công khai của Đảng, thì lực lượngcách mạng có tổ chức của Đảng bộ khá mạnh Đảng bộ thunhận được những kinh nghiệm mới về lãnh đạo, về tổ chứclực lượng và đấu tranh

Trong hoàn cảnh thuận lợi, nhưng một số huyện cơ sởđảng chưa xây dựng được Một số nơi, tuy có đảng viên cũ,hoạt động sôi động, nhưng lại không hình thành được tổ chứcĐảng Tuy có Tỉnh ủy lâm thời, nhưng cũng chưa tạo được sự

lãnh đạo thống nhất trong toàn tỉnh Phong trào chưa đồng

đều, chưa thống nhất lực lượng cách mạng toàn tỉnh, vẫn

còn là nhược điểm lớn của Đảng bộ

Chương V

KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN

(1939 - 1945)

1 CHUYỂN HƯỚNG PHONG TRÀO

Ngày 1/9/1939, chiến tranh thế giới lần thứ II bùng nổ.Lợi dụng chiến tranh, đế quốc Pháp tăng cường các chínhsách đàn áp và bóc lột nhân dân ta Chúng tăng thuế cũ, đặtthêm nhiều thuế mới, thi hành chính sách “kinh tế chiến tranh”để ráo riết vơ vét nhân, vật, tài lực nước ta Hàng vạn thanhniên bị đưa sang Pháp làm bia đỡ đạn Chúng tập trung mọilực lượng vào việc đánh phá Đảng Cộng sản Đông Dương vàphong trào quần chúng Như Đảng đã nhận định: “Nhữngthảm trạng do đế quốc chiến tranh gây ra sẽ làm cho trình tựcấp tiến hóa và cách mạng hóa quần chúng hết sức mau lẹ, lòng phẫn uất sẽ sôi nổi, cách mạng sẽ bùng nổ”(1)

Cả nước đứng trước một tình hình mới!

Tháng 9/1939, Đảng ra chỉ thị cho toàn Đảng chuyển vàohoạt động bí mật Đầu tháng 11/1939, Hội nghị Trung ươnglần thứ VI đặt vấn đề giải phóng dân tộc thành nhiệm vụhàng đầu của cách mạng Đông Dương Hội nghị đề ra một sốchủ trương mới nhằm tập hợp rộng rãi các tầng lớp quầnchúng yêu nước vào mặt trận dân tộc thống nhất chống đếquốc Hội nghị vạch rõ: chiến tranh đế quốc đã tạo nên thời

(1) Văn kiện Đảng 1930 -1945, tập III, 1978, trang 33.

cơ mới cần phải dự bị những điều kiện để tiến lên khởi nghĩagiành chính quyền.

Dưới ánh sáng của Nghị quyết tháng 11/1939, phong tràocách mạng cả nước và Bình Định kịp thời chuyển theo phươnghướng mới

Từ đầu tháng 10/1939 đến cuối năm 1940, đế quốc Phápmở hàng chục đợt đàn áp hòng “phá hoại hoàn toàn ĐảngCộng sản bí mật ở Bình Định”(1) Riêng đợt tháng 10 và12/1939, 37 đảng viên, cán bộ và cốt cán quần chúng, trongđó có 15 cán bộ chủ chốt của Đảng bộ tỉnh và các huyện

An Nhơn, Bình Khê, Quy Nhơn, Hoài Nhơn bị bắt Để cónơi giam cầm, ngoài nhà lao, trại giam tỉnh và các huyện,Pháp còn trưng dụng một dãy nhà gồm 6 căn hộ, đường JulesFerry (Phan Bội Châu) Chúng gấp rút tăng cường lực lượngđàn áp Lính tuần sát và tổng đoàn phu, đoàn thập, “có khắpcác xã”(1) Nhằm mị dân, Pháp hô hào “Pháp - Việt phụchưng”, bày trò tổ chức lễ kỷ niệm một số anh hùng dân tộcPháp - Việt như: Hai Bà Trưng, Jeanne D’arc, Các hội chợphiên mở liên tiếp ở Quy Nhơn và một số thị trấn (Bình Định,Bồng Sơn,…) Phong trào thể thao Ducouroy được đẩy mạnh,hòng đánh lạc hướng hành động của tuổi trẻ

Chiến tranh đế quốc và chính sách đàn áp bóc lột củaPháp gây nhiều tổn thất và khó khăn cho các tổ chức cáchmạng ở Bình Định Đảng bộ bị phá vỡ nghiêm trọng, chỉ cònlại chi bộ công nhân đề-pô Diêu Trì Nhưng chiến tranh đếquốc cũng tạo ra những khả năng để tập hợp ngày càng nhiềulực lượng yêu nước vào hàng trận cách mạng

(1) Xem Báo cáo số 117 ngày 30/12/1939, Công văn số 556 ngày 7/5/1940,… của mật thám Quy Nhơn, Biên bản Tòa sứ Quy Nhơn ngày 11/11/1940.

Tháng 10 và 11/1939, Xứ ủy Trung Kỳ phái đồng chíHuỳnh Ngọc Huệ về Diêu Trì mấy lần, truyền đạt chủ trươngmới và Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ VI, giúp địaphương chuyển tổ chức và phong trào theo phương hướngmới Chi bộ đề-pô Diêu Trì chủ trương tích cực xây dựng lựclượng trong công nhân, thanh niên và nông dân các làng xungquanh Đồng thời chú ý phát động các đợt đấu tranh đòi tănglương, chống sa thải thợ, chống bắt lính và đưa lính Việt Namsang Pháp,

Tháng 6/1940, Xứ ủy Trung Kỳ lại cử đồng chí Trần Văn Ngoạnvề Quy Nhơn Khoảng cuối năm 1940, một chi bộ Đảng đượcthành lập trong công nhân xưởng mộc Hiệp Thành Chi bộHiệp Thành đã xây dựng được các tiểu tổ phản đế trong vài

xí nghiệp và xóm lao động ở Quy Nhơn, mấy làng, xã củaTuy Phước

Cùng thời gian, thi hành chủ trương chuyển hướng hoạtđộng của Đảng, một số đảng viên của Đảng bộ An Nhơn,Bình Khê chuyển vùng đi Hoài Ân, An Khê (Gia Lai - Kon Tum) Tháng 9/1939, tại Châu Đê (Hoài Châu), một số đảng viên cũhọp bàn việc khôi phục phong trào, cử người đi tìm liên lạc vớiĐảng Đầu tháng 12/1939, tại phủ lỵ Bồng Sơn, nhân cuộc “hiểudụ” của công sứ Pháp, các đồng chí Huỳnh Triếp, Trần QuangKhanh,… đã vạch trần âm mưu của bọn đế quốc, giải thích lậptrường của Liên Xô trong hiệp ước Xô - Đức

Sự đàn áp và khủng bố của Pháp, tuy gây ra rất nhiềukhó khăn, song không thể nào ngăn chặn được phong tràođấu tranh của quần chúng

Cuối tháng 12/1939, sau cuộc đấu tranh phản đối Clémenttrở lại làm quản đốc, công nhân đề-pô Diêu Trì lại nổ ra đợtbãi công mới Lần này, công nhân đòi chủ tăng lương công

nhật đồng loạt 20%, không được đánh đập công nhân, phát

“bông”, tức phiếu thay tiền lương đúng kỳ, Kết hợp với bãicông, công nhân đề-pô Diêu Trì còn rải truyền đơn tố cáonhững thủ đoạn của chủ đã bóc lột và cắt xén đồng lươngchết đói của công nhân

Phối hợp với cuộc bãi công trên, công nhân ngành đườngsắt Bình Định tiến hành nhiều vụ lãng công và phá hoại sảnxuất Ngày 6/3/1940, đường ray trên đoạn đường Diêu Trì -Vân Canh bị phá Đêm 12/3/1940, hàng chục cútxinê(coussinets, miếng đồng ở đầu các trục wagon) của một đoàntàu chở hàng quân sự chuẩn bị xuất phát từ Diêu Trì, bị tháogỡ Ngày 19/3/1940, bộ hãm của hai toa của đoàn tàu quânsự từ Quy Nhơn đi Nha Trang, bị lót thêm một khoanh sắt.Nổi bật là cuộc đấu tranh của công nhân tại ga Diêu Trì.Sáng 23/3/1940, một chuyến tàu chở lính ONS (Ouvrier NonSpécialiste) của Pháp từ Nha Trang đến ga Diêu Trì, chấphành chủ trương “chống bắt lính bắt phu,… chống đem línhĐông Dương ra ngoại quốc”(1) của Đảng, các đồng chíNguyễn Đình Thụ và Cao Văn Đào đã lợi dụng việc thay đầumáy, làm cho đầu máy trật đường ray; chuyến tàu lính khôngthể xuất phát đúng giờ

Từ 23/3 đến cuối tháng 4/1940, giữa lúc Sở mật thám QuyNhơn tập trung lực lượng đàn áp khu vực Diêu Trì, công nhânngành đường sắt lại liên tiếp tổ chức nhiều cuộc đấu tranh ởVân Canh, Phù Mỹ, Rừng Quít, tại Rừng Quít (Tam Quan,Hoài Nhơn), một đoàn tàu chở hàng quân sự của Pháp bị lậtnhào Cùng thời gian, công nhân các ga Quy Nhơn, Phù Mỹ, gởi yêu sách cho sở Hỏa xa Đông Dương, đòi cái gọi là “Hộiđồng ân xá” phải đấu tranh vì quyền lợi của số thợ bị sa thải

(1) Văn kiện Đảng 1939 -1945, HN, 1963, trang 75.

trong cuộc tổng bãi công năm 1937 Phong trào công nhânngành đường sắt có tác dụng cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấutranh của nhân dân toàn tỉnh chống Pháp Song cũng cần thấyrằng, phương thức tiến công địch chưa khôn khéo nên bộc lộlực lượng.

Để đối phó với phong trào đấu tranh của công nhânBình Định, bọn mật thám Trung Kỳ dựng ra vụ “cộng sản đặtmìn lầu nghỉ mát của vua Bảo Đại tại Ghềnh Ráng (Quy Nhơn)để lấy cớ ra lệnh giới nghiêm và bắt người tràn lan Từ đầutháng 3/1940 đến cuối tháng 5/1940, hơn 60 công nhân viênchức đề-pô Diêu Trì và các ga Quy Nhơn, Phù Mỹ, Tam Quan

bị bắt Chúng đánh chết đồng chí Nguyễn Đình Thụ, Bí thưchi bộ đề-pô Diêu Trì, vào đêm 25 rạng 26/3/1940, và đồngchí Phạm Ích Roanh, đảng viên, ủy viên Ban trị sự Hội Áihữu hỏa xa vào đêm 5/5/1940, lại vu cáo “tự sát” Đồng chíVõ Văn Chư, Phó Trưởng ga Quy Nhơn, Văn Viên tứcNguyễn Văn Viên, kiểm tu viên, bị tòa án quân sự Pháp tạiSài Gòn ghép vào tội “gây cản trở, phá hoại các đoàn tàu línhtình nguyện đi Pháp” để đày đi Côn Đảo(1)

Báo Phá Ngục, cơ quan tuyên truyền của Mặt trận Dântộc Thống nhất phản đế Đông Dương, số 1 ra ngày 1/5/1940,đã kịp thời tố cáo tội ác trên: “Anh Thụ, anh Đào chẳng may

vì sơ ý để đoàn tàu bị đổ Clément vu cho Thụ là cộng sảnphá máy để làm trễ chuyến tàu lính Thụ và Đào bị tra tấn rấtdã man Đào bị đánh gần chết, Thụ bị đánh chết Thật là thủđoạn tàn bạo của bọn cướp nước giết người”

Phong trào chống chính sách “kinh tế chiến tranh” củaPháp, nhất là phong trào thanh niên chống bắt lính dấy lên

(l) Các Công văn: số 160 ngày 27/3/1940, số 936 ngày 26/4/1940 của mật thám Quy Nhơn, Huế.

khá mạnh mẽ ở các huyện Bình Khê, An Nhơn, Phù Cát,Hoài Nhơn, Tuy Phước, Tại Phù Cát, thanh niên các làngthuộc tổng Trung Nghĩa (Cát Tài hiện nay) chống lệnh vào

“tổng xã đoàn”, chống lệnh đi tuần canh, Từ tháng 2/1940đến tháng 4/1940, thanh niên một số làng thuộc các tổng ThuậnTruyền (Tây Sơn), Vĩnh Thạnh (Vĩnh Quang, Vĩnh Thạnh),Vạn Định (Phù Mỹ), đánh bại bọn nha lại và lính tuần sát vềlàng bắt lính Tại Hoài Nhơn, thanh niên các làng An Đỗ,Tường Sơn, An Sơn, Cự Lễ kéo nhau lên núi trốn bắt lính.Những cuộc đấu tranh chống khủng bố từ 9/1939 - 5/1940làm nổi bật tinh thần đấu tranh kiên cường của các chiến sĩcộng sản và quần chúng công nông Bình Định Việc chuyểnhướng tổ chức và hoạt động cũng như công tác giữ gìn vàkhôi phục lực lượng có nhiều cố gắng Tuy nhiên, phong tràobộc lộ nhiều nhược điểm Khuyết điểm lớn nhất là Tỉnh ủychậm chuyển vào bí mật, nên hệ thống tổ chức Đảng bị phávỡ nặng Phương thức hoạt động bí mật trong điều kiện chiếntranh còn nhiều sơ hở v.v

2 PHONG TRÀO CHỐNG PHÁP - NHẬT

Năm 1940, chiến tranh thế giới lần thứ hai càng ác liệt.Ngày 10/5/1940, nước Pháp đầu hàng quân Đức Tháng9/1940, Nhật nhảy vào Đông Dương Bọn Pháp ở đây cũngdâng Đông Dương cho phát xít Nhật Nhân dân Việt Nam từđây chịu cảnh “một cổ đôi tròng”(1)

Nhật, Pháp ra sức xâu xé nước ta Nhưng nhân dânViệt Nam, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đã liên tiếp nổi dậychống cả Pháp lẫn Nhật Từ tháng 9/1940 đến tháng 1/1941,đã nổ ra 3 cuộc khởi nghĩa ở cả 3 miền: Bắc Sơn (9/1940),

(1) Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập III, sđd, các trang 196, 236.

Nam Kỳ (11/1940) và Đô Lương (1/1941) “báo hiệu cho cuộckhởi nghĩa toàn quốc”(l).

Giữa lúc nhân dân ta nghẹt thở vì ách thống trị Pháp Nhật, đồng chí Nguyễn Ái Quốc về nước chủ trì Hội nghị

-Trung ương lần thứ VIII (5/1941) Hội nghị xác định: nhiệm

vụ trước mắt là giải phóng dân tộc Lập Việt Nam độc lập Đồng Minh, gọi tắt là Mặt trận Việt Minh, để tập hợp mọi

tầng lớp, giai cấp, dân tộc, xu hướng chính trị và cá nhân có

tinh thần yêu nước Hội nghị chỉ rõ: chuẩn bị khởi nghĩa vũ

trang là nhiệm vụ trung tâm của Đảng và nhân dân ta hiện nay Những quyết định quan trọng và sáng tạo trên là

ánh sáng soi đường, là nguồn cổ vũ lớn lao đối với phongtrào cách mạng cả nước và Bình Định

Tại Bình Định, từ cuối năm 1941, giặc Nhật đã chiếmđóng những vị trí quan trọng, như: Tam Quan, Bình Định,Diêu Trì, Quy Nhơn, Chúng nêu chiêu bài “đồng văn, đồngchủng”, nhất là cổ động thuyết “Đại Đông Á” Bọn thânNhật gây phong trào học tiếng Nhật và đi lính cho Nhật, Hăng hái là bọn Việt gian trong đạo Cao Đài, mượn chiêu bàitín ngưỡng để chiêu tập tín đồ, gây tâm lý sợ và phục Nhật.Pháp ra lệnh kê khai sản nghiệp và tài sản, nhất là lươngthực Chúng lập “Liên Nông thương đoàn”, với hệ thống

“đại lý” đến tận thôn xóm, độc quyền vơ vét thóc gạo, dầuthực vật, bông vải, Ngoài tăng thuế, Pháp còn bày trò lậpquỹ “Pháp - Việt bác ái”, cho lý trưởng được quyền tríchcông điền bán đấu giá lấy tiền mua quốc trái Nhật thông quaPháp và tay sai để thu vét nguyên vật liệu, lương thực vàthực phẩm cho cuộc chiến tranh Thái Bình Dương chốngAnh - Mỹ Dựa vào chủ, một lũ tay sai từ quan lại đến lý

(1) Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập III, sđd, các trang 196, 236.

hương thừa cơ đục khoét, đầu cơ trục lợi trên sự đói khổ củadân Sự bóc lột nặng nề, chính sách khủng bố tàn khốc củaPháp, Nhật như dầu đổ vào lửa.

Giữa năm 1941 đến cuối năm 1942, các xí nghiệp nhưđề-pô Diêu Trì, STACA, FIARD, công nhân liên tiếp gây

ra những vụ lãn công hoặc phá hoại máy móc, bỏ việc hàngloạt Ở hãng Delignon, nơi tập trung ngót 2.000 công nhân,liên tiếp nổ ra những cuộc bãi công Đáng chú ý là cuộc đấutranh của toàn thể 500 công nhân nữ phân xưởng dệt, đầunăm 1942 Tuy công sứ Quy Nhơn và tri huyện Bình Khêđưa lính đến đàn áp, bắt giam hàng chục người, nhưng côngnhân vẫn kiên quyết kéo dài cuộc đấu tranh cho đến khi chủphải chấp nhận một số yêu sách của thợ

Tại nhiều huyện, phong trào chống bọn cường hào xâmchiếm ruộng đất công trong các đợt quân cấp công điền bùnglên rất mạnh những năm 1940 và 1943 Nông dân Cửu Lợi(Hoài Nhơn), Vinh Thạnh (Tuy Phước), Thanh Danh (An Nhơn),Trà Quang (thị trấn Phù Mỹ), An Thường (Ân Thạnh, HoàiÂn), Đại Hữu (Phù Cát), đi đầu trong cuộc đấu tranh này.Đặc biệt nông dân Đại Hữu, Vĩnh Nhơn (Hoài Nhơn) đã cửnhiều đoàn đại biểu thay nhau túc trực tòa sứ, đòi công sứPháp về làng giải quyết

Hình thức đấu tranh của nông dân rất đa dạng Nông dânVĩnh Nhơn tố cáo lên báo chí công khai thủ đoạn của địa chủbóc lột thủy tô (thóc nộp bọn chủ bờ xe nước) Nông dânlàng Mỹ Thành, Vĩnh Đức (Ân Tín, Hoài Ân) đánh nhau vớibọn cường hào tại ruộng để giành nước tưới lúa Nông dânNhơn Thuận (Bình An, Tây Sơn); An Thái và Tấn Thạnh(Hoài Nhơn) Trung Chánh (Phù Cát); Trà Lương và Phú Thiện

(Phù Mỹ), Tư Cung (Phước Thắng, Tuy Phước) kiện bọn

cường hào lợi dụng lệ trích công điền mua quốc trái để chiếmruộng đất công của làng(l).

Sôi động, liên tục và quyết liệt là phong trào chống bọn

“Liên Nông thương đoàn” và Thương Chính Dân làm muối

An Xuyên, An Mỹ và Hưng Lạc (Phù Mỹ), Đức Phổ (PhùCát), Hưng Thạnh (Quy Nhơn) và Quảng Vân (Tuy Phước)tố cáo bọn Thương Chính cấu kết với lý hương, ăn chặn tiềnbán muối của dân Đồng bào làm nghề nấu dầu Cửu Lợi, AnThái (Hoài Nhơn), Vạn Phú, An Lương (Phù Mỹ), An Vinh,Hữu Giang (Tây Sơn) chặn đánh lính tuần sát cướp dầucủa họ Thợ dệt An Nhơn, Bình Khê, Hoài Nhơn, Phù Cát,Tuy Phước, chống tăng thuế môn bài, chống lệnh bán sợi vàvải cho “Liên Nông thương đoàn” Nhân dân nhiều làng ởTuy Phước, An Nhơn, thành phố Quy Nhơn phản đối bọn “đạilý” bán dầu, muối, vải, giấy với giá cắt họng Nhân dân làngCông Chánh (Tuy Phước) đốt kho hàng của bọn đại lý “LiênNông thương đoàn” Trong những năm 1943 - 1944, một số tríthức, thanh niên tiến bộ của thành phố Quy Nhơn và nhiềuhuyện lỵ xúc tiến phong trào truyền bá chữ quốc ngữ

Các phong trào trên có tác dụng đánh thẳng vào một sốchính sách “kinh tế thời chiến” của Pháp, Nhật Trong hoàncảnh Đảng bộ địa phương bị phá vỡ nặng, đứt hẳn liên lạcvới Xứ ủy, các phong trào đó góp phần quan trọng vào việcnâng cao khí thế cách mạng của quần chúng, nhất là “đoànkết thống nhất nhiều tầng lớp đánh đuổi Pháp, Nhật”(2) Đâylà nét đáng chú ý của phong trào Bình Định so với nhữngnăm 1932 - 1935

(1) Báo Tiếng Dân các số 1477 ngày 1/5/1940, số 1482 ngày 18/5/1940,

số 1483 ngày 25/5/1940, số 1529 ngày 30/10/1940, số 1536 ngày 2/11/1940, số 1545 ngày 4/1/l941,

(2) Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập III, sđd, trang 238.

Đi đôi với phong trào chống chính sách “kinh tế thờichiến”, tại lao Quy Nhơn cũng nổi lên nhiều cuộc đấu tranhmạnh mẽ.

Những năm 1940 - 1942, số cán bộ và đảng viên cácĐảng bộ An Nhơn, Hoài Nhơn, Bình Khê, Quy Nhơn,… bịgiam tại lao Quy Nhơn, vừa giúp nhau giữ vững tinh thần vàkhí tiết cách mạng, vừa đấu tranh chống chế độ lao dịch nặngnhọc, đòi cải thiện sinh hoạt, Các đồng chí Huỳnh Ngọc Huệ,Tố Hữu, trong thời gian bị giam ở đây, cũng hoạt động tíchcực Những bài thơ do đồng chí Tố Hữu sáng tác tại lao

Quy Nhơn, như: Người lính đêm, Ba tiếng, Tiếng chuông

nhà thờ, Cảm thông, Đời thợ, Một tiếng rao đêm, nhanh

chóng được phổ biến và gây ảnh hưởng sâu sắc trong họcsinh, viên chức và trí thức yêu nước Quy Nhơn

Đầu năm 1943 tại lao Quy Nhơn, một chi bộ Đảng đượcthành lập, do đồng chí Võ Xán - đảng viên chi bộ nhà tùSơn La (từ 10/1940 - 2/1943) (1) chuyển về - làm Bí thư Chibộ xây dựng được một số cơ sở đơn tuyến trong binh lính,viên chức Chi bộ lãnh đạo tù nhân đấu tranh đòi cải thiệnchế độ ăn uống, lao dịch, đòi để cho tù nhân tham gia quảnlý và điều hành các công việc trên Với tù Cao Đài, chi bộchủ trương tích cực tranh thủ số quần chúng lầm lạc, nhưngkiên quyết phê phán những quan điểm sai trái của nhữngngười cầm đầu Đầu tháng 2/1945, lợi dụng việc tù nhân đượcđón Tết cổ truyền, chi bộ tổ chức kỷ niệm ngày Yên Bái(2),

phổ biến tin chiến thắng của Hồng quân và Đồng Minh Mật

(1) Đồng chí Võ Xán bị kết 2 án (một do hoạt động ở Bình Định, một do hoạt động tại Hà Nội), với 8 năm tù giam (trong đó có án bị khổ sai 3 năm ở

Sơn La) và 5 năm quản thúc.

(2) Cuộc bạo động Yên Bái nổ ra ngày 11/2/1930 Ngày 30 tháng Chạp Ất Dậu

là ngày 12/2/1945.

thám Pháp phản ứng rất mạnh, bắt một số tù chính trị giam xàlim tối Đồng chí Võ Xán bị tra tấn nặng nhất.

Đồng chí Võ Xán sinh năm 1917, tên thật là Võ Hà, quêlàng Vĩnh Lộc (Bình Hòa, Tây Sơn) Tham gia các phongtrào cách mạng ở quê (1927 - 1931 và 1937 - 1938), Huế(1935 - 1938), Hà Nội (1938 - 1939) Được kết nạp vào Đảngtháng 6/1937 tại Huế Đồng chí Lê Thanh Nghị, Ủy viên BộChính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (1960 - 1986), nguyên Bíthư chi bộ tù nhân nhà tù Sơn La, trong giấy chứng nhậnngày 11/11/1986, có đoạn: “đồng chí Xán được kết nạp lạisau cuộc đấu tranh 13 ngày dưới hầm ngầm (5/1941), hoànthành xuất sắc các công tác do chi bộ giao, dự tất cả các lớphuấn luyện, Đặc biệt khi mãn hạn tù ngoài Bắc, được đồngchí Tô Hiệu hướng dẫn và dặn dò về việc thực hiện các Nghịquyết Trung ương tập trung cho nhiệm vụ cao nhất là giảiphóng dân tộc (xây dựng Mặt trận Việt Minh, tích cực chuẩn

bị khởi nghĩa )”

Trong thời điểm vô cùng khó khăn 1941 - 1943, số cánbộ, đảng viên còn lại không nhiều Song các đồng chí vẫnbám vào quần chúng, phát động những cuộc đấu tranh chốngchính sách “kinh tế thời chiến” Đầu năm 1943, một số cánbộ và đảng viên mãn hạn tù bị đưa từ nhà lao Buôn Ma Thuột,Quy Nhơn về quản thúc ở Bình Khê, An Nhơn, Hoài Nhơn,Phù Cát, đã bí mật móc nối với đảng viên cũ, tự động hìnhthành các nhóm, xây dựng lực lượng và bắt liên lạc với Đảng.Các đồng chí Hoài Nhơn còn cử người đi Quảng Ngãi đểtìm liên lạc với Đảng

Cho tới cuối năm 1944, Bình Định vẫn chưa nối được liênlạc với Đảng và Mặt trận Việt Minh Nhưng ảnh hưởng củaĐảng và Mặt trận Việt Minh vẫn lan mạnh đến Bình Định.Việc tập hợp lực lượng, các hoạt động của số đảng viên cũ

và tù chính trị từ các nhà tù về đều ở trong tình trạng tự động,mò mẫm Song những cuộc đấu tranh chống Pháp, Nhật củaquần chúng, các hoạt động của cán bộ, đảng viên trong vàngoài nhà tù những năm 1941 - 1944 có tác dụng động viên,cổ vũ tinh thần đấu tranh của quần chúng, thực sự chuẩn bịđiều kiện cho phong trào Bình Định phát triển mạnh mẽ saungày 9/3/1945.

3 CAO TRÀO CHỐNG NHẬT, CỨU NƯỚC

Đêm 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp Tuy lực lượng nhiềuhơn, chỉ trong vòng 1 ngày, Pháp hạ vũ khí đầu hàng NhưChủ tịch Hồ Chí Minh nhận định: “Thế là chẳng những chúngkhông “bảo hộ” được ta, trái lại, trong 5 năm, chúng đã bánnước ta 2 lần cho Nhật” (1)

Ngay đêm 9/3/1945, Thường vụ Trung ương Đảng họpquyết định các vấn đề quan trọng: thay đổi khẩu hiệu, cáchình thức tuyên truyền, cổ động và đấu tranh cho thích hợpvới thời kỳ tiền khởi nghĩa, phát động cao trào chống Nhậtmạnh mẽ làm tiền đề tiến lên tổng khởi nghĩa Chủ trương

mới của Đảng trong chỉ thị ngày 12/3/1945 “Nhật Pháp bắn

nhau và hành động của chúng ta”, thể hiện sự chỉ đạo nhạy

bén của Trung ương Đảng đối với phong trào cách mạng cảnước trong bước ngoặt lịch sử, giúp cho các địa phương pháthuy tinh thần chủ động, sáng tạo trong thời gian chuẩn bị vàphát động khởi nghĩa vũ trang

Cả nước dâng lên một cao trào chống Nhật, cứu nước mạnhmẽ, rộng khắp từ Bắc chí Nam Tại Quảng Ngãi, chiều 11/3/1945,tù chính trị và nhân dân Kinh - Thượng đã vùng lên khởi nghĩachiếm châu lỵ Ba Tơ, lập chính quyền cách mạng và Đội du

(1) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập III, sđd, trang 385.

kích Ba Tơ Cao trào chống Nhật, nhất là cuộc khởi nghĩa

Ba Tơ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến Bình Định

CHĨA MŨI NHỌN VÀO GIẶC NHẬT VÀ TAY SAI

Nhật vừa sử dụng bộ máy tay sai của Pháp, vừa ra sức xâydựng bọn tay chân mới, cổ động phong trào bài Pháp, kích độngthanh niên tập trung chống quan lại, cường hào nhằm đánh lạchướng đấu tranh của nhân dân Chúng xúc tiến mạnh chủ trươngphá lúa và hoa màu để trồng bông, lạc và tiếp tục dùng bọn

“Liên nông thương đoàn” để vơ vét thóc gạo của dân

Lê Ấm, Trương Đình Ngô, lập Ủy ban quốc dân, quảngcáo rùm beng thuyết Đại Đông Á và nội các bù nhìnTrần Trọng Kim, Huỳnh Xứng Nguyễn Thoại…, hô hào gianhập Tân Việt Nam hội Bọn phản động trong đạo Cao Đàimở rộng thế lực, không chỉ bài xích các tôn giáo khác, mà ramặt chống Việt Minh Chúng trữ lương thực, xây dựng lựclượng vũ trang phản động, Thanh niên P.A có hệ thống thủlĩnh từ tỉnh xuống làng, là tổ chức hoạt động ồ ạt

Cuối tháng 3/1945, các đảng viên cũ Hoài Nhơn chính thứcbắt liên lạc với Ủy ban vận động cứu quốc Quảng Ngãi (1) Từcuối tháng 3/1945 đến cuối tháng 4/1945, tù chính trị căngĐắk Tô (Kon Tum), Trà Kê (Phú Yên), nhà lao Quy Nhơn.Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), vượt ngục về Bình Định Mộtsố học sinh, thanh niên Bình Định tham gia Việt Minh ở Hà Nội,Huế, Sài Gòn cũng về quê Cho tới giữa tháng 4/1945, ởBình Định hình thành nhiều nhóm Việt Minh

Tình thế mới đòi hỏi các lực lượng Việt Minh Bình Địnhphải tập trung mọi nỗ lực vào các công tác cấp bách; cô lập

(1) Cuối 1944, các đồng chí Đinh Trung, Trần Quang Khanh ra Mộ Đức để tìm cách bắt liên lạc với Ba Tơ.

bọn thân Nhật, nhanh chóng tập hợp và thống nhất lực lượng,kịp thời thay đổi các hình thức tuyên truyền và cổ động, tổchức và đấu tranh,

Giữa tháng 4/1945, tại Định Bình (Hoài Mỹ, Hoài Nhơn)

Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh Bình Định được thành lập, gồm

các đồng chí: Ngô Đức Đệ, Trần Quang Khanh, Đinh Trung, (1).Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh đề ra mấy chủ trương:

- Liên lạc và dựa vào đảng viên cũ các huyện để vậnđộng, tập hợp các tầng lớp nhân dân yêu nước vào hàng ngũViệt Minh

- Tích cực tuyên truyền, phổ biến các chủ trương, chínhsách của Mặt trận Việt Minh trong quần chúng

- Ra sức xây dựng các đoàn thể cứu quốc, tiến tới thànhlập Ủy ban vận động cứu quốc từ xã lên huyện

Đến cuối tháng 5/1945, Ủy ban vận động cứu quốc tỉnhliên lạc và tập hợp được đại bộ phận đảng viên cũ các huyệnHoài Ân, Hoài Nhơn, Phù Mỹ, An Nhơn, Hoài Ân, Hoài Nhơnlà những địa phương sớm hình thành Ủy ban vận động cứuquốc huyện và tổng Cùng thời gian, một số tù chính trị từQuy Nhơn, Buôn Ma Thuột về địa phương cũng xây dựngđược các nhóm Việt Minh ở Quy Nhơn, Diêu Trì, Phú Phong, và tìm cách bắt liên lạc với các đảng viên cũ

Cuối tháng 5/1945, đại biểu các nhóm Việt Minh PhúPhong, Phú Lạc, Vĩnh Lộc và đảng viên cũ ở Thủ Thiện họp tại hãng dệt Delignon (Tây Sơn), lập Ủy ban vận động

(1) Về thời gian lập UBVĐCQ tỉnh, đồng chí Ngô Đức Đệ nhớ là 29/3/1945 Chúng tôi viết tháng 4/1945, sau khi giám định nhiều thông tin khác, như hồi ức của các đồng chí Bùi Định Nguyễn Văn Chi, Nguyễn Thành Nghi, v.v cùng đoàn với đồng chí Đệ từ Đăk Tô xuống Quy Nhơn.

Việt Minh(1), do đồng chí Võ Xán làm Bí thư Hội nghị đề ramấy công tác:

- Khẩn trương tập hợp mọi lực lượng yêu nước của địaphương Lấy Phú Phong làm chỗ dựa để phát triển phongtrào các nơi, trước hết là thành phố Quy Nhơn và các thị trấnhuyện lỵ

- Mạnh dạn sử dụng các hình thức cổ động công khai đểtuyên truyền, giới thiệu rộng rãi trong quần chúng đường lốicứu nước của Việt Minh

- Tìm bắt liên lạc với tổ chức Đảng và Việt Minh trong vàngoài tỉnh

Sự ra đời và hoạt động của hai tổ chức Việt Minh trong

tỉnh, Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh và Ủy ban vận động

Việt Minh, có tác dụng thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của

phong trào Việt Minh toàn tỉnh Nhưng do không kịp thời đitới thống nhất về tổ chức và hành động, nên đã gây nhữngảnh hưởng tiêu cực đối với phong trào

Để dấy lên cao trào chống Nhật, cứu nước mạnh mẽ, cáctổ chức Việt Minh Bình Định đẩy mạnh những cuộc tuyêntruyền xung phong tại nhiều nơi trong tỉnh

Ngày 26/5/1945 (tức rằm tháng tư Ất Dậu, ngày Mai XuânThưởng bị xử lăng trì năm 1887) tại Phú Phong bọn thân Nhậthuy động quần chúng tham gia cái gọi là “cuộc tưởng niệm”Mai Xuân Thưởng, để giới thiệu Ủy ban quốc dân và thủ lĩnhthanh niên thân Nhật huyện Bình Khê Ủy ban vận động Việt

(1) Xem Chỉ thị về công tác tổ chức của Trung ương Đảng Cộng sản Đông

Dương ngày 1/12/1941, Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập III, sđd, trang 278.

Theo hồi ký của đồng chí Lê Văn Nhiễu ngày 23/3/1964 (do đồng chí Phan Chấn ghi), ý kiến của đồng chí Nguyễn Chơn (8/1986).

Minh lợi dụng diễn đàn cuộc mít tinh để tố cáo những chínhsách, chủ trương của Nhật Đồng thời hô hào quần chúnghăng hái gia nhập vào các tổ chức cứu quốc.

Ngày 28/5/1945, tại chợ Tân Đức (An Nhơn), Ủy ban vậnđộng Việt Minh phối hợp với Việt Minh An Nhơn (Ủy banvận động cứu quốc tỉnh), phát động thanh niên các làng vùngĐông bắc Bình Khê và Tây An Nhơn tẩy chay cuộc mít tinhbầu thủ lĩnh thanh niên thân Nhật tổng Mỹ Đức Đầu tháng6/1945, đội tuyên truyền xung phong của Ủy ban vận độngViệt Minh lại đột nhập cuộc cắm trại tại chợ Đồn (Nhơn Thọ,

An Nhơn) của thanh niên thân Nhật Nam An Nhơn, giới thiệuchương trình cứu quốc của Việt Minh Cũng vào đầu tháng6/1945, Ủy ban vận động Việt Minh còn chiếm diễn đàncuộc mít tinh tại Trường Định (Bình An, Tây Sơn) do côngchức Bình Khê tổ chức, để hô hào quần chúng đứng lênchống lệnh vét thóc gạo và thu thuế của Nhật

Tại Quy Nhơn nhóm Việt Minh trong học sinh trườngVõ Tánh (Collège Quy Nhơn), lợi dụng các buổi sinh hoạtvăn nghệ để phổ biến thơ ca cách mạng, nhất là thơ Tố Hữu.Nhóm này còn tổ chức cắm trại tại Eo Mén (chân đèo Cù Mông),lập ra đội học sinh cứu quốc Xứ Nhu Táo bạo hơn, một cánbộ Việt Minh còn tổ chức cuộc diễn thuyết tại trụ sở đoànthanh niên thân Nhật Tuy Phước, ở Phú Vinh (Nhơn Phú,Quy Nhơn)

Đến giữa tháng 6/1945, Ủy ban vận động cứu quốc tỉnhcũng xúc tiến các cuộc tuyên truyền xung phong

Ngày 15/6/1945, đồng chí Phạm Sanh, cán bộ của Ủy banvận động cứu quốc tỉnh tổ chức diễn thuyết xung phong tạichợ An Thường (Hoài Ân), có 1.000 người, phần đông là phụhuynh và học sinh các trường tiểu học bắc Bình Định đang

tham gia kỳ thi tốt nghiệp tiểu học, tới dự Ủy ban vận độngcứu quốc Hoài Ân rải truyền đơn nhiều nơi trong huyện, kể cảhuyện lỵ Cuối tháng 7/1945, Ủy ban vận động cứu quốcHoài Ân tổ chức diễn thuyết xung phong tại cuộc họp Ủy banQuốc dân huyện ở Thế Thạnh, và nơi cắm trại của thanh niênthân Nhật Hoài Ân và bắc Phù Mỹ, ở Gia Chiểu (Ân Đức).Cuối tháng 6/1945, tại nha Bang tá Tam Quan, Ủy banvận động cứu quốc phủ Ái (tức Việt Minh Hoài Nhơn) lợidụng diễn đàn cuộc “hiểu dụ” của tỉnh trưởng Bình Định vớitổng lý, để giới thiệu chương trình Việt Minh Tháng 7/1945,Việt Minh các tổng Vân Sơn (Mây), Tài Lương (Thanh), TrungYên (Thiện),… của Hoài Nhơn biến những cuộc họp của ủyban quốc dân, Tân Việt Nam thành các buổi giới thiệu vềViệt Minh Tại Phù Mỹ, Việt Minh Phủ Tú (tức Ủy ban vậnđộng cứu quốc Phù Mỹ) đẩy mạnh công tác tuyên truyềntrong công nhân viên chức ga Vạn Phú, và thanh niên, nông dânTân Ốc, Tân Lộc, Vĩnh Thuận (Mỹ Lộc), Vạn An (Mỹ Đức),

Ở An Nhơn, đồng chí Trần Lương tổ chức diễn thuyết trongcuộc họp tổng lý và thanh niên thân Nhật đông An Nhơn, tạiCảnh Hàng (Nhơn Phong)

Về công tác xây dựng lực lượng, đến cuối tháng 6/1945,các huyện Hoài Ân, Hoài Nhơn và Bắc Phù Mỹ đã lập Ủyban vận động cứu quốc từ tổng lên huyện Một số nơi, cáchội Thanh niên cứu quốc và Phụ nữ cứu quốc nhất là Nôngdân cứu quốc hoạt động khá mạnh Ủy ban vận động cứuquốc tỉnh xây dựng những tổ Công nhân cứu quốc các gaTam Quan, Bồng Sơn, Vạn Phú, Phù Mỹ Ga và đề-pô Diêu Trìtừ đầu tháng 5/1945 đã lập Ủy ban vận động cứu quốc Tạithành phố Quy Nhơn, Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh pháttriển lực lượng trong giới tiểu chủ, tiểu thương, có một số tổcông nhân cứu quốc ở hãng STACA, nhà đèn

Cùng thời gian trên, ngoài hãng dệt Delignon và thị trấnPhú Phong, một số làng của Bình Khê, Ủy ban vận độngViệt Minh còn lập những tiểu tổ Việt Minh trong công nhân,thợ thủ công, viên chức, trí thức, học sinh, ở Quy Nhơn, cácthị trấn huyện lỵ Phù Cát, Phù Mỹ, Bình Định, Phủ Mới(Tuy Phước), Diêu Trì Hội công nhân cứu quốc các ga namBình Định (Phù Mỹ, Khánh Phước, Phù Cát, Bình Định, MụcThịnh, Quy Nhơn)(1), thống nhất lực lượng với Ủy ban vậnđộng Việt Minh Cuối tháng 6/1945, Ủy ban vận động Việt Minhbắt liên lạc với các nhóm Thanh niên, viên chức yêu nước ở

An Khê, Pleiku và Kon Tum (Gia Lai - Kon Tum)

Công tác tuyên truyền, giới thiệu đường lối cứu nước củaViệt Minh đã kịp thời vạch trần những trò lừa bịp của Nhật,cô lập được bọn thân Nhật, góp phần quan trọng vào việc tậphợp các lực lượng yêu nước vào hàng ngũ cách mạng Nhữngcuộc đấu tranh chống Nhật bắt phu chuyển tải hàng quân sựcủa đồng bào Tuy Phước, chống vét thóc và thu thuế củaHoài Nhơn, Hoài Ân, và Phù Mỹ, chống phá lúa trồng bông

ở Bình Khê, An Nhơn, từ tháng 4 - 6/1945, thật sự là nhữngcuộc tập dượt quần chúng tiến lên tổng khởi nghĩa

KHẨN TRƯƠNG CHUẨN BỊ LỰC LƯỢNG:

Trong hai tháng 6 và 7/1945, Ủy ban vận động cứu quốctỉnh mở liền hai cuộc họp tại Trường An (Hoài Thanh,Hoài Nhơn), do đồng chí Trần Lương chủ trì Trong hội nghịTrường An lần thứ nhất (18/6/1945), Ủy ban vận động cứuquốc nhận định “phong trào phát triển chậm chạp, tổ chức

(1) Theo Hồi ký (2/8/1985) và Thư (1/1/1987) của đồng chí Giáp Văn Cương: Hội công nhân cứu quốc đường sắt nam Bình Định do đ/c Phạm Sanh lập đầu 5/1945, tại ga Phù Mỹ Đầu tháng 6/1945, vì đứt liên lạc với đ/c Sanh, nên đ/c Cương bắt liên lạc với Ủy ban vận động Việt Minh.

quá bóp chặt, chưa tập hợp các nhóm Việt Minh trong tỉnh,việc tranh thủ các tầng lớp trung gian chưa coi trọng ” (1).Trong hội nghị Trường An lần thứ hai (17 - 19/7/1945), Ủyban vận động cứu quốc tỉnh tiếp tục phê phán những thiếusót về công tác xây dựng lực lượng, nghiên cứu quán triệt chỉthị mới về công tác chuẩn bị khởi nghĩa.

Để khắc phục tình trạng trên, Ủy ban vận động cứu quốctỉnh đề ra mấy công tác cấp bách:

- Khẩn trương xây dựng các đoàn thể cứu quốc, nhất là hộiNông dân và Thanh niên cứu quốc Tranh thủ tầng lớp trunggian, vận động tín đồ các tôn giáo có xu hướng chống Nhật;

- Tích cực xây dựng các đội tự vệ cứu quốc và tự vệ sắtlàm nòng cốt phong trào chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang Phátđộng phong trào quyên góp xây dựng lực lượng vũ trang,ủng hộ Đội du kích Ba Tơ;

- Huấn luyện quân sự cho tự vệ, rèn vũ khí thô sơ Rútthanh niên lên chiến khu học tập quân sự;

- Lấy An Sơn, An Đỗ (Hoài Sơn, Hoài Châu, Hoài Nhơn),làm căn cứ của tỉnh, liên mảng với căn cứ của Quảng Ngãi.Hội nghị Trường An lần thứ nhất bổ sung các đồng chíPhạm Sanh, Trần Lê, Trần Lung và Trần Hoài Ân vào Ủy banvận động cứu quốc tỉnh Phân công đồng chí Trần Quang Khanh

làm Thư ký của Ủy ban, Hội nghị Trường An lần thứ hai

đưa thêm đại biểu Việt Minh các huyện Hoài Nhơn, bắc Phù Mỹvào Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh

Giữa tháng 6/1945, tại hãng dệt Delignon, Ủy ban vậnđộng Việt Minh họp Hội nghị kiểm điểm tình hình phong

(1) Xem bản kiểm thảo về Mặt trận Dân chủ và Tổng khởi nghĩa, Tỉnh ủy Bình Định (2/1949).

trào, chỉ rõ: chưa chú ý đúng mức vị trí quan trọng của thànhphố Quy Nhơn và các huyện lỵ, chưa tích cực vận động binhlính bảo an và phá rã các tổ chức Thanh niên thân Nhật.Công tác chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang làm chưa khẩn trương.Nhằm khắc phục tình trạng trên, hội nghị chủ trương:

- Tập trung mọi nỗ lực vào công tác trung tâm là chuẩn bịkhởi nghĩa vũ trang Chuyển cơ quan chỉ đạo của Ủy ban vậnđộng Việt Minh về thành phố Quy Nhơn;

- Tích cực phát triển lực lượng trong công nhân và nôngdân Chú ý vận động thanh niên, phá rã các tổ chức Thanhniên thân Nhật, tích cực tranh thủ tầng lớp trung gian;

- Lập các đội tự vệ cứu quốc trong công nhân và thanhniên Chuẩn bị vũ khí, nhất là vũ khí thô sơ;

- Điều tra tình hình một số cơ quan đầu não của Nhật vàngụy quyền tỉnh ở Quy Nhơn, v.v (1)

Để dấy lên cao trào quần chúng sẵn sàng xốc tới tổngkhởi nghĩa, các tổ chức Việt Minh dồn sức vào các công tác:phát động quần chúng, phát triển lực lượng và chuẩn bị khởinghĩa vũ trang

Đội tuyên truyền xung phong các huyện Hoài Nhơn, HoàiÂn và bắc Phù Mỹ liên tiếp tổ chức diễn thuyết tại các chợ:Ân, Cát, Trường (Hoài Nhơn); Kim Sơn và Phú Hữu (HoàiÂn); Cây Thị (Phù Mỹ), Cán bộ Việt Minh đột nhập cáccuộc họp của Cao Đài, Thanh niên thân Nhật ở Phú Mỹ, PhúLương, An Sơn, An Đỗ, Chương Hòa (Hoài Nhơn); Vạn Phú,Vạn An (Phù Mỹ), để vạch mặt Nhật và tay sai Cuối tháng7/1945, nhiều làng thuộc các tổng An Sơn, Tài Lương,

(1) Theo Hồi ký của đồng chí Nguyễn Chơn (1973 - 1986), Lê Văn Nhiễu (1973), và Nguyễn Công Luận,

Trung Yên của Hoài Nhơn; Kim Sơn và Phú Hữu của HoàiÂn, An Bình của bắc Phù Mỹ, Việt Minh huy động đông đảoquần chúng tham gia các cuộc đấu tranh chống Nhật và taysai vơ vét thóc gạo thu thuế.

Truyền đơn và biểu ngữ hô hào chống Nhật được rải nhiềuhuyện phía Nam Đội tuyên truyền của Ủy ban vận độngViệt Minh và Việt Minh An Nhơn (thuộc Ủy ban vận độngcứu quốc tỉnh) đẩy mạnh hoạt động tại Đồng Phó, Suối Bùn(Tây Sơn); Cây Bông, Tân Đức và Cảnh Hàng (An Nhơn) Cuối tháng 7/1945 đầu tháng 8/1945 các tổ chức Việt Minh ởQuy Nhơn (Ủy ban vận động Việt Minh và Ủy ban vận độngcứu quốc tỉnh) mở 4 cuộc mít tinh tại các xóm lao động LòVôi, Bầu Sen và các công sở: gara Buốc-bông, Hội quánthể thao, Nhà Xẹc Tây (Cercle Francaise)

Qua hai tháng (từ tháng 6 - 8/1945), số hội viên cứu quốctoàn tỉnh tăng nhanh, với hàng vạn người Trong đó, riêngHoài Nhơn tới 4.000 hội viên Nhiều huyện đã có những làngvà tổng “hoàn toàn”, tức đại bộ phận dân cư tham gia tổ chứcViệt Minh hoặc do Việt Minh nắm Mạnh nhất là các làng:

An Sơn, An Đỗ, Cửu Lợi, Tài Lương, Trường An, Tấn Thạnh(Hoài Nhơn); Kim Sơn, Lộc Giang, Hà Tây, Phú Hữu, GiaChiểu (Hoài Ân); Vạn Định, An Bình, Tân Ốc, An Lương(Phù Mỹ); Mỹ Đức, Đại An, Đại Bình, Cù Lâm, Cảnh Hàng(An Nhơn),

Lực lượng Việt Minh thành phố và các thị tứ cũng cóbước phát triển vượt bậc Thành phố Quy Nhơn có gần 1.500hội viên cứu quốc (cả Ủy ban vận động Việt Minh và Ủy banvận động cứu quốc tỉnh) Đề-pô Diêu Trì và các ga Diêu Trì,Quy Nhơn, Bình Định, Khánh Phước, Phù Mỹ, Vạn Phú, TamQuan Mục Thịnh, và các xí nghiệp lớn: STACA, Delignon,

FIARD, phần lớn công nhân và viên chức đều tham giaViệt Minh, có thể nói đề-pô Diêu Trì, hãng Delignon và gaQuy Nhơn là những xí nghiệp “hoàn toàn”.

Đến đầu tháng 8/1945, ngoài công nhân và nông dân,Việt Minh còn thu hút nhiều tầng lớp quần chúng yêu nướckhác, kể cả một số địa chủ, công thương gia, tín đồ và chứcsắc, giáo phẩm Phật giáo và đạo Thiên Chúa có tinh thầnyêu nước Hàng vạn thanh niên trong tổ chức Thanh niênP.A rời bỏ tổ chức cũ, xin gia nhập Thanh niên cứu quốc.Việt Minh còn xây dựng được các tổ binh sĩ cứu quốc trongbinh sĩ và hạ sĩ quan lính bảo an

Giữa tháng 7/1945, Việt Minh các huyện xúc tiến côngtác xây dựng lực lượng nửa vũ trang An Đỗ, An Sơn, Cự Lễ,Tài Lương, Dĩnh Thạnh, Cửu Lợi (Hoài Nhơn); Tân Ốc, VạnĐức, Vĩnh Thuận, Phú Thứ (Phù Mỹ) Đại An, Đại Bình, MỹĐức (An Nhơn); Dương An, Vân Hội (Tuy Phước), là nhữnglàng có từ 2 tiểu đội đến 1 trung đội tự vệ cứu quốc hoặc tựvệ sắt Hãng dệt Delignon, đề-pô Diêu Trì, ga Quy Nhơn, mỗi nơi có từ 50 đến 100 tự vệ công nhân Đầu tháng 8/1945,thành phố Quy Nhơn có gần 200 đội viên tự vệ trong côngnhân, học sinh và thanh niên

Cuối tháng 7/1945, Việt Minh Hoài Nhơn, Hoài Ân, An Nhơn, phát động đợt quyên góp xây dựng lực lượng nửa vũ trang vàủng hộ Đội du kích Ba Tơ Việc rèn đúc, mua sắm vũ khí thô

sơ cho tự vệ cũng được chú trọng Đầu tháng 8/1945, cả tỉnhcó 50 khẩu súng các loại Càng gần đến ngày khởi nghĩa,việc học tập quân sự và võ dân tộc trở thành phong trào quầnchúng mạnh mẽ Các vùng An Đỗ - An Sơn (Hoài Nhơn); LộcGiang - Lộc Bài (Hoài Ân); Đại An - Đại Bình (An Nhơn), được chọn làm căn cứ Vùng An Đỗ - An Sơn là căn cứ chínhcủa Ủy ban vận động cứu quốc tỉnh