Tổng quan về Đảng bộ Bình Định (1930-1945): Phần 1

Ebook Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Định (1930-1945): Phần 1 thông tin đến các bạn Đảng bộ ra đời và cuộc đấu tranh giành chính quyền (1930-1945); các tổ chức Đảng đầu tiên; cao trào 1930-1931; phong trào những năm 1932-1935.

LỊCH SỬ

ĐẢNG BỘ TỈNH BÌNH ĐỊNH

(1930 - 1945)

ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

LỊCH SỬ

ĐẢNG BỘ TỈNH BÌNH ĐỊNH

(1930 - 1945)

Tháng 9-2015

LỜI NÓI ĐẦU

Thực hiện chủ trương của Trung ương, Ban Thường vụ Tỉnhủy Bình Định chỉ đạo biên soạn tập sách Lịch sử Đảng bộ tỉnhBình Định giai đoạn 1930 - 1945 để ghi lại một trong nhữngchặng đường đấu tranh anh dũng chống thực dân, đế quốc củaĐảng bộ, quân và dân tỉnh nhà Tập sách được xuất bản lầnđầu vào dịp kỷ niệm 60 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sảnViệt Nam (3/2/1930 - 3/2/1990)

Sau khi được xuất bản, tập sách đã góp phần to lớn trongcông tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống yêu nước, đấutranh cách mạng cho cán bộ, đảng viên và nhân dân, nhất là thếhệ trẻ

Do điều kiện in ấn đã lâu, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bình Định(khóa XVIII) chủ trương tái bản tập sách Lịch sử Đảng bộ tỉnhBình Định 1930 - 1945 để phục vụ tốt hơn công tác nghiên cứu,tuyên truyền, giáo dục truyền thống đấu tranh cách mạng củađịa phương Ban Thường vụ Tỉnh ủy xin trân trọng giới thiệu tậpsách với đồng bào, đồng chí, bạn đọc trong và ngoài tỉnh

BAN THƯỜNG VỤ TỈNH ỦY BÌNH ĐỊNH

PHẦN MỘTĐẢNG BỘ RA ĐỜI VÀ CUỘC ĐẤU TRANH

GIÀNH CHÍNH QUYỀN (1930 - 1945)

Chương mở đầu

BÌNH ĐỊNH

1 ĐẤT NƯỚC, CON NGƯỜI

Bình Định nằm giữa vùng Duyên hải miền Trung, ở tọa độđịa lý 13003’-14042’ vĩ bắc và 108035’-109018’ kinh đông.Trước năm 1913, nhiều vùng của Gia Lai - Kon Tum cònthuộc về Bình Định Diện tích hiện nay khoảng 6.100 km2 Bắcgiáp Quảng Ngãi, nam kề Phú Yên, tây dựa Gia Lai - Kon Tum,đông hướng ra biển Đông Trước 1945, Bình Định có 4 phủ:Hoài Nhơn, An Nhơn, Tuy Phước, Phù Mỹ; 3 huyện: Phù Cát,Bình Khê, Hoài Ân và thành phố Quy Nhơn Năm 1947, lập

3 huyện miền núi: An Lão, Vĩnh Thạnh, Vân Canh

Một thời (938 - 1470), đây là trung tâm của Vương quốcChămpa cổ, với thủ đô thành Đồ Bàn Từ 1471 đến 1602,Bình Định mang tên phủ Hoài Nhơn Năm 1602, Nguyễn Hoàngđổi thành phủ Quy Nhơn Những năm 1771 - 1799, Quy Nhơn làcái nôi của phong trào Tây Sơn, với người anh hùng dân tộc kiệtxuất Nguyễn Huệ - Quang Trung Năm 1799, Nguyễn Ánh có đếquốc Pháp giúp sức, chiếm được thành Hoàng Đế, đổi Quy Nhơn

ra Bình Định, nhằm đề cao cái gọi là công lao “bình định” phongtrào Tây Sơn của ông ta

Địa hình Bình Định đa dạng, gồm các vùng: rừng núi, đồngbằng, ven biển, hải đảo và đô thị Đồng bằng tuy hẹp, bị núi đồichia cắt thành nhiều mảnh (1.700 km2, chiếm 17,5% diện tích tựnhiên), song là cánh đồng lớn của miền Trung, sau Thanh Hóavà Nghệ An Đất khá màu mỡ, thích hợp với nhiều loại cây

lương thực và cây công nghiệp Trước năm 1945, diện tích câydâu và cây dừa Bình Định chiếm từ 1/3 đến 1/2 diện tích trồngdâu và dừa của Trung bộ Đây còn là vùng chăn nuôi lớn, năm

1965 có tới 180.000 con bò, gần 250.000 con heo Núi đồi chiếmhơn 4/5 diện tích Ít núi cao, nhưng khá hiểm trở, giàu lâm thổsản và cây thuốc quí, có nguồn thủy năng và khoáng sản đángkể Bờ biển dài ngót 140 km, có nhiều cửa sông, cồn bãi, đầmghềnh, hải đảo, với thềm lục địa rộng Quy Nhơn là một thànhphố biển đẹp, nơi nghỉ mát và du lịch hấp dẫn, lại có cảng biểnlớn, có đầm sâu và kín

Bình Định nằm ở một vị thế địa lý quan trọng có tầm chiếnlược, là tụ điểm của một số đường quốc gia về thủy, bộ, hàngkhông và đường sắt Đường chiến lược 19 nối cảng biển Quy Nhơnvà miền Trung với các thị xã Kon Tum, Pleiku và Buôn Ma Thuột,với Hạ Lào và Đông Bắc Campuchia Đường số 1 và đường sắtxuyên Việt ra Bắc vào Nam đều thuận lợi Sân bay Phù Cát lớn,có thể tiếp nhận nhiều loại máy bay phản lực Bình Định từng lànơi diễn ra một số cuộc đụng đầu lịch sử (Chămpa - Việt vớiNguyên Mông; Tây Sơn với Pháp, Tây Ban Nha,…)

Bình Định là một trong số tỉnh đông dân của miền Trung vàViệt Nam Dân số cuối thời Tự Đức (1880) chỉ tính các huyệnđồng bằng, khoảng 390.000 người Năm 1932, có 701.344 người.Năm 1945, gần 750.000 người Năm 1953, hơn 727.942 người.Tháng 4/1989, có 1.246.178 người

Bình Định là nơi sinh cơ lập nghiệp của 4 tộc người anh em:

Ba Na, Chăm, H’rê, Việt (Kinh) Đồng bào Ba Na, Chăm, H’rêlà cư dân bản địa, tha thiết sống tự do, chân chất và kiên cườngchống đế quốc, phong kiến Thành Đồ Bàn, thành đá Tà Kơn(Konplo, Vĩnh Thạnh)… là những minh chứng hùng hồn Lớpngười Việt đầu tiên vốn là lưu dân, “dân mộ”, “tội đồ”, “tùbinh”, v.v… tức những lớp người cùng cực của xã hội phong kiến

Tổ tiên anh em Tây Sơn vốn là “tù binh” của chúa Nguyễn trongđợt đánh nhau với chúa Trịnh năm 1653 - 1658 Những lớp ngườimất tự do và khốn cùng đó, cả Kinh và Thượng, sớm biết cố kếtlại, không tiếc mồ hôi và xương máu, biến miền đất hoang dãvùng phiên trấn(1) thành những xóm làng đông đúc, trù phú.Chính những điều kiện kinh tế - xã hội và hoàn cảnh lịch sửđó tạo cho cư dân Bình Định vừa có những phẩm chất quí củangười Việt Nam (như: cần cù và sáng tạo, nhân ái, kiên cường…),vừa có các sắc thái riêng Tính khẳng khái, hào hiệp, xả thân

vì nghĩa lớn… mà tiêu biểu là Nguyễn Huệ, Bùi Thị Xuân,Mai Xuân Thưởng, Tăng Bạt Hổ,… được hun đúc từ cuộc sốnggian khổ để khai phá vùng đất mới của lớp người cùng khổ.Người lao động thì năng nổ, khéo tay,… từng làm nên nhiều côngtrình độc đáo, những sản phẩm thủ công nổi tiếng cả trong vàngoài nước(2) Kẻ sĩ thì thông tuệ, thanh bạch, tài hoa…(3) Nhưcác địa phương khác, người Bình Định là cư dân nông nghiệplạc hậu, nên không tránh khỏi những thói quen, tâm lý,… củangười sản xuất nhỏ

2 AI VỀ BÌNH ĐỊNH!

Bình Định được xem là trung tâm của một vùng văn hóa,nhiều tầng và nhiều lớp đan xen, với những nét tiêu biểu chobản sắc của một khu vực dân cư rộng lớn(4)

(1) Từ 1470 - 1611, dãy núi Cù Mông là biên giới giữa Đại Việt và Chămpa.

(2) Về kiến trúc có Tháp Chàm Hàng thủ công có nhiễu, lụa đậu ba, bún song thằn, nón ngựa…

(3) Tuổi trẻ học giỏi có Lê Văn Chân (Phù Mỹ) đậu tiến sĩ lúc 18 tuổi, Nguyễn Văn Hiển (Phù Cát) đậu hoàng giáp lúc 20 tuổi,… Cao Xuân Dục, trong

Đăng khoa lục cho Lê Văn Chân là “thiếu tuấn nhất nhân”.

Những nhà văn hóa lớn: Đào Duy Từ, Đào Tấn, Xuân Diệu…

(4) Nhà thơ Huy Cận nói về đặc trưng của vùng văn hóa này: “… hát tuồng nổi tiếng, với các điệu hò khỏe có mượt mà có, với thơ, từ của các thi bá một thời”.

Thành Cha (Nhơn Lộc), Đồ Bàn (Nhơn Hậu, An Nhơn),Thị Nại (Phước Hòa, Tuy Phước), một thời từng là đế đô, thươngcảng sầm uất của Chămpa Gần chục tháp, với các ngọn nổitiếng: Dương Long, Cánh Tiên… và hàng chục phế tích tháp ở

An Nhơn, Tuy Phước, v.v… ghi nhận một giai đoạn phát triển rựcrỡ của nghệ thuật Chàm Ấp Tây Sơn, hòn Ông Bình, bến TrườngTrầu (Tây Sơn), thành Hoàng Đế (An Nhơn), tân phủ Càn Dương(Phù Cát)… sừng sững dáng đứng của phong trào Tây Sơn,Linh Đổng, Hương Sơn, Hòn Úc… đặc biệt di tích các phong tràocách mạng 1930 - 1975 ken dày ở các huyện Trường thi Hương(1851 - 1915), thi võ (1667 - 1884), trường Quốc Học Quy Nhơn(1921 - 1945), thu hút những sĩ tử, võ sinh, học sinh cả một vùngtừ Nam - Ngãi đến Khánh - Thuận Bình Định còn là một trungtâm Phật giáo và Thiên chúa giáo của Đàng trong, với nhữngngôi chùa cổ kính: Quang Hoa (Tuy Phước), Thập Tháp (An Nhơn),Linh Phong (Phù Cát), và nhà thờ Gò Thị (Tuy Phước)…Cảnh quan Bình Định là một tặng vật của thiên nhiên Cácdãy núi Bích Kê, Lạc Phụng, Vọng Phu, Dương An,… chi nhánhcủa Trường Sơn - đâm sầm ra biển Đông, đón sóng bạc nhấpnhô Những dòng sông Lại, Côn,… khi ào ạt, lúc lượn lờ ôm chặtnhững cánh đồng xanh biếc lúa, ngô Thác LơPinh (Vĩnh Thạnh),Hầm Hô (Tây Sơn), đá Vọng Phu (Phù Cát), Ghềnh Ráng vàSuối Tiên (Quy Nhơn),… là những vùng nước non kỳ thú Các bãibiển quanh năm sóng vỗ của Thiện Chánh (Hoài Nhơn), Đề Gi(Phù Cát), Quy Hòa (Quy Nhơn),… vẫy gọi khách du lịch xa gần.Bình Định vốn là một trung tâm nổi tiếng về võ thuật, vớidòng võ Tây Sơn độc đáo Luyện võ trở thành phong trào quầnchúng rộng rãi, cha truyền con nối Ca dao Việt Nam có câu:

Ai về Bình Định mà coi Con gái Bình Định cầm roi, đi quyền

Các lớp võ sĩ chân chính từ Đinh Văn Nhưng (tức ông Chãng)và Đặng Văn Long (Thiết lý Đặng), Bùi Thị Xuân và Võ Văn Dũng,Vũ Thị Huấn và Nguyễn Văn Lộc,… thời Tây Sơn, cho tới Võ Hóa,Bùi Điền, Tăng Bạt Hổ, Phạm Toản, Lê Tuyên,… phong tràoCần Vương, đều hiến dâng tài nghệ và cả tuổi thanh xuân chosự nghiệp cứu nước, cứu dân.

Bình Định là mảnh đất màu mỡ cho cây văn hóa dân gianđơm hoa kết quả Ca dao, tục ngữ, chuyện cười, ca lý, hát kết,hò vè, hơ-môn,… nồng đượm tình người, ấm áp cảnh sắc và phong

vị xứ dừa Những hội dân gian: đỗ giàn, đua ngựa, bơi thuyền,múa lân, đâm trâu,… bừng bừng khí thế thượng võ Bình Định làcái nôi của ca kịch bài chòi và tuồng cổ Với tài năng đa dạngĐào Tấn (1845 - 1907), cùng nhiều lớp nghệ sĩ tài danh, dòngtuồng Bình Định góp phần xứng đáng vào việc đưa nghệ thuậtsân khấu tuồng cổ Việt Nam lên đỉnh cao, mang tính nhân vănsâu sắc Đây còn là nơi sản sinh và nuôi dưỡng một lớp nhà thơnổi tiếng: Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Chế Lan Viên,…

Đồng bào Bình Định mãi mãi nâng niu một kỷ niệm thiêngliêng của những năm 1909 - 1910 Anh Nguyễn Tất Thành, saunày là Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu, trên đường ra nước ngoàitìm phương cứu nước, đã dừng chân lại đây một thời gian(1) TạiBình Định, Anh ở với cha là cụ Nguyễn Sinh Huy đang làm trihuyện Bình Khê, đi lại các nơi: An Nhơn, Tuy Phước,… Nơi Anh

ở lâu nhất là thành phố Quy Nhơn

3 GÁNH NẶNG ĐẾ QUỐC, PHONG KIẾN

Ngoài tình cảnh chung cả nước, gánh nặng đế quốc, phongkiến của người dân Bình Định cũng có những đặc thù

(1) Hồ Chí Minh, những sự kiện, Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, HN, 1987, trang 13.

Năm 1799, chiếm được thành Hoàng Đế, Nguyễn Ánh lậptức xóa tên Quy Nhơn Các năm 1802 - 1808, Gia Long triệt hạấp Tây Sơn, san bằng thành Hoàng Đế,… gán cho các địa danhlịch sử đó những cái tên có tính chất phỉ báng (Bình Định, An Tâyrồi An Khê, Nam An và Bắc Thuận,…) Đối với dân chúng, nhàNguyễn đàn áp thẳng tay, cưỡng bức đồng bào Chăm di cư, rẻrúng và vùi dập sĩ phu(1).

Về kinh tế, Gia Long mở cuộc chiến tranh cướp ruộng đấtcủa nông dân Bình Định ngót nửa thế kỷ (1799 - 1839) Sử chínhthống nhà Nguyễn và cả Minh Mạng cũng phải thừa nhận sựthật lịch sử này Tô thuế các loại ruộng công, tư và quan điền,đồn điền,… của Bình Định rất nặng Những chính sách kinh tếhiểm độc trên đã dẫn tới các hậu quả đáng lẽ không thể xảy ra

ở vùng đất trù phú này Năm 1822, ấp Chánh Thuận (nay thuộcCát Hanh) và 2 ấp khác, dân phiêu tán Năm 1824, 1860, 1863,…nhiều làng dân bỏ đi nơi khác kiếm sống(2)

Ách áp bức và bóc lột nghiệt ngã của nhà Nguyễn gây ranhững biến động sâu sắc, để lại nhiều hậu quả về tư tưởng, tìnhcảm và tâm lý cho nhiều thế hệ dân cư Bình Định Những chấnthương lịch sử xã hội đó, nhất là tình trạng phân tán, thụ động,…khá nặng nề

Từ năm 1876, nhất là sau khi cuộc khởi nghĩa của Mai XuânThưởng bị dập tắt, đế quốc Pháp xúc tiến ngay việc vơ vét tàinguyên và nhân lực Bình Định Ngót 30 năm (1887 - 1925), hơn

(1) Gauthier, công sứ Quy Nhơn 1933 - 1937, nhận xét “cấu trúc xã hội

Bình Định chỉ có hương lý và dân cày, số quan lại về hưu rất ít” Theo Địa dư mông học Bình Định và tạp chí Nam Phong: Năm 1932, Bình Định có 126.880

chánh nạp, mà chỉ có 5.277 chức sắc và miễn diêu, miễn sai Một tỉnh khác cũng

ở miền Trung, số chánh nạp 53.213 (tức không bằng 1/2), mà tới 5.344 chức sắc, miễn diêu và miễn sai.

(2) Nguyễn Thế Anh, Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới triều các vua Nguyễn.

SG, 1971.

40 công ty, hãng buôn tư bản như những con đỉa háu máu bámchặt vào các động mạch chính của cơ thể kinh tế địa phương.Paris, Pérignon, Delignon, Mathey, De Montpezat, Marvoire,…cướp hơn 40.000 mẫu rừng và đất, ruộng của dân Bình Khê,

An Nhơn, Hoài Nhơn, Vân Canh, An Lão,… Louis Rideau chiếmđứt 1.000 mẫu vườn dừa sai quả của dân các làng Huân Công,Tân Mỹ, Trường An, Cửu Lợi,… (Hoài Nhơn) Đến năm 1929,theo tài liệu của Pháp(1), bọn côlông Pháp chiếm hơn 5.361 ha(chỉ tính đất canh tác), tức hơn 4,26% diện tích trồng trọt địaphương Như vậy, bình quân một người Pháp “dân sự” (năm 1930)chiếm hơn 23 ha, tương đương bình quân chiếm hữu ruộng đấtcủa một người Pháp toàn Đông Dương, gấp 160 lần một ngườidân địa phương (0,119 ha) Kỹ thuật canh tác các đồn điềnPháp không hơn gì nông dân Thuế ruộng của chủ đồn điền rấtthấp Trong tài khóa 1931 - 1932, diện tích canh tác của dânBình Định chỉ hơn 19 lần, nhưng tiền thuế phải nạp gấp 245 lần(264.000đ/410đ) Gặp thiên tai, chủ đồn điền được Nhà nước

“trợ cấp” (2)

Từ cuối thế kỷ XIX, nhiều hãng buôn độc quyền Pháp đổxô đến Quy Nhơn, lập thương quán Đó là Descours et Cabaud,Denis Frèrés, L’UCIA (L’Union commerciale Indochine etAfricaine), SFATE (Société Francais - Annamite de textille etexport), Poinsard et Veyret,… Dựa vào tư sản mại bản người Hoa(Hòa Thoại, Phước Hiệp, Khe Tong,…), tư bản Pháp không nhữngkhống chế thị trường và bóc lột nặng nề nhân dân Bình Định, màcòn thao túng và vơ vét tài nguyên các tỉnh lân cận: Quảng Ngãi,Phú Yên và Tây Nguyên

(1) Bulletin des amis du vieux Huế, số 1 - 2 năm 1931.

(2) Sau cơn bão tháng 11/1910, Khâm sứ Trung Kỳ, trong Nghị định số 227 tháng 12/1910, cấp cho Delignon 800đ, Mathey 300 đồng bạc Đông Dương.

Cái gọi là công nghiệp của Pháp ở Bình Định không là bao.Lập hãng dệt Delignon (1902) nhằm khống chế nghề dệt lụanổi tiếng của Bình Định, và cũng để cạnh tranh với hàng tơ lụacủa Trung Quốc, Nhật Bản Xưởng hột vịt FIARD (1896) xuấtsang Pháp cạnh tranh với bột trứng Syrie Công ty SICA (1904)và SADCA (1914), độc quyền nấu và bán rượu cho dân các tỉnhtừ Quảng Ngãi vào Phú Yên, Tây Nguyên Trong các xí nghiệp,

tư bản Pháp kết hợp lối bóc lột tư bản với bóc lột phong kiến đểthu lợi nhuận cao(1)

Đến năm 1936, ngoài đường Quốc lộ số 1 đã rải nhựa, Pháplàm thêm đường số 19, các đường hàng tỉnh (5,6) và liên tỉnh (6),hoàn thành đoạn đường sắt Đà Nẵng - Quy Nhơn - Nha Trang(10/1936) Cảng Quy Nhơn sau lần nâng cấp năm 1935, tàu3.000 tấn có thể cập bến Công ty STACA có xưởng sửa chữa tạiQuy Nhơn, thao túng việc chuyên chở hàng hóa và hành kháchđoạn đường bộ Đà Nẵng - Nha Trang Hãng vận tải đường thủy(Messageries Maritimes) độc quyền chuyên chở hàng hóa xuấtnhập khẩu cảng Quy Nhơn

Thuế thân từ 10.228 đồng (1898) tăng lên 300.800 đồng(1931) Một xuất đinh từ 10 xu tăng lên 3đ,20 (tương đương 1 tạthóc lúc đó) Thuế ruộng đất từ 27.369 đồng (1898) tăng lên364.000 đồng (1931) Năm 1931, riêng thuế nạp cho ngân sáchTrung Kỳ và Đông Dương của Bình Định tới 876.000 đồng,tương đương 27.000 tấn theo giá lúa đầu 1932, tức gần 30% sảnlượng thóc bình quân hàng năm của địa phương Năm 1933, dânBình Định phải “tiêu thụ” 1.200 kg thuốc phiện bằng tiền 10.000tấn thóc Nếu tính các loại thuế khóa, những khoản “phù thulạm bổ” của nha lại và cường hào… thì gánh nặng thuế khóa củangười dân Bình Định đến quằn lưng

(1) Delignon, năm 1937 vốn 3.600.000 francs, lãi 1.098.000 francs.

Một tỉnh hơn 700.000 dân, đến 1935, ngoài bệnh việnQuy Nhơn (1906) với 100 giường, mới có trạm xá Bồng Sơn Tỷlệ học sinh tiểu học rất thấp so với dân số của tỉnh, với nhiềutỉnh(1) Năm 1932, cả tỉnh có 3 trường tiểu học toàn cấp (6 lớp),

10 trường sơ học (3 - 4 lớp), 60 trường dự bị (2 lớp) Trong khiđó, nhà lao Quy Nhơn xây cất năm 1930 rất kiên cố, một lúc cóthể giam 400 - 600 tù Tại Quy Nhơn và các huyện lỵ, thậm chínhiều làng, nhan nhản những “tiểu bài” bán rượu và thuốc phiện(RA, RO) Tài sản văn hóa vô giá của Bình Định cũng bị vơ vét.Năm 1886, các nhà “khảo cổ” Pháp dùng tàu Mê-Kông chở hơn

80 tấn, gồm tượng đồng và đá, phù điêu,… của các tháp Chàmvề nước(2)

Cái gọi là “công cuộc khai hóa” của đế quốc Pháp tại BìnhĐịnh chẳng những phá vỡ sự phát triển tự nhiên của nền kinh tếđịa phương mà còn kìm hãm nền kinh tế đó trong tình trạngquè quặt và lạc hậu, hoàn toàn bị trói chặt vào cỗ xe “kinh tếmẫu quốc”

4 CƠ CẤU XÃ HỘI:

Chính sách thuộc địa của Pháp gây những tác động lớn đốivới Bình Định Cơ cấu xã hội có sự biến động sâu sắc Các giaicấp cũ bị phân hóa, một số lực lượng xã hội mới ra đời

(1) Học sinh tiểu học Bình Định so với dân số năm 1928 là: 0,5%

- Học sinh tiểu học Bình Định so với dân số năm 1944 là: 0,7%

- Học sinh tiểu học Đông Dương so với dân số năm 1928 là: 0,8%

- Học sinh tiểu học Thái Nguyên so với dân số năm 1932 là: 1,8%

- Học sinh tiểu học Bình Thuận so với dân số năm 1927 là: 2%

- Học sinh tiểu học Hà Bắc (Bắc Ninh, Bắc Giang) so với dân số năm 1932 là: 1,2%.

- Học sinh tiểu học An Giang (Long Xuyên, Châu Đốc) so với dân số năm

1944 là: 1,7%

(2) Charles Lemire, Notes sur le Bình Định, Revue Indochine 1900.

Từ đợt khai thác lần thứ nhất (1897 - 1914) của Pháp, lực

lượng công nhân xí nghiệp Bình Định xuất hiện Công nhân gồm

các ngành dệt, chế biến thực phẩm, giao thông vận tải, xây dựng,

cơ khí sửa chữa,… Đông là thợ dệt, chế biến thực phẩm, v.v…Trong đợt khai thác lần thứ hai, thêm một số xí nghiệp mới SITA,CADASTRE, nhà đèn, đề-pô Diêu Trì và Quy Nhơn, gara TrầnSanh Thại,… Đội ngũ công nhân tăng, nhất là lớp thợ kỹ thuậtcủa Trường Kỹ nghệ Thực hành Huế Chưa tính số lao động cáchãng buôn ở Quy Nhơn, 5 xưởng dệt thủ công người Hoa ở An Thái,lực lượng công nhân xí nghiệp Bình Định gần 7.000 người.Công nhân Bình Định xuất thân từ nông dân, thợ thủ công bịbần cùng hóa trong quá trình khai thác của Pháp Số lượng chiếmtỷ lệ nhỏ (khoảng 1%), trình độ văn hóa và kỹ thuật thấp, nhưngcông nhân Bình Định khá tập trung, tính chất vô sản hiện đạingày càng tăng Đại bộ phận công nhân tập trung các xí nghiệp từ

70 đến 2.000 người (Delignon, SADCA, STACA, FIARD, SITA,cảng, đề-pô Diêu Trì và Quy Nhơn, hãng Flachet - Lê Phát An,…).Như cả nước, công nhân Bình Định chịu 3 tầng áp bức, bóclột Gắn bó với nông dân, sinh trưởng một vùng đất có truyềnthống yêu nước kiên cường, công nhân Bình Định là giai cấp đạidiện cho lực lượng sản xuất tiến bộ, triệt để cách mạng của địaphương Quá trình thành lập Đảng bộ, các cao trào 1930 - 1931,

1936 - 1939, 1940 - 1945, công nhân là một trong hai lực lượngcách mạng cơ bản của địa phương Trong Cách mạng tháng Tám,họ là lực lượng nòng cốt của cuộc khởi nghĩa tại thành phốQuy Nhơn và các huyện lỵ Bình Khê, An Nhơn, Tuy Phước

Nông dân là lực lượng xã hội đông đảo nhất của Bình Định.

Trước năm 1945, họ chiếm tỷ lệ trên dưới 95%(1) dân số địa

(1) Theo Henry Yves, L’économie agricole de l’Indochine số hộ từ không tấc nào đến vài mẫu ta của Bình Định là 95,3% Theo điều tra của Nông hội Khu 5:

trước 7/1954, nông dân Bình Định khoảng 92,2%.

phương Họ là đối tượng chính của chính sách bóc lột và thốngtrị của đế quốc Pháp và phong kiến Bị hất khỏi ruộng vườn,nhưng cơ sở công nghiệp tại chỗ không dung nạp nổi đội quân bịbần cùng hóa rất đông đảo này Một số phải rời quê hương, làm

cu ly các đồn điền, công trường của Pháp ở nam Đông Dương vàTân Đảo Phần đông sống lây lất với khẩu phần ruộng công,ruộng lãnh canh của địa chủ, hoặc chạy bữa bằng cày thuê, cuốcmướn Trong kiếp sống nô lệ đó, đồng bào các dân tộc miền núicòn chịu trăm bề cay đắng và cơ cực hơn Ngoài ách áp bức vàbóc lột, sự khinh miệt của đế quốc và phong kiến, họ còn bị bọnchủ làng phạt vạ, bắt nhuốc và bị trói buộc, giam hãm bằnghàng chục tập tục hủ lậu

Nông dân Bình Định mang trong mình khí phách Tây Sơn,vốn có mối hận thù dân tộc và giai cấp rất sâu đậm với đế quốcvà phong kiến Họ là lực lượng chủ yếu của những phong tràochống Pháp, chống sự bóc lột của giai cấp địa chủ Từ khi cóĐảng, nông dân Bình Định càng phát huy vai trò lực lượng cáchmạng chủ lực, là người bạn tin cậy nhất của giai cấp công nhântrong phong trào cách mạng địa phương Trong Cách mạng thángTám, nông dân là lực lượng nòng cốt của cao trào chống Nhật,cứu nước và khởi nghĩa giành chính quyền các huyện

Tiểu tư sản Bình Định gồm: tiểu thương, tiểu chủ, giáo

viên, học sinh, trí thức, văn nghệ sĩ, dân nghèo thành thị, bị đếquốc, tư sản, phong kiến bóc lột và khống chế, nên đời sống củahọ bấp bênh Các lò nấu dầu dừa, chế biến sắn, khai thác hảisản,… của người Việt bị bọn tư sản người Hoa chèn ép Côngchức nhỏ với đồng lương chết đói, lại bị rẻ rúng Học sinh thiếutrường, bị nhồi sọ nặng nề Trước năm 1945, số người Bình Địnhcó bằng tú tài, đại học, viên chức rất ít Tầng lớp tiểu tư sảnthường dao động Song họ, nhất là trí thức, học sinh có tình cảm

dân tộc sâu đậm, nhạy cảm với thời cuộc, rất hăng hái cáchmạng, nên giữ vai trò quan trọng đối với các phong trào đô thị.

Tư sản Bình Định rất ít, phần lớn là loại nhỏ Phần đông

làm các nghề dịch vụ, một số kinh doanh công nghiệp (xà phòng,dệt,…) Trần Sanh Thại vừa có gara ô tô, vừa có xưởng xà phòng,

bị hãng STACA chèn ép, phải bán gara Lê Phát An có xưởngdệt và nhuộm ở Tân An (Nhơn Hòa, An Nhơn), có ô tô chở hàngcũng bị Delignon thôn tính Tư sản Bình Định có khuynh hướngdân tộc, dân chủ Bị lệ thuộc về kinh tế với đế quốc, dính líu vớiphong kiến, làm giàu bằng bóc lột công nhân, nên tinh thần dântộc, dân chủ của họ cũng có giới hạn

Trước năm 1954, bình quân chiếm hữu của một nhân khẩuđịa chủ là 1 mẫu 6 sào, gấp 12 lần một nhân khẩu bần nông(1 sào 1 thước), hơn 4 lần so với một nhân khẩu trung nông(3 sào 9 thước) Song các thủ đoạn bóc lột tô tức thì rất trắngtrợn, nhất là các mánh khóe thao túng ruộng đất công của bọncường hào Một số địa chủ chiếm ruộng đất vài làng, thậm chínhiều huyện (Ký Viết ở Phù Cát,…) Địa chủ gốc Hoa cũng chiếmhữu nhiều ruộng: Quách Bình (Tây Sơn) ngót 400 mẫu, Tạ ThủyNguyên (An Nhơn) hơn 200 mẫu,… Giai cấp địa chủ Bình Địnhcấu kết với Pháp để duy trì ách bóc lột nhân dân Đế quốcPháp dựa vào địa chủ để thống trị và bóc lột nhân dân Songgiữa địa chủ và thực dân, không phải là không có mâu thuẫnvề quyền lợi Phần lớn địa chủ nhỏ, nhất là con em họ có tinhthần dân tộc

Tình hình kinh tế - xã hội Bình Định chứng tỏ: sự cấu kếtgiữa đế quốc Pháp và giai cấp địa chủ là đặc trưng chủ yếu củachế độ thuộc địa Việt Nam Nắm vững đặc trưng chủ yếu này có

ý nghĩa rất quan trọng đối với việc đề ra đường lối chiến lược,sách lược của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân

5 BÌNH ĐỊNH MÀ KHÔNG THỂ “BÌNH ĐỊNH” ĐƯỢC!

Phát huy truyền thống Tây Sơn quật khởi, nhân dân Bình Địnhkhông ngừng đứng lên chống đế quốc và tay sai

Từ giữa tháng 8/1885, hưởng ứng hịch Cần Vương, nghĩaquân đã nổi dậy ở các huyện Phù Mỹ, Hoài Nhơn, Tuy Phước,

An Nhơn, v.v và cuối tháng 8/1885 chiếm được thành Bình Định.Đầu tháng 9/1885, Pháp phải mở cuộc hành binh chiếm lại thànhBình Định(1) Song cho tới cuối 1886, nghĩa quân vẫn làm chủtình hình toàn tỉnh, vừa đưa quân phối hợp chiến đấu với nghĩaquân Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận

Đầu 1887, Pháp và triều đình Huế huy động gần 7.000 quâncác loại, để đàn áp Nghĩa quân chiến đấu rất dũng cảm trongcác trận Bồng Sơn, Kim Sơn, Phù Ly, Bầu Sấu, Thủ Thiện,Đồng Hươu,… Phong trào Cần Vương Bình Định là một trongnhững cuộc khởi nghĩa lớn của phong trào Cần Vương cả nước(1885 - 1890), là đỉnh cao của phong trào các tỉnh Nam Trung bộ.Mai Xuân Thưởng bị lăng trì, dân chúng bị Nguyễn Thân vàTrần Bá Lộc tàn sát hàng loạt Nhưng các chiến sĩ yêu nướcBình Định không sờn chí Phạm Toản lập căn cứ trong rừng sâu,kéo dài cuộc kháng chiến đến năm 1890 Nguyễn Đa chạy vàoThất Sơn (An Giang), tiếp tục cuộc chống Pháp Tăng Bạt Hổqua Xiêm, Trung Quốc, Nhật, rồi trở về nước cùng Phan Bội Châucổ động phong trào Đông Du (1905 - 1908), Võ Trứ cùngTrần Cao Vân gây dựng lực lượng trong nông dân và sư sãihai tỉnh Bình Định và Phú Yên, phát động cuộc khởi nghĩaSông Cầu (1898)

Trước nạn xâm lăng của Pháp, nhiều người con ưu tú củaBình Định trên đất Nam bộ và Huế, cũng có những ứng xử cao(1) Cuộc hành binh do tướng Roussel De Courcy, Tổng Chỉ huy quân viễn chinh Pháp tại Trung và Bắc Kỳ, chỉ huy.

đẹp Ngày 3/8/1864, Nguyễn Văn Viện cùng một số người thuộchoàng tộc, tổ chức cuộc binh biến tại Huế để bắt Khâm sứ Phápvà phái đầu hàng Võ Duy Dương, tức “Ngũ linh Dương”, sau khitham gia bảo vệ thành Gia Định và cuộc khởi nghĩa Trương Định,đã về Đồng Tháp Mười khởi nghĩa, đánh những trận oanh liệt:Cái Nước, Đồng Tháp Mười, chợ Cao Lãnh,… Nguyễn Văn Lịchtức Nguyễn Trung Trực, người con của Tân An (Long An), nhưngchính quán, thôn Vĩnh Hội, tổng Trung An, Phù Cát (nay là xãCát Hải), với chiến công đốt cháy tàu “Hy Vọng” (Espérance)của Pháp, và câu nói bất hủ trước lúc hy sinh: “Bao giờ đất nàyhết cỏ thì người Nam mới hết chống Tây”, kế thừa xứng đángkhí phách Tây Sơn.

Từ 16/4 - 19/5/1908, nhân dân nổi dậy chiếm các huyện lỵ:Hoài Nhơn, Hoài Ân, Phù Mỹ, Tuy Phước, An Nhơn, Tây Sơn…Ngót 30.000 quần chúng bao vây chặt thành Bình Định, sôisục chống sưu cao thuế nặng, đòi trừng trị bọn “sâu dân mọtnước” Sau cuộc khởi nghĩa 1885 - 1887, đây là cuộc nổi dậycó qui mô toàn tỉnh và quyết liệt Đế quốc Pháp phải điều 3 đạiđội lính thuộc địa đóng tại Hà Nội, Hải Phòng về Bình Định,để giải vây bọn tay sai và đàn áp đẫm máu quần chúng CụHuỳnh Thúc Kháng, một trong những người khởi xướng phongtrào chống thuế Trung bộ năm 1908, đánh giá: “Cuộc cự sưuNam - Ngãi vừa lan đến Bình Định thì ngọn sóng khởi lên mộtcách bồng bột hơn các nơi khác”(1)

Những năm 1900 - 1914, đồng bào miền núi Bình Định cũngliên tiếp đứng lên chống sưu thuế, nhất là chống cướp đất(3/1900, 4/1902, 1904, 1905, 1909…) Nhân dân Vĩnh Thạnhkéo dài cuộc đấu tranh ngót 30 năm (1900 - 1929) Nghĩa quânlàng Kon Yơng (Vĩnh Hảo) bắt tên quan ba Barist, đồn trưởng(1) Huỳnh Thúc Kháng, Phong trào chống thuế Trung Kỳ năm 1908, Ích Trí,

Huế, 1946.

Định Quang kiêm kiểm lý Vĩnh Thạnh, đồng bào H’rê An Lão

ở Nước Giáp, Nước Đinh… chống Pháp cướp đất rất quyết liệt.Để đối phó lại phong trào quần chúng đế quốc Pháp phải dùngmáy bay ném bom các làng Cha Ó (Vĩnh An), Kon Yơng,… Nhữngnăm 30 của thế kỷ XX, tuy đã chốt được một số đồn tại An Lão,Vĩnh Thạnh và Vân Canh, song đế quốc Pháp không thể nàokiểm soát được miền núi Bình Định

Nông dân Bình Định không ngừng dấy lên phong trào chốnggiai cấp địa chủ phong kiến Trước hết, đó là phong trào đấu tranhchống cuộc chiến tranh chiếm đoạt ruộng đất của Nguyễn Ánh.Người Pháp viết về phong trào này: “nông dân Bình Định chốnglại cuộc cướp đất của Nguyễn Ánh rất dữ dội Khắp nơi dấy lênnhững cuộc nổi loạn”(1) Dù Minh Mạng cho tiến hành cái gọi là

“chiết bán sung công” (tức lấy 1/2 ruộng tư làm ruộng công),cũng không xoa dịu được phẫn nộ của nông dân Bình Định Năm

1840 - 1841, tức sau 2 năm thi hành “chiết bán sung công”, cótới 300 vụ tranh chấp giữa nông dân và địa chủ Hầu hết cáchuyện xảy ra không ngớt những vụ nông dân hỏi tội bọn ác bá.Nông dân không ngừng nổi dậy chống sự bóc lột của giai cấpđịa chủ là một nét rất đặc sắc của phong trào đấu tranh củaBình Định trước 1930

*

* *Các cuộc đấu tranh sôi động của nhân dân Bình Định trongnhững năm cuối thế kỷ XIX và đầu XX góp phần đẩy xã hộithuộc địa, nửa phong kiến Việt Nam lún sâu vào cơn khủnghoảng trầm trọng Cuộc khủng hoảng này là nạn nước, mà cũnglà sự thách thức lịch sử đối với năng lực và trí tuệ của nhân dâncả nước, của mỗi địa phương

(1) Revue Indochine số 81, 1900.

Biết bao thế hệ chiến sĩ yêu nước Bình Định ngã xuống chocông cuộc tìm đường cứu nước, cứu nhà Các phong trào đó không

đi tới thành công vì thiếu sự lãnh đạo của một tổ chức cáchmạng kiểu mới, với một đường lối chính trị có thể giải quyếtđúng đắn các vấn đề chiến lược, sách lược đặt ra cho đất nướcvà quê hương trong thời đại mới

Dòng sông vượt qua bao núi cao, rừng rậm, vách đá cheoleo,… để đến với biển cả Các phong trào đấu tranh của nhândân Bình Định trong thời gian này có những bước quanh co.Song đó là sự vươn mình và tìm tòi hướng đi không biết mệtmỏi của các thế hệ chiến sĩ yêu nước tiền bối, thực sự chuẩn bịmảnh đất cho chủ nghĩa xã hội gieo hạt giống của công cuộcgiải phóng(1)

(1) Hồ Chí Minh, Sđd, tập I trang 10.

Chương I

CÁC TỔ CHỨC ĐẢNG ĐẦU TIÊN

(1928 - 1930)

1 VẬN HỘI MỚI, PHONG TRÀO MỚI

Đầu những năm 1930, Việt Nam đứng trước ngưỡng cửacuộc cách mạng giải phóng dân tộc kiểu mới, trong cao tràocách mạng mà Lênin gọi là “Phương Đông thức tỉnh”, dấy lênsôi sục sau Cách mạng tháng Mười Nga (11/1917)

Sau tiếng bom của Phạm Hồng Thái (6/1924) tại Sa Điện(Quảng Châu, Trung Quốc), cả nước dâng lên những đợt sóngđấu tranh đòi các quyền dân tộc và dân chủ Phong trào côngnhân có bước chuyển biến về chất, tiêu biểu là cuộc bãi côngngày 04/8/1925 của công nhân hãng Ba Son, Sài Gòn Phongtrào đấu tranh đòi trả lại tự do cho cụ Phan Bội Châu (từ tháng

10 đến tháng 12/1925), để tang cụ Phan Chu Trinh (cuối tháng3/1926), lan từ Nam chí Bắc Trước khí thế tiến công mới củacách mạng Việt Nam, đế quốc Pháp phải đưa VaRen (VaRenne),đảng viên Đảng xã hội Pháp bị khai trừ, sang làm toàn quyềnĐông Dương thay cho MécLanh, với ngón lừa bịp mới rất xảoquyệt “Pháp Việt đề huề”

Đồng chí Nguyễn Ái Quốc từ Pháp đi Liên Xô Người thamgia các Đại hội: Quốc tế Nông dân (12 - 15/10/1923), Quốc tế Cộngsản lần thứ V (17/6 - 8/7/1924) Đầu năm 1925, tại Quảng Châu,

Người lập Thanh niên cộng sản đoàn, và Việt Nam Thanh niên

Cách mạng đồng chí hội (2/1925) để tập hợp và giác ngộ những

thanh niên yêu nước có xu hướng cộng sản chủ nghĩa Người mở

lớp huấn luyện, đào tạo cán bộ cốt cán đưa về nước, ra báo

Thanh niên… Qua đó khẩn trương truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin

“vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, huấn luyện họ, đưahọ ra đấu tranh giành độc lập, tự do”(1)

Hòa nhịp với cao trào cách mạng cả nước, phong trào đấutranh của Bình Định có bước phát triển mới Nét đặc sắc là phongtrào đã tập hợp được một lớp chiến sĩ yêu nước, có kiến thứcvăn hóa, xuất thân từ các tầng lớp quần chúng cơ bản, làm nhiệmvụ tiếp nhận, thể nghiệm tư tưởng mới của thời đại

Những năm 1923 - 1925, một số chiến sĩ yêu nước Hoài Nhơn,Tuy Phước, Quy Nhơn, An Nhơn… hưởng ứng phong trào đòi cảicách dân chủ, đã đứng lên hô hào đồng bào “kết đoàn”, lập mộtsố hội đoàn Các hội này nhằm cổ động sản xuất, dùng hàng nộihóa để “tự cường”, hỗ trợ cho phong trào và các tổ chức yêunước địa phương Một số trí thức và viên chức tiến bộ, tiêu biểulà Đồng Sĩ Bình, thông phán tòa sứ Quy Nhơn, đã lợi dụng việcchuẩn bị các tập “dân nguyện” (cahiers des voeux) cho toàn quyềnVaRen, để công kích một số chính sách của Pháp, bênh vực chodân nghèo(2) Những hoạt động trên tuy chưa vượt khỏi nhữngyêu cầu cải cách có tính chất cải lương của lớp tư sản và tiểuchủ địa phương Song ít nhiều có tác dụng động viên, cổ vũ tinhthần đấu tranh của quần chúng

Những năm 1925 - 1927, nổi lên những cuộc đấu tranh củanhân dân lao động thành phố Quy Nhơn

Cuối năm 1925, học sinh gửi yêu sách cho tòa Khâm sứTrung Kỳ đòi trả lại tự do cho Phan Bội Châu Đầu tháng 4/1926,tại chùa Bà, gần 1.000 thanh niên học sinh và lao động Quy Nhơn,(1) Hồ Chí Minh tuyển tập, ST, HN, 1960, trang 12.

(2) Theo Hồ sơ 374/RSA/RP, lưu tại kho lưu trữ Trung ương II.

Tuy Phước tham gia cuộc truy điệu Phan Chu Trinh Cùng thờigian hàng trăm học sinh trường Quốc Học Quy Nhơn long trọngtổ chức truy điệu chí sĩ Phan Chu Trinh tại chân núi Xuân Quang.Tháng 3/1927, phong trào tưởng niệm Phan Chu Trinh còn lôicuốn nhiều thầy giáo, học sinh các trường tiểu học và sơ học,cùng nhân dân lao động các thị tứ huyện lỵ: Phù Mỹ, Phú Phong,

An Hành, Bồng Sơn… và thị trấn tỉnh lỵ Bình Định Phong tràođấu tranh đòi đế quốc Pháp trả lại tự do cho Phan Bội Châu vàtruy điệu Phan Chu Trinh của cả nước và Bình Định, được đồngchí Nguyễn Ái Quốc đánh giá: “là một dịp để bùng nổ ý thứcquốc gia”(1)

Đầu tháng 4/1927, học sinh trường tiểu học Bồng Sơn, trường

sơ học Phú Phong bãi khóa phản đối nhà cầm quyền Pháp vàphong kiến bắt giam và sa thải các thầy giáo và học sinh yêunước Sôi động hơn cả là cuộc đấu tranh của hơn 500 học sinhQuốc Học Quy Nhơn hưởng ứng phong trào bãi khóa của họcsinh thành phố Huế Học sinh Quy Nhơn gởi yêu sách cho BanGiám đốc nhà trường và Sở học chính Trung Kỳ, đòi đổi một sốgiáo sư người Pháp có những hành động nhục mạ học sinh bảnxứ, đòi tăng thêm giờ dạy môn quốc văn và sử Việt Nam Họcsinh còn tỏa đi các phố và về nông thôn vận động nhân dânhưởng ứng, đồng thời quyên tiền ủng hộ cụ Phan Bội Châu đang

bị giam lỏng ở Huế Đầu tháng 5/1927, thanh niên, học sinh, tríthức Quy Nhơn và các huyện An Nhơn, Tuy Phước… dấy lênphong trào về Bình Khê thăm quê hương của phong trào Tây Sơnvà viếng mộ nhà yêu nước Mai Xuân Thưởng

Trong những năm 1925 - 1927, phong trào nông dân đứnglên chống bọn địa chủ cường hào xâm chiếm ruộng đất công,chống sưu cao thuế nặng, chống phù thu lạm bổ… xảy ra không(1) Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 3, Sđd, trang 21.

dứt ở Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Bình Khê, An Nhơn, Phù Cát… Miềnnúi cũng nổ ra những cuộc nổi dậy chống Pháp rất quyết liệt ởlàng Cha Ó (Vĩnh An, Tây Sơn), Đá Lửa (An Lão)…

Giữa lúc phong trào đấu tranh của nhân dân Bình Định, nôngthôn cũng như thành thị, có những khởi sắc thì qua thủy thủ các

tàu Hãng Vận tải đường thủy (Messageries Maritimes), một số

báo chí cách mạng và tiến bộ xuất bản ở Pháp và Trung Quốcđược đưa vào lưu hành bí mật (1) trong học sinh và viên chức, tríthức yêu nước thành phố Quy Nhơn Số sách báo bí mật đó như

“một luồng gió mới” chẳng những có tác dụng “giải độc”(2) bầukhông khí chính trị ngột ngạt và bế tắc, kịp thời vạch trần chínhsách ngu dân và lừa bịp mới của đế quốc Pháp, mà còn cổ vũ vàđộng viên mạnh mẽ tinh thần đấu tranh của quần chúng, nhất làlớp thanh niên Bình Định sục sôi tinh thần yêu nước

Nhà cầm quyền Pháp và tay sai ở Bình Định tìm cách đốiphó với các phong trào trên Chúng lập ra hội CEFA (Cercled’étude Franco - Annamite, 1928) tại Quy Nhơn để quảng cáochiêu bài “Pháp Việt đề huề” của toàn quyền VaRen, hònglung lạc tinh thần yêu nước của học sinh và thanh niên, trí thứctiến bộ Mặt khác, chúng tăng cường các biện pháp đàn áp vàkhủng bố Một số giáo viên, viên chức và học sinh yêu nước bịbắt, bị sa thải và bị đuổi học Đồng chí Phan Đăng Lưu, đảngviên Việt Nam Cách mạng Đảng (đến tháng 7/1928, đổi tên là TânViệt Cách mạng Đảng), lúc đó là viên chức trại tằm giống củaPháp tại thị trấn Bình Định, bị đẩy lên Đồng Nai Thượng (LâmĐồng), vì có những hoạt động chống Pháp

Sau gần hai mươi năm (1908 - 1927) trăn trở tìm đường cứu

(1) Báo có L’Humanité, Le Paria… sách: Bản án chế độ thực dân của đồng chí

Nguyễn Ái Quốc.

(2) Hồ Chí Minh, toàn tập, tập I, Sđd, trang 10.

nước cứu nhà, nhân dân yêu nước Bình Định đã nhanh chóngtiếp nhận những tư tưởng cách mạng mới, hòa nhập với bướcphát triển rất mạnh mẽ của cách mạng Việt Nam, đúng vào mộtthời điểm rất quyết định của lịch sử đất nước Ở một tỉnh vớinền sản xuất nông nghiệp là chính, đại bộ phận dân cư là nôngdân, chịu nhiều chấn thương lịch sử xã hội nặng nề, thì nhữngphong trào đấu tranh dân tộc và dân chủ trên có tác dụng rấtquan trọng Đó là bước chuẩn bị rất cần thiết cho chủ nghĩaMác - Lênin thâm nhập vào các tầng lớp nhân dân yêu nước địaphương một cách thuận lợi.

2 TIẾP NHẬN CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN:

Từ cuối năm 1926, ở Bình Định đã hình thành một lớp thanhniên yêu nước ưu tú hướng về Matxcơva (Liên Xô) và Quảng Châu(Trung Quốc), náo nức đi tìm con đường sống cho đất nước vàquê hương Chính công sứ Pháp ở Bình Định cũng thừa nhậnhiện tượng lịch sử trên(1)

Sau một thời gian (1926 - 1927), tích cực đi tìm các tổ chứccách mạng ở nhiều nơi (Quy Nhơn, Huế, Vinh, Nam Định,Sài Gòn), đồng chí Nguyễn Trân đã bắt được liên lạc với Kỳbộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội Nam Kỳ,tại Sài Gòn Tháng 2/1928, Kỳ bộ Việt Nam Thanh niên Cáchmạng đồng chí hội Nam Kỳ phái đồng chí Phan Trọng Quảng(bí danh là Phụ, người học cùng khóa với đồng chí Trần Phú(tháng 8 - 11/1926) tại Quảng Châu, đến Cửu Lợi (Tam QuanNam, Hoài Nhơn), giúp địa phương lập tổ chức Việt Nam Thanhniên Cách mạng đồng chí hội

Chi hội (lúc đó gọi là chi bộ) Việt Nam Thanh niên Cách

(1) Báo cáo tháng 2/1927 của công sứ Pháp gởi Khâm sứ Trung Kỳ, có đoạn:

“Ở đây, một số người có học thức hướng về Mạc-tư-khoa, Quảng Châu tin rằng giờ hành động đã đến”.

mạng đồng chí hội đầu tiên của Bình Định được thành lập tạithôn Cửu Lợi (nhà đồng chí Tôn Chất) Buổi đầu, chi hội Thanhniên Cửu Lợi gồm 3 đồng chí: Nguyễn Trân, Tôn Chất vàHuỳnh Triếp, do đồng chí Nguyễn Trân làm Bí thư Khoảnggiữa năm 1928, chi hội Thanh niên Cửu Lợi được đồng chíNguyễn Thiệu, đại diện cho Kỳ bộ Việt Nam Thanh niên Cáchmạng đồng chí hội Trung Kỳ, công nhận.

Khoảng giữa năm 1928, đồng chí Nguyễn Trân lập các chihội Thanh niên ở An Đỗ (Hoài Sơn) và Tài Lương (Hoài Thanh),Công ty Kim Thạch ở Sa Huỳnh (Đức Phổ, Quảng Ngãi), mộthãng buôn do một số người Hoài Nhơn và Sa Huỳnh lập từ năm

1927, được chọn làm nơi liên lạc bí mật của tổ chức Việt NamThanh niên Cách mạng đồng chí hội Hoài Nhơn

Từ Cửu Lợi, An Đỗ và Tài Lương, cơ sở Thanh niên nhanhchóng lan ra nhiều vùng, như: Hy Văn, Tường Sơn, Chương Hòa,Châu Đê, Huân Công, Dĩnh Thạnh, An Thái, Đại Hóa, Cự Tài,Cự Lễ, Hội Phú, Tấn Thạnh, Thạnh Xuân, Trung Lương… Đếncuối năm 1929, số hội viên Thanh niên Hoài Nhơn ngót 40 đồngchí và hàng trăm quần chúng yêu nước trung kiên được tập hợptrong các hội quần chúng: Nông dân, Phụ nữ,… Khoảng giữanăm 1928, tổ chức Thanh niên Hoài Nhơn chính thức nối liênlạc với Kỳ bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hộiTrung Kỳ và Tỉnh bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồngchí hội Quảng Ngãi

Cuối năm 1928, hưởng ứng đợt đấu tranh lớn của Tổng bộViệt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội phát động, tổchức Thanh niên Hoài Nhơn đã rải truyền đơn tại Tam Quan,Bồng Sơn, Quy Nhơn,… phản đối nhà cầm quyền Trung Quốckhủng bố những chiến sĩ cách mạng Việt Nam đang hoạt động ởQuảng Châu Cũng cuối năm 1928, Huyện bộ Việt Nam Thanhniên Cách mạng đồng chí hội Hoài Nhơn được thành lập, do

đồng chí Nguyễn Trân làm Bí thư Cho đến cuối năm 1928, tổchức Thanh niên Hoài Nhơn đã xây dựng thành hệ thống từ làngđến huyện, với các cấp: Chi hội, Huyện hội và các hội quầnchúng trung kiên.

Đầu năm 1929, để chuẩn bị cho Đại hội lần thứ nhất củaTổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội, tổ chứcThanh niên ba kỳ lần lượt mở hội nghị đại biểu, để thảo luậncác vấn đề sẽ quyết định trong đại hội Cuối tháng 3/1929(1),đồng chí Nguyễn Trân thay mặt cho Huyện bộ Thanh niênHoài Nhơn, tham dự cuộc họp của Kỳ bộ Thanh niên Trung Kỳ,tại thành phố Huế Các đại biểu thảo luận sôi nổi vấn đề duy trìhay giải thể tổ chức Thanh niên, để thành lập Đảng Cộng sản,nhằm thúc đẩy phong trào cách mạng Việt Nam tiến lên mạnhmẽ Hội nghị của Kỳ bộ Thanh niên Trung Kỳ chưa đi đến thốngnhất vấn đề mấu chốt có tính chất thời sự nóng bỏng này Nhưngrõ ràng, yêu cầu tiến tới thành lập Đảng Cộng sản là một đòihỏi chính đáng, rất bức thiết của lực lượng tiên tiến trong nội bộViệt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội cả nước

Cuối tháng 4/1929, thi hành chủ trương của Kỳ bộ Thanhniên Trung Kỳ, Huyện bộ Thanh niên Hoài Nhơn cử đồng chíHuỳnh Triếp đi dự lớp huấn luyện do Tổng bộ Thanh niên mởtại Trung Quốc Trên đường đi học, đồng chí tham gia rải truyềnđơn hô hào quần chúng đứng lên chống Pháp, nhân ngày Quốctế Lao động (1/5) tại Sài Gòn

Tổ chức thanh niên Hoài Nhơn mở các lớp học chính trị tạiCửu Lợi, An Đỗ,… Học viên được nghe giới thiệu nội dung cơbản một số bài giảng của đồng chí Nguyễn Ái Quốc trong các

(1) Tổ chức Thanh niên Bắc bộ và Nam bộ đều họp cuối tháng 3/1929 Trung

bộ, theo Bản khai của Tú Đàn, tham gia cuộc họp cho biết: họp ngày 24/3/1929,

có Nguyễn Trân dự.

lớp học tại Quảng Châu(1) Sau này, Bộ tuyên truyền Hội Liên

hiệp các dân tộc bị áp bức xuất bản những bài giảng này thành

cuốn sách nổi tiếng: Đường Kách Mệnh (1927).

Các lớp học đã trang bị cho lớp chiến sĩ cách mạng đầu tiênthuộc thế hệ mới của Bình Định những kiến thức chính trị hoàntoàn mới mẻ và hấp dẫn Đó là những nét rất sơ lược về chủnghĩa Mác - Lênin, vũ khí lý luận cách mạng của thời đại, vềCách mạng tháng Mười Nga, tấm gương vạch ra con đường giảiphóng cho giai cấp vô sản và nhân dân bị áp bức, bị bóc lột toànthế giới Trong nhận thức của hội viên Thanh niên và quần chúngtrung kiên Hoài Nhơn có sự chuyển biến bước đầu; nhưng khá

cơ bản Giúp họ dứt khoát gạt bỏ những ảnh hưởng của chủnghĩa cải lương, với nhiều màu sắc khác nhau, đã một thời chiphối phong trào địa phương

Trong năm 1929, để tuyên truyền và giới thiệu đường lốicách mạng của Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội,Huyện bộ Thanh niên Hoài Nhơn cho phát hành bí mật 2 tờ tin

in đông sương: Lao động và Lời bày vẽ Nội dung các tờ tin

nhằm giới thiệu đường lối cách mạng của tổ chức Thanh niên,thông báo tin tức hoạt động và phong trào đấu tranh các nơi chohội viên và quần chúng

Trong khi tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồngchí hội đẩy mạnh hoạt động ở Hoài Nhơn, thì tại một số vùngcủa An Nhơn, Phù Mỹ, Quy Nhơn,… tổ chức Tân Việt Cách mạngĐảng cũng bắt đầu bén rễ trong quần chúng Khoảng giữa năm

1928, thi hành chủ trương của Tổng bộ Tân Việt Cách mạng

(1) Hồi ký đồng chí Phan Trọng Quảng có đoạn: “Mỗi lớp không quá một tuần Học viên không quá 5 người Người giảng và người nghe không được biết tên nhau, nhiều lúc đưa nhau xuống sông vừa dặm cua, vừa nói chuyện lịch sử Đệ Nhất, Đệ Nhị và Đệ Tam quốc tế”.

Đảng, đồng chí Ngô Đức Đệ, nguyên Ủy viên Tỉnh bộ Tân ViệtHà Tĩnh (Nghệ Tĩnh) được cử vào Nam Trung bộ, đã xây dựngmột số cơ sở Tân Việt đầu tiên tại Bình Định Nếu Thanh niênphát triển cơ sở cách mạng chủ yếu trong nông dân, thợ thủcông, thợ bạn ghe bầu, thanh niên nông thôn địa phương, thìTân Việt Cách mạng Đảng đi vào công nhân, học sinh, viênchức, kể cả một số người các tỉnh đang sinh sống tại Bình Định.Khoảng cuối 1928, theo chủ trương của Tổng bộ, và nhằmthống nhất chỉ đạo phong trào Tân Việt trong khu vực, Ban Liêntỉnh Tứ Định của Tân Việt Cách mạng Đảng được thành lập(gồm Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Kon Tum), do đồngchí Ngô Đức Đệ làm Bí thư Đến cuối năm 1929, nếu tính cả sốđảng viên các tỉnh khác đến, thì Bình Định có khoảng 20 đảngviên Tân Việt và mấy chục hội viên phản đế trong quần chúng.Tại Quy Nhơn, cơ sở Tân Việt được xây dựng ở Nhà máy đèn,Hãng vận tải đường thủy, Ngân khố, Trường Quốc Học,… Mộtsố tiểu tổ và cơ sở xây dựng tại trường tiểu học và công sở ởthành Bình Định (An Nhơn), các huyện lỵ Phù Mỹ, Bồng Sơn…Trong những năm 1928 - 1929, nhằm tập hợp các tầng lớpnhân dân yêu nước vào hàng trận cách mạng, tổ chức Thanhniên và Tân Việt Bình Định đã phát động một số cuộc đấu tranhcủa nông dân, thợ thủ công và học sinh tại Trà Quang (Mỹ Quang,Phù Mỹ), Hảo Thiện, Cửu Lợi, An Đỗ (Hoài Nhơn) Tại Hảo Thiện,tổ chức thanh niên Hoài Nhơn huy động mấy trăm nông dân kéođến đình làng đấu tranh, đòi bọn lý hương sở tại phải cơm thuốcchạy chữa cho những người dân bị họ đánh đập trong dịp tếXuân Tại trường sơ học Phù Mỹ, học sinh rải truyền đơn tốcáo viên hiệu trưởng bán sách vở cho học sinh với giá cắt cổ,bắt học sinh nghèo phải mua quần áo đồng phục Thanh niênHoài Nhơn còn tổ chức tìm hiểu về nạn tô cao tức nặng củagiai cấp địa chủ phong kiến ở địa phương.

Đầu năm 1928, từ nhiều hướng khác nhau, Việt Nam Thanhniên Cách mạng đồng chí hội và Tân Việt Cách mạng Đảng đãbắt đầu cắm rễ trong một số tầng lớp quần chúng Bình Định.Nhờ tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin, dù chỉ là những nét rất sơlược, và đường lối cách mạng giải phóng dân tộc do đồng chíNguyễn Ái Quốc phác ra, phong trào yêu nước Bình Định đã cónhững bước đi ban đầu đúng đắn, tiến kịp với xu thế chung củađất nước và thời đại Qua thực tiễn đấu tranh, lớp chiến sĩ cáchmạng đầu tiên được đào tạo và tập hợp làm nòng cốt cho phongtrào cách mạng địa phương trong thời kỳ mới Rõ ràng, dù đếquốc Pháp và tay sai ra sức ngăn cấm, bưng bít và xuyên tạc,nhưng chủ nghĩa Mác - Lênin, ánh sáng Cách mạng tháng MườiNga và tên tuổi Lênin vĩ đại vẫn thâm nhập vào nhân dân laođộng địa phương Đường lối cách mạng dân tộc, dân chủ kiểumới bắt đầu giành được những vị trí có ý nghĩa quyết định trênmặt trận chính trị, tư tưởng trong phong trào yêu nước Bình Định.

3 CHI BỘ ĐẢNG ĐẦU TIÊN: NHÀ ĐÈN (QUY NHƠN), CỬU LỢI (HOÀI NHƠN)

Đầu năm 1929, phong trào cách mạng cả nước đòi hỏi mộtcách bức thiết sự lãnh đạo của một chính đảng của giai cấp côngnhân Trong các cuộc hội nghị Kỳ bộ Thanh niên, trong sinhhoạt của các tổ chức cơ sở của Thanh niên, việc duy trì hay giảithể tổ chức Thanh niên để thành lập Đảng Cộng sản, trở thànhmột vấn đề thời sự nóng bỏng Nhưng trong Đại hội toàn quốccủa Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội, đềnghị chính đáng và kịp thời đó của đoàn đại biểu Kỳ bộ Việt NamThanh niên Cách mạng đồng chí hội Bắc Kỳ, lại không đượcchấp nhận

Ngày 17/6/1929, tại Hà Nội, Đông Dương Cộng sản Đảngtuyên bố thành lập, phát hành rộng rãi trong quần chúng Chính

cương, Tuyên ngôn nêu rõ đường lối, chính sách của Đảng ĐôngDương Cộng sản Đảng cử đại biểu vào Trung bộ và Nam bộ tíchcực xây dựng thực lực và mở rộng ảnh hưởng của Đảng trongquần chúng Hành động lịch sử mở đầu của Đông Dương Cộngsản Đảng có tác dụng tích cực đối với các tổ chức cách mạng cókhuynh hướng xã hội chủ nghĩa nước ta Tháng 10/1929, An NamCộng sản Đảng ra đời tại Sài Gòn Trước việc ra đời của các tổchức cộng sản trên, nội bộ Đảng Tân Việt cũng có sự phân hóasâu sắc Những người yêu nước và tiến bộ không tán thành “xuhướng cách mạng quốc gia” của một số người đứng đầu Tân Việt,đã tách ra và nhập hàng ngũ những người cộng sản Một sốkhác chuẩn bị lập Đông Dương Cộng sản Liên đoàn.

Các tổ chức cộng sản ra đời đánh dấu một bước phát triểnnhảy vọt của phong trào cách mạng Việt Nam, hoàn toàn phùhợp với xu thế phát triển tất yếu của lịch sử đất nước và thời đại.Song sự hoạt động riêng rẽ của các tổ chức cộng sản đó lại gây

ra tình trạng phân tán về tổ chức, “có hại cho công cuộc vậnđộng cách mạng ở Đông Dương”(1)

Trước tình hình trên, ngày 3/2/1930, đồng chí Nguyễn Ái Quốcthay mặt Quốc tế Cộng sản, triệu tập và chủ trì cuộc Hội nghịhợp nhất, tại bán đảo Cửu Long (Trung Quốc) Với uy tín vàcách làm việc khoa học của Người, hội nghị nhanh chóng đi tới

nhất trí: trên cơ sở các tổ chức cộng sản đã ra đời, lập ra Đảng

Cộng sản Việt Nam Hội nghị thông qua: Chính cương vắn tắt, sách lược vắn tắt, Điều lệ của Đảng và các đoàn thể quần chúng do đồng chí Nguyễn Ái Quốc khởi thảo Thay mặt

cho hội nghị, Người còn ra Lời kêu gọi của Đảng Cộng sản

Việt Nam gởi toàn thể nhân dân Việt Nam.

(1) Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập I, BNCLSĐTW, 1978, trang 10.

Những tin tức hoạt động sôi nổi của các tổ chức Cộng sản,đặc biệt là tin tức về thắng lợi của hội nghị hợp nhất do đồng chíNguyễn Ái Quốc chủ trì, được truyền đi nhanh chóng trong cảnước Cùng thời gian, đế quốc Pháp đang mở đợt khủng bố lớn,tập trung sức đánh vào tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạngđồng chí hội các tỉnh Trung Kỳ Nhưng các chiến sĩ ưu tú trongtổ chức Thanh niên và Tân Việt ở Bình Định bất chấp nhữngkhó khăn do kẻ thù gây ra, vẫn tìm cách bắt liên lạc với ĐảngCộng sản Việt Nam, nhanh chóng có những hành động quyết định,đáp ứng kịp thời đòi hỏi của phong trào cách mạng địa phương.Tháng 9/1929, đồng chí Ngô Đức Đệ, thay mặt cho Đảng bộTứ Định, cùng với đồng chí Bí thư Đảng bộ Tân Việt Thanh -Nghệ - Tĩnh (tức khu Lục Hoàn), họp tại Quy Nhơn để thảo luậnvề việc tổ chức một cuộc họp toàn quốc của Đảng Tân Việt.Cuối tháng 12/1927, đồng chí Bí thư Đảng bộ Tứ Định tham giacuộc hội nghị Đò Trai (Đức Thọ, Nghệ Tĩnh), để thành lập ĐôngDương Cộng sản liên đoàn Ngày 01/01/1930, cuộc họp đangtiến hành thì các đại biểu bị mật thám vây bắt bất ngờ Trongnhà lao Hà Tĩnh, đồng chí Ngô Đức Đệ đã giới thiệu địa chỉ mộtsố cơ sở của Đảng bộ Tân Việt Tứ Định tại Quy Nhơn, Phù Mỹcho Kỳ bộ Trung Kỳ Đông Dương Cộng sản Đảng.

Tháng 02/1930, tại nhà đồng chí Nguyễn Trân (gần ga TamQuan), Huyện bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chíhội Hoài Nhơn họp bàn về chủ trương giải thể tổ chức Thanhniên của Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chíhội Về nguyên tắc tổ chức, Huyện bộ Việt Nam Thanh niênCách mạng đồng chí hội Hoài Nhơn không còn nữa Song lúcnày chưa có điều kiện để tham gia một tổ chức Cộng sản nào đãlập trong nước (tức Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộngsản Đảng) Hội nghị tin tưởng rằng đến một lúc nào đó, các tổchức cộng sản trên sẽ tiến tới một Đảng Cộng sản thống nhất

Do đó, trước mắt phải lập ra nhóm “Ủng hộ cộng sản”, để duytrì lực lượng cán bộ cốt cán của tổ chức Thanh niên Hoài Nhơn.Hội nghị chọn một số hội viên Thanh niên, quần chúng trungkiên đi “vô sản hóa” tại các nơi tập trung công nhân trong và ngoàitỉnh: Quy Nhơn, Nha Trang (Khánh Hòa), Cầu Đất (Lâm Đồng),Phú Riềng (Đồng Nai) và Sài Gòn Qua “vô sản hóa”, vừa đểthâm nhập phong trào công nhân, vừa tìm cách bắt liên lạc vớitổ chức Đảng Cộng sản thống nhất Hội nghị còn quyết định: khibắt được liên lạc với tổ chức Đảng Cộng sản thống nhất, thì xinvề địa phương lập tổ chức cộng sản.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, tiểu tổ Tân Việttại Nhà máy đèn Quy Nhơn là tổ chức cách mạng đầu tiên củaBình Định bắt được liên lạc với Phân cục Trung Kỳ Đảng Cộngsản Việt Nam

Đầu tháng 3/1930, đồng chí Nguyễn Phong Sắc (tức Thịnh),ủy viên Ban Chấp hành lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam,

Bí thư Phân cục Trung Kỳ (sau Hội nghị Trung ương tháng10/1930, đổi là Xứ ủy Trung Kỳ), cử đồng chí Phan Thái Ất,cán bộ của Xứ ủy đang công tác tại Đà Nẵng, vào đặc tráchphong trào Quy Nhơn Khoảng đầu tháng 3/1930, đồng chí Ất

chọn một số đảng viên ở Quy Nhơn, Phù Mỹ,… lập ra Chi bộ

Cộng sản tại Nhà máy đèn Quy Nhơn(1) Lúc mới thành lập,chi bộ gồm 5 đồng chí, do đồng chí Lê Xuân Trữ, công nhânkỹ thuật Nhà máy đèn Quy Nhơn, làm Bí thư Cuối tháng4/1930, khi Xứ ủy Trung Kỳ lập Ban điều hành(2) tại Đà Nẵng,

(1) Theo đồng chí Hà Thế Hạnh, người đưa đồng chí Ất vào liên lạc với cơ sở Tân Việt Quy Nhơn, thời gian lập chi bộ khoảng từ ngày 8 - 10/3/1930 Cũng theo đồng chí Hạnh, và bản cung khai của Nguyễn Nhuệ, người phụ trách Phân ban Xứ ủy tại Đà Nẵng (4/1930 - 11/1931), thì trước tháng 3/1930, có thể đồng

chí Nguyễn Phong Sắc đã vào bắt liên lạc với đồng chí Trữ, nên có tín hiệu liên lạc để đồng chí Ất vào bắt mối với đồng chí Trữ.

(2) Nguyên văn tiếng Pháp: Comité exécutif.

đồng chí Lê Xuân Trữ được điều về đó Phân ban chỉ định đồngchí Nguyễn Hoàng (tức Lý, tức Thiều), công nhân Nhà máyđèn, làm Bí thư.

Năm 1930, Chi bộ Cộng sản Nhà máy đèn là chi bộ cộngsản được thành lập đầu tiên ở Bình Định Địa bàn hoạt độngvà phát triển lực lượng còn mở rộng ra một số huyện: An Nhơn,Bình Khê, Phù Mỹ,… Do tình hình liên lạc giữa Ban điều hànhvới tổ chức đảng các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Kon Tum,… rấtkhó khăn, nên Ban điều hành lập tại thành phố Quy Nhơn mộttrạm liên lạc và cơ sở ấn loát Trong những năm 1930 - 1931,Xứ ủy Trung Kỳ và Ban điều hành cử một số cán bộ đặc trách,đứng chân tại Quy Nhơn, để chỉ đạo phong trào Bình Định vàkhu vực(1)

Chi bộ Nhà đèn chú ý phát triển lực lượng trong một số xínghiệp (Nhà máy đèn, hãng Vận tải đường thủy, các gara:Trần Sanh Thại, Nguyễn Thọ Thuật, xưởng mộc Tạ Xuân Lang)và một số trường học có phong trào học sinh bãi khóa (Quốc HọcQuy Nhơn, Trường tiểu học thị trấn Bình Định,…) Nhằm mởrộng ảnh hưởng của Đảng trong quần chúng, chi bộ còn tích cựcxây dựng các tổ chức: Sinh hội đỏ, Công hội đỏ, Cứu tế đỏ,…trong học sinh, viên chức công tư sở và tiểu thương Chi bộ phâncông đảng viên thâm nhập vào các xóm lao động, công trườngchuẩn bị làm đường sắt, khu phố để tuyên truyền, giáo dục quầnchúng(2) Tính đến tháng 11/1930, thành phố Quy Nhơn có 2 chibộ (Nhà máy đèn và Trường Quốc Học), với 15 đảng viên, thànhphần hầu hết là công nhân, trí thức và học sinh Về các tổ chứcquần chúng, chỉ tính số hội viên trong Công hội đỏ và Sinh hộiđỏ, đã có ngót 40 người

(1) Phan Thái Ất (3/1930 - 5/1930), Dương Văn Lan (5/1930 - 11/1930), Trần Hường (4/1931 - 7/1931).

(2) Theo Công văn mật số 1829 của mật thám Trung Kỳ, ngày 26/8/1930.

Vừa thành lập, tuy lực lượng còn mỏng, nhân ngày Quốc tếLao động (1/5), tổ chức Đảng Quy Nhơn vẫn tham gia đợtđấu tranh có quy mô cả nước, do Trung ương Đảng Cộng sảnViệt Nam phát động.

Đêm 28 rạng ngày 29/4/1930, lần đầu tiên cờ đỏ búa liềmvà truyền đơn của Đảng xuất hiện tại nhiều vùng quan trọngtrong tỉnh: Bồng Sơn, Phù Mỹ, An Nhơn, Quy Nhơn, Tuy Phước,Phù Cát,… Tại Quy Nhơn, truyền đơn được rải trên các đườngGia Long (Trần Hưng Đạo), Jules Ferry (Phan Bội Châu), OdendHall (Lê Hồng Phong) Cờ búa liềm bay phất phới trong nhiềugiờ tại đầu mối giao thông quan trọng nhất của thành phố: cộtđèn điện ngã ba Công quán - Trường Quốc Học - Ga Quy Nhơn(nay vùng Công viên Quy Nhơn), và Dịch đình tỉnh thành (ngã

ba Quốc lộ 1 - thành Bình Định, An Nhơn) Cuộc đấu tranh đầutiên này của công nhân và nhân dân Bình Định đã gây cho Phápbất ngờ và lúng túng(1) Đồng chí Nguyễn Hoàng, Bí thư Đảngbộ Quy Nhơn, bị bắt

Trước năm 1930, đồng chí Nguyễn Hoàng là công nhân hãngSIFA (Société Indochine des Forêtset d’Allumettes) ở Vinh(Nghệ An) Sau vụ Đò Trai ngày 3/2/1930 đồng chí vào làm tạiNhà máy đèn Quy Nhơn Đế quốc Pháp bắt đồng chí 2 lần(5/1930 và 11/1930)(2) và kết án khổ sai chung thân, đày lên nhàlao Buôn Mê Thuột Trước mọi ngọn đòn tra tấn cực kỳ dã mancủa kẻ thù, người con ưu tú của Nghệ An trên quê hương anhhùng Nguyễn Huệ - Quang Trung, đã nêu gương kiên trung bấtkhuất, để bảo vệ tổ chức và phong trào cách mạng địa phươngvừa nhen nhóm

(1) Xem báo cáo quý II ngày 5/6/1930 và Công văn số 39 ngày 16/7/1930, của tòa sứ Quy Nhơn.

(2) Lần đầu bị bắt 1/2 tháng Lần thứ hai do vỡ Ban điều hành ở Đà Nẵng Bị đưa về Vinh đối chứng, đồng chí rất kiên cường.