Báo cáo Quản lý rủi ro và tác động xã hội của phát triển thủy điện: Kinh nghiệm từ một dự án quy mô trung bình ở Việt Nam

“Quản lý rủi ro và tác động xã hội của phát triển thủy điện: Kinh nghiệm từ một dự án quy mô trung bình ở Việt Nam” là báo cáo do Ngân hàng Thế giới (NHTG) xây dựng với mục đích tài liệu hóa những kinh nghiệm về quản lý rủi ro và tác động xã hội của Dự án thủy điện Trung Sơn. Báo cáo này cũng ghi nhận nỗ lực của các bên liên quan trong giai đoạn thực hiện dự án nhằm đảm bảo sự tuân thủ đầy đủ với những chính sách an toàn xã hội của NHTG về Tái định cư không tự nguyện và Người bản địa.

Nguyễn Qúy Nghị, Martin H Lenihan, Claude Saint-Pierre, Nguyễn Thị Minh Phương, Phan Huyền Dân

CỦA PHÁT TRIỂN THỦY ĐIỆN KINH NGHIỆM TỪ MỘT DỰ ÁN QUY MÔ TRUNG BÌNH Ở VIỆT NAM

Washington, DC20433 USA Tài liệu này đã được bảo hộ bản quyền.

Các kết quả tìm hiểu, các giải thích và kết luận trong tài liệu này thuộc về các tác giả và không phản ánh quan điểm của Ngân hàng Thế giới, các tổ chức thành viên, các thành viên Ban Giám đốc Điều hành Ngân hàng Thế giới và các chính phủ mà họ đại diện

Ngân hàng Thế giới không đảm bảo tính chính xác của các dữ liệu trong tài liệu này và được miễn trừ trách nhiệm đối với việc sử dụng các dữ liệu đó

Ảnh bìa: TSHPCo

Mục lục

III Cuộc sống trước và sau khi xây dựng Thủy điện Trung Sơn 12

IV Tham vấn, Tham gia và Cam kết của các bên liên quan 18

VII Quản lý rủi ro trong giai đoạn tích nước lòng hồ 57

VIII Quan tâm tới văn hóa bản địa và sự tham gia của phụ nữ 64

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Tóm tắt các tác động môi trường và xã hội của dự án Thủy điện Trung Sơn 3

Bảng 4 Tham vấn và Sự tham gia: Tóm tắt kinh nghiệm từ dự án

Bảng 5 Số hộ bị ảnh hưởng bởi dự án Thủy điện Trung Sơn, và tổng kinh phí

Bảng 6 Hiệp định gốc và sửa đổi với Ngân hàng thế giới về dự án Thủy điện

DANH MỤC HÌNH

DANH MỤC HỘP

Hội chứng suy giảm miễn dịch

Kế hoạch Cải thiện Sinh kế Cộng đồng

Kế hoạch Quản lý Môi trường và Xã hộiTập đoàn Điện lực Việt Nam

Tổ chức Nông lương Thế giớiTổng Công ty Phát điện 2Virus gây suy giảm miễn dịch ở ngườiNgân hàng Thế giới

Chính sách hoạt độngKhung Chính sách Tái định cưChương trình Tái định cư và Phát triển Sinh kếĐánh giá tác động môi trường và xã hội bổ sung Thảo luận nhóm

Công ty TNHH MTV Thủy điện Trung SơnĐồng - Đơn vị tiền tệ Việt Nam

Mạng lưới sông ngòi Việt Nam

Lời cảm ơn

“Quản lý rủi ro và tác động xã hội của phát triển thủy điện: Kinh nghiệm từ một dự án quy mô trung bình ở Việt Nam” là báo cáo do Ngân hàng Thế giới (NHTG) xây dựng với mục đích tài liệu hóa những kinh nghiệm về quản lý rủi ro và tác động xã hội của Dự án thủy điện Trung Sơn Báo cáo này cũng ghi nhận nỗ lực của các bên liên quan trong giai đoạn thực hiện dự án nhằm đảm bảo sự tuân thủ đầy đủ với những chính sách an toàn xã hội của NHTG về Tái định cư không tự nguyện và Người bản địa

Tài liệu này là kết quả của việc rà soát do nhóm công tác của NHTG thực hiện vào thời điểm kết thúc dự án Ông Nguyễn Qúy Nghị (Chuyên gia cao cấp về Phát triển Xã hội, SEAS1) và ông Martin Henry Lenihan (Chuyên gia cao cấp về Phát triển Xã hội, SEAS1) giữ vai trò hướng dẫn Bà Nguyễn Thị Minh Phương và bà Phan Huyền Dân (Các chuyên gia tư vấn Xã hội học) triển khai các hoạt động thực địa và các phân tích ban đầu Bà Claude Saint-Pierre (Chuyên gia tư vấn Quốc tế) chịu trách nhiệm về mặt phương pháp Bà Vũ Thùy Dung, trợ lý chương trình, đã hỗ trợ hành chính trong suốt quá trình thực hiện Các chủ nhiệm dự án của Ngân hàng Thế giới bao gồm ông Franz Gerner (Chuyên gia trưởng về Năng lượng), và ông Trần Hồng Kỳ (Chuyên gia cao cấp về Năng lượng) đã cung cấp những góp ý quý báu Lãnh đạo và cán bộ của Công ty TNHH MTV Thủy điện Trung Sơn đã ủng hộ sáng kiến chia sẻ kinh nghiệm dự án Nhóm biên soạn cũng xin trân trọng cảm ơn những hỗ trợ to lớn của công ty trong việc bố trí thực địa và hậu cần Ông Vũ Huy Phúc (Giám đốc), ông Đặng Ngọc Triệu (Phó giám đốc), ông Hoàng Ngọc Hiển (Trưởng ban Quản lý

Dự án) đã đưa ra những đánh giá giá trị về quá trình triển khai dự án Nhóm biên soạn cũng đã nhận được những bình luận có tính xây dựng của các phản biện, bao gồm ông Chaogang Wang (Chuyên gia trưởng về Phát triển Xã hội, SMNSO), ông Satoshi Ishihara (Chuyên gia cao cấp về Phát triển Xã hội, SCASO) và ông Vincent Roquet (Chuyên gia cao cấp về Phát triển Xã hội, SESF2)

Chúng tôi cũng xin cám ơn sự hỗ trợ đối với sáng kiến này đến từ Văn phòng Quốc gia và Ban Phát triển Xã hội của Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của Ngân hàng Thế giới, trong đó có bà Susan S Shen (Giám đốc Ban Phát triển Xã hội Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương), bà Stefanie Stallmeister (Giám đốc Quản lý điều hành và Danh mục đầu tư tại Việt Nam) và ông Ousmane Dione (Giám đốc Quốc gia tại Việt Nam) Nhóm biên soạn xin gửi lời tri ân tới cán bộ dự án, chính quyền địa phương, cộng đồng bị ảnh hưởng, và các hộ gia đình, đã dành thời gian chia sẻ kinh nghiệm quý báu, những câu chuyện thú vị và ý kiến phản hồi chân thực mà nếu không có chúng việc chuẩn bị tài liệu này đã không thể hoàn thành

Tóm tắt

dựng với mục đích bền vững về môi trường và xã hội Dự án được xây dựng trên thượng

nguồn sông Mã ở các tỉnh Thanh Hóa và Sơn La thuộc Tây Bắc Việt Nam Công trình bắt đầu đi vào hoạt động từ cuối năm 2016 Công ty TNHH MTV Thủy điện Trung Sơn (TSHPCo), thành viên của GENCO2 (EVN), là đơn vị quản lý hồ chứa và nhà máy thủy điện Ngân hàng Thế giới đã cung cấp tài chính thông qua khoản vay trị giá 330 triệu đô la Mỹ Dự án được thiết kế tuân theo tiêu chuẩn quốc tế về quản lý tác động và rủi ro xã hội và môi trường, cũng như về công nghệ và chi phí Một trong những hợp phần của dự án được dành riêng cho việc quản lý các tác động xã hội của quá trình xây dựng hồ chứa và đập, với ngân sách và các khung chỉ số đi kèm

hợp cho các dự án thủy điện có quy mô tương tự Báo cáo này là kết quả của hoạt động chia sẻ

kiến thức được Ngân hàng Thế giới thực hiện vào cuối năm 2019 với sự tham gia của TSHPCo Dự

án được hưởng lợi từ quá trình ra quyết định theo nguyên tắc quản lý thích ứng dựa trên khung biện pháp và quy trình thực hiện Các hoạt động chi tiết đều có thể được triển khai nếu chúng phù hợp với khung nguyên tắc chung Nguyên tắc quản lý thích ứng đặc biệt hữu ích khi giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thời gian thực hiện dự án Mười tám thực hành tốt được đề xuất trong năm lĩnh vực: (a) tham vấn và sự tham gia, (b) tái định cư, (c) phục hồi sinh kế, (d) tích nước

hồ chứa, và (e) cộng đồng dễ bị tổn thương và nhạy cảm văn hóa

án, và giảm thiểu tác động xã hội Hiệu quả của nó là rõ ràng thông qua việc kết hợp bốn yếu

tố (thời gian, tần suất, ngôn ngữ và tăng cường năng lực cộng đồng) Bắt đầu từ giai đoạn chuẩn

bị và được tiếp tục trong suốt quá trình triển khai, tham vấn được thực hiện bằng ngôn ngữ được

sử dụng trong cộng đồng địa phương, hầu hết đều thuộc các nhóm dân tộc thiểu số Dự án ngay

từ đầu đã huy động sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự Kết quả tham vấn được sử dụng để hoàn thiện thiết kế dự án và xây dựng các giải pháp giảm thiểu tác động Tất cả các bên liên quan cùng làm việc để thống nhất từng chi tiết của những tài liệu này Thông qua hoạt động tư vấn trực tiếp, TSHPCo dần dần cải thiện được mối quan hệ cộng đồng của riêng mình và phát triển các kỹ năng tương tác với hộ gia đình và chính quyền địa phương Những người bị ảnh hưởng cũng được trao cơ hội nâng cao năng lực của chính họ để hiểu rõ hơn dự án

nào Nó đòi hỏi quá trình đàm phán và sự tham gia liên tục của tất cả các bên liên quan để giải quyết các vấn đề phát sinh Quá trình tham gia trong việc lựa chọn địa điểm khu tái định

cư, cách thức xây nhà mới của các hộ bị ảnh hưởng, là một phần của những thảo luận liên tục Các quyết định quan trọng và cho kết quả tích cực của dự án bao gồm: sử dụng tri thức bản địa trong việc lựa chọn điểm tái định cư, và trả tiền cho các hộ tự xây dựng nhà thành nhiều đợt để

kiểm soát tiến độ và chất lượng của những ngôi nhà mới Việc cho phép người dân tự xây dựng nhà mới trong khu tái định cư đòi hỏi sự nỗ lực bền bỉ và quyết định của các cơ quan trung ương Những điều chỉnh trong quá trình xây dựng là chìa khóa để đảm bảo điều kiện nhà ở đầy đủ cho tất cả mọi người Kết quả là, tiến độ di dời và tiến độ chung của dự án được đảm bảo Tiếng nói của cộng đồng đã được lắng nghe, và nguồn lực được sắp xếp kịp thời để phân bổ cho việc xây dựng nhà tái định cư, cho dù là nhà do các hộ gia đình tự xây dựng hay do dự án cung cấp Chất lượng nhà ở được cải thiện, cùng với điều kiện sống tốt hơn, đồng thời vẫn bảo tồn được kiểu nhà sàn đặc trưng của dân tộc Thái Sự phối hợp giữa chính quyền các cấp và Ban quản lý dự án nổi bật lên qua quá trình này.

nhưng về lâu dài có thể sẽ dẫn đến kết quả bền vững hơn Hoạt động phục hồi sinh kế tại các

bản được xây dựng theo mô hình phát triển dựa vào cộng đồng Nhóm cùng sở thích (CIG), mô hình đã được chứng minh ở Việt Nam, là cách thức chủ yếu để tổ chức các hoạt động tập huấn và trình diễn Thành viên nhóm và lĩnh vực hoạt động được lựa chọn thông qua quá trình tham vấn từ dưới lên Dịch vụ tư vấn cá nhân được bổ sung thực hiện nhằm hỗ trợ các bản bị ảnh hưởng điều chỉnh hoạt động sinh kế của họ Các hoạt động sinh kế từng bước được tích hợp vào hoạt động của địa phương, bắt đầu từ cấp thôn bản Đến năm 2019, chúng đã được chuyển giao toàn bộ cho chính quyền địa phương, và các hộ gia đình bước vào quá trình đa dạng hóa sinh kế Trong số rất nhiều lựa chọn khác nhau mà dự án đưa ra, người dân đã bắt đầu ưu tiên hoạt động chăn nuôi và tiếp thu kiến thức, kỹ năng mới trong lĩnh vực này Mặc dù không được duy trì sau khi kết thúc dự

án, mô hình nhóm sở thích đã tỏ ra hữu ích như là phương thức để duy trì và tái tạo vốn xã hội trong quá trình di dời Từ góc độ này, năng lực tự quản của cộng đồng thôn bản đã được nâng cao Đồng thời, cán bộ địa phương có cơ hội phát triển năng lực bản thân trước khi hoạt động của các mô hình phát triển dựa vào cộng đồng được chuyển giao cho chính quyền địa phương

phải có phương án cụ thể giảm thiểu các rủi ro Tác động hạ lưu khi tích nước lòng hồ đã được

đánh giá từ giai đoạn chuẩn bị dự án và có thể được giảm thiểu thông qua việc duy trì dòng chảy môi trường Tuy nhiên, phương án này không khả thi trong thiết kế kỹ thuật của đập và nó làm dấy lên lo ngại rằng dòng sông sẽ bị cạn và các hoạt động phía hạ lưu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng Việc này đã kích hoạt một loạt các hoạt động nghiên cứu, tham vấn, đánh giá và xác định các biện pháp giảm thiểu Kế hoạch truyền thông toàn diện đã được thực hiện để đưa thông tin tới các cộng đồng và hộ kinh doanh ở hạ lưu Các tác động tiềm tàng được giám sát trực tiếp trên hiện trường Tuy nhiên, trên thực tế dòng chảy môi trường được duy trì trong quá trình tích nước, toàn bộ khu vực hạ lưu được đảm bảo an toàn, các biện pháp giảm thiểu được xây dựng và phổ biến rộng rãi cho cộng đồng Bồi thường bằng tiền đã được chi trả cho các thiệt hại thực tế, và việc tích nước lòng hồ chỉ bị trì hoãn trong ba tháng Đây cũng là cơ hội để TSHPCo tăng cường năng lực truyền thông chủ động với nhiều bên liên quan hơn

triển khai Rủi ro và tác động đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số được xác định ngay từ giai

đoạn chuẩn bị Việc di dời mộ là một vấn đề nổi bật khi đây là một yêu cầu đối với dự án nhưng cũng là một việc thường không được thực hiện trong văn hóa bản địa Nhờ vào nguyên tắc tôn

trọng văn hóa địa phương được áp dụng trong dự án thủy điện Trung Sơn mà nhiệm vụ gần như bất khả thi này đã trở thành một thực tiễn được cộng đồng chấp nhận Các hộ bị ảnh hưởng có thể quyết định có di dời mộ gia đình họ hay không, và ai sẽ đảm nhận việc này Quá trình truyền thông với các cộng đồng bị ảnh hưởng và việc tổ chức các nghi lễ thờ cúng tại thời điểm di dời,

là mấu chốt để đạt được thỏa thuận này Dự án dành đủ thời gian để xác định số lượng ngôi mộ

bị ảnh hưởng Việc lựa chọn các địa điểm nghĩa trang mới cũng không thể thực hiện được nếu không có sự tham khảo ý kiến với người dân địa phương

trọng ngang nhau Trong thời gian đầu thực hiện, dự án đã chú ý dành sự quan tâm cho cả nam

và nữ để tăng cường sự tham gia của phụ nữ trong các cuộc họp liên quan đến dự án Dự án đã khởi xướng việc hợp tác với Hội Phụ nữ huyện và duy trì quan hệ này để nâng cao nhận thức về các khu lán trại lớn của công nhân trong khu vực Trung Sơn Hội Phụ nữ đã mời các bậc cha mẹ tham dự để thông báo cho họ về những rủi ro tiềm ẩn và biện pháp bảo vệ phụ nữ và trẻ em gái Trong quá trình tái định cư, sự quan tâm dành cho phụ nữ tập trung trong hai lĩnh vực: (a) giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được cấp dưới tên của cả hai vợ chồng, và (b) khuyến khích sự có mặt của cả hai vợ chồng khi nhận tiền bồi thường Sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động phục hồi sinh kế được cải thiện rõ rệt khi dự án triển khai các phương pháp tập huấn và lịch trình hoạt động phù hợp Tuy nhiên, việc mời phụ nữ Mông tham gia vẫn còn gặp nhiều thách thức do khả năng hạn chế đọc/viết ngôn ngữ phổ thông và phong tục địa phương

phối hợp tương tác thường xuyên với các bên liên quan Ban quản lý dự án của TSHPCo vốn

có rất ít kinh nghiệm trong việc tổ chức tham vấn, triển khai các hoạt động sinh kế, và áp dụng các chính sách an toàn xã hội của Ngân hàng Thế giới Sự tham gia của đầy đủ các bên liên quan

đã cho phép đưa ra các quyết định rõ ràng để giải quyết từng vấn đề này Thay vì chỉ có cuộc đối thoại giữa TSHPCo và người dân bị ảnh hưởng, sự đối thoại giữa các bên liên quan đã đảm bảo tiến độ xây dựng đập và việc thực hiện các biện pháp giảm thiểu tác động xã hội Việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế tạo ra sự khích lệ đối với các bên liên quan của dự án, và các cam kết của TSHPCo cũng không kém phần quan trọng Sự tham gia của các bên còn là động lực mạnh mẽ để đạt được tiến bộ trong xây dựng và thực hiện các biện pháp giảm thiểu Với tư cách là một bên liên quan, các cộng đồng địa phương với kinh nghiệm thực tế của họ đã góp phần vào các quyết định thành công Nếu không có tác động từ họ, chắc chắn kết quả dự án sẽ không đạt được

tầng mới, đang mang đến cả những cơ hội và thách thức Giai đoạn mới đã bắt đầu, không chỉ là

sự vận hành của một đập thủy điện, mà còn về sự phát triển xã hội bền vững của các cộng đồng tái định cư vùng cao đang sinh sống xung quanh Chương trình Tái định cư, Sinh kế và Dân tộc thiểu

số đã tạo đà và cần được tiếp tục để được phát triển hơn nữa nhằm nâng cao mức sống của người dân địa phương một cách bền vững Hiện nay, khi toàn bộ dự án Trung Sơn đã đi vào hoạt động, vẫn còn nhiều điểm cần tiếp tục khai thác để phát triển sinh kế Để tiếp tục hỗ trợ cho các hộ gia đình địa phương và cộng đồng, phạm vi trách nhiệm xã hội của TSHPCo sẽ cần phải được xác định,

và sự tương tác với chính quyền địa phương có thể sẽ tiếp tục duy trì trong một thời gian dài

Dự án

Thủy điện Trung Sơn

“Em cũng được đi nhiều nơi, em hỏi han về tái định cư của họ Khi chúng em đi qua có hỏi

họ về tái định cư của họ như thế nào, đền bù ra sao, hỗ trợ sinh kế như thế nào, họ chỉ lắc đầu vì nó không giống Em kể với họ là Dự án thủy điện Trung Sơn như thế này, như thế kia

Họ bảo là nếu chúng tôi được như thế thì làm gì khổ như thế này.” (PVS số 15, Trưởng bản,

xã Tân Xuân)

A Giới thiệu chung về dự án

Việt Nam Với công suất lắp đặt 260 MW, công trình vừa cung cấp điện vừa giúp kiểm soát lũ,

đồng thời được kỳ vọng sẽ đóng góp vào giảm thiểu biến đổi khí hậu ở Việt Nam bằng cách giảm phát thải CO2 Thủy điện Trung Sơn được xây dựng trên sông Mã, một trong những con sông lớn của Việt Nam, với tổng chiều dài 400 km, trong đó có một phần chảy qua đất Lào Mặc dù vị trí của đập được đặt ở xã Trung Sơn, thuộc địa phận tỉnh Thanh Hóa, nhưng tác động từ hồ chứa do

nó tạo ra ảnh hưởng tới ba huyện của hai tỉnh1

điện, và giảm thiểu tác động xã hội và môi trường Đơn vị thực hiện là Công ty TNHH MTV

Thủy điện Trung Sơn (TSHPCo) thuộc Tổng Công ty Phát điện 2 (GENCO2), Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) Ngân hàng Thế giới (NHTG) hỗ trợ tín dụng 330 triệu đô la Mỹ cho dự án

giới về kỹ thuật, chi phí, bền vững về môi trường và xã hội Mục tiêu của dự án là cung cấp

điện năng chi phí thấp, đồng thời vẫn đảm bảo an toàn và bên vững về môi trường và xã hội Giảm thiểu tác động MT-XH là một trong những hợp phần của dự án và có các chỉ tiêu đi kèm nhằm đánh giá kết quả đạt được Mức sống của người dân bị ảnh hưởng được cam kết ít nhất là tương đương hoặc cải thiện hơn so với trước khi dự án triển khai EVN, TSHPCo, và NHTG là các các bên tham gia trực tiếp đều cam kết thực hiện dự án như một ví dụ điển hình về cách thức thủy điện có thể hỗ trợ cho sự phát triển của Việt nam, theo hướng cân bằng những lợi ích về kinh tế với tính bền vững về môi trường và xã hội

ro xã hội, các hộ gia đình bị ảnh hưởng, TSHPCo và NHTG là những nhóm chính dẫn dắt các cuộc thảo luận và đàm phán Hộ gia đình vừa là nhóm bị ảnh hưởng vừa được hưởng lợi từ dự

án Họ được kỳ vọng sẽ tham gia tích cực vào các hoạt động của dự án (bao gồm lập kế hoạch, thực hiện, giám sát và đánh giá) Chính quyền địa phương, đặc biệt cấp huyện và tỉnh, thể chế hoá các quyết định do TSHPCo đề xuất trong sự phối hợp với các hộ bị ảnh hưởng và NHTG Vai trò chính của TSHPCo là thực hiện dự án theo đúng tiến trình, tiêu chuẩn và nguyên tắc đã đồng

ý trước đó Về phần mình, NHTG có trách nhiệm giám sát việc thực hiện dự án, đảm bảo việc đạt được mục tiêu phát triển, và các mục tiêu của chính sách an toàn Tùy theo từng chủ để và giai đoạn cụ thể của dự án, các chủ thể khác có thể xuất hiện (ví dụ, các bộ ngành cấp trung ương khi

1 Huyện Quan Hóa và huyện Mường Lát thuộc tỉnh Thanh Hóa, huyện Vân Hồ thuộc tỉnh Sơn La.

điều chỉnh hiệp định dự án, các tổ chức phi chính phủ (NGO) trong quá trình tham vấn, nhóm hỗ trợ kỹ thuật về sinh kế trong việc thực hiện CLIP, và các nhà thầu, tư vấn).

B Khía cạnh xã hội của dự án Thủy điện Trung Sơn

những yêu cầu về chính sách an toàn môi trường và xã hội của Ngân hàng Thế giới Tám

chính sách an toàn đã được kích hoạt, bao gồm 02 chính sách an toàn xã hội: Tái định cư không

tự nguyện (OP 4.12) và Người bản địa (OP 4.10) Qua tham vấn với người bị ảnh hưởng, đánh giá

xã hội, sinh kế và đánh giá tác động môi trường và xã hội bổ sung một loạt tác động hoặc rủi ro trong khu vực dự án đã được xác định Các ảnh hưởng này được tóm tắt trong bảng 1 Các yếu tố

tác động chữ in nghiêng được giải quyết thông qua kế hoạch quản lý môi trường thay vì chương

trình Tái định cư, Sinh kế và Phát triển Dân tộc thiểu số (RLDP)

hợp của dự án cho quản lý các tác động và rủi ro xã hội xung quanh đập và hồ chứa Đây là

“mảng xã hội” trong hợp phần giảm thiểu tác động xã hội và môi trường của dự án Tài liệu được chia thành 04 phần, đảm bảo tính tuân thủ đối với 02 chính sách an toàn đã nêu: (i) Kế hoạch tái định cư (RAP) đối với đập và công trình phụ trợ, (ii) Kế hoạch cải thiện sinh kế cộng đồng, (iii) Kế hoạch phát triển dân tộc thiểu số, (iv) Hoạt động quản lý và truyền thông Kế hoạch về hoạt động quản lý và truyền thông bao gồm cơ chế khiếu nại, và hệ thống giám sát, đánh giá Kế hoạch tích hợp này bao phủ toàn bộ các hộ bị ảnh hưởng vì phần lớn trong số họ đều đủ điều kiện để tham gia vào tất cả 04 chương trình Các tác động và rủi ro bắt nguồn từ việc xây dựng đường vào và đường dây truyền điện từ nhà máy thủy điện vào lưới điện quốc gia được xử lý trong các tài liệu riêng rẽ.2 Dự án thiết lập một khung chính sách tái định cư duy nhất (RPF), trong đó xác định các

BẢNG 1 Tóm tắt các tác động môi trường và xã hội của dự án Thủy điện Trung Sơn

Nguồn: SESIA và đánh giá sinh kế.

3 Kế hoạch Tái định cư và Kế hoạch Phát triển Dân tộc Thiểu số nhằm phục vụ cho việc xây dựng (1) 22km đường vào công trường (bao gồm cả các cầu), (2) 65km đường dây truyền tải điện 220kV và (3) trạm 110kV Mai Châu và đường dây đấu nối.

• Tác động hạ lưu: nguồn cá cho sinh kế, khai thác cát

• Gián đoạn giao thông đường thủy

Khu vực lòng hồ

• Tái định cư

• Mất đất nông nghiệp, đặc biệt đất trồng luồng

• Nhu cầu phục hồi sinh kế

• Nguy cơ đối với bản sắc văn hóa tộc người ở khu vực tái định cư

Lán trại công nhân

• Sử dụng và buôn bán ma túy gia tăng trong công nhân

• Tăng nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe từ khu vực lán trại

• An toàn và sức khỏe sinh sản, đặc biệt phụ nữ

Đường vào, Đường dây truyền

tải điện • Tái định cư các hộ bị ảnh hưởng

quyền lợi và bồi thường đối với việc thu hồi đất và quá trình tái định cư dưới tác động của các hạng mục công trình xây dựng khác nhau.

phép các hoạt động cụ thể được điều chỉnh miễn là chúng phù hợp với biện pháp và nguyên tắc khung của RLDP, RPF và rộng hơn là chính sách an toàn của NHTG Quản lý thích ứng được thể hiện trong ít nhất năm lĩnh vực dưới đây:

• Đáp ứng kịp thời những cập nhật trong chính sách và luật (ví dụ Nghị định 69/ND-CP

hướng dẫn thực hiện thu hồi đất, bồi thường và tái định cư, Luật Đất đai 2013 và các nghị định hướng dẫn thi hành luật) được ban hành sau thời điểm phê duyệt khung chính sách tái định cư của dự án thủy điện Trung Sơn

• Áp dụng nguyên tắc bồi thường với giá thay thế dựa trên giá thị trường tại thời điểm thực

hiện Khung chính sách tái định cư cũng đặt ra các nguyên tắc để xem xét tính hợp lệ của các hộ phát sinh sau ngày khóa sổ trong việc nhận bồi thường và hỗ trợ tái định cư

• Điều chỉnh ngân sách RLDP khi cần trong quá trình thực hiện Các khoản dự phòng đã

được đưa vào để cho phép tăng ngân sách

• Hiệu chỉnh kế hoạch thực hiện tùy theo tiến trình thực hiện RLDP, ban đầu được lên kế

hoạch cho giai đoạn 5 năm từ cuối năm 2010 đến cuối năm 2015, đã được cập nhật và kéo dài đến năm 2019

• Đáp ứng những thay đổi của các hộ bị ảnh hưởng về thu xếp tái định cư và phục hồi sinh

kế Nhiều vòng tham vấn với người dân địa phương được tiến hành để xác thực các lựa chọn của người dân và nắm bắt những mong muốn thay đổi của họ về phục hồi sinh kế

và thu xếp tái định cư Thực tế là, người dân thay đổi các lựa chọn của họ nhiều lần kể từ cuộc họp tham vấn đầu tiên, đặc biệt là về các lựa chọn tái định cư

nhiều hơn vào “khu vực lõi” Tổng số trên địa bàn có 7 xã và một thị trấn chịu các tác động của

hồ chứa rộng 13 (km2) Khu vực lõi thuộc địa phận tỉnh Thanh Hóa bị ngập trong lòng hồ, còn khu vực lõi thuộc địa phận tỉnh Sơn La bị ngập bởi một nhánh sông 09 xã không thuộc vùng lõi3 nằm dọc theo con sông kéo dài 65 km về phía hạ lưu (Xem Phụ lục 1 và 2 bản đồ khu vực dự án) Các hỗ trợ thông qua RLDP được thiết kế tương ứng với mức độ tác động ở từng bản cụ thể

khoảng thời gian tám năm Dự án bắt đầu thực hiện các hoạt động này song song với việc xây

dựng đập vào năm 2012 sau khi đường vào công trường được hoàn thành Nhà máy thủy điện Trung Sơn bắt đầu hoạt động vào cuối năm 2016 Năm 2017, các hoạt động phục hồi sinh kế

3 Các xã thuộc khu vực lõi bao gồm: Trung Sơn (vị trí đập, huyện Quan Hóa), Mường Lý, Trung Lý, Tam Chung, Tén Tằn và thị trấn Mường Lát (thuộc huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa), Tân Xuân và Xuân Nha (thuộc huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La).

HÌNH 1 Các mốc thời gian của Dự án Thủy điện Trung Sơn

máy đầu tiên của nhà máy phát điện gần như đúng tiến độ, chậm khoảng ba tháng sau ngày dự kiến ban đầu Kết quả này đạt được trong khi vẫn đảm bảo các hoạt động xây lắp chỉ triển khai sau khi hoàn thành công tác thu hồi đất (cho từng cột mốc) và công tác chi trả bồi thường được thực hiện Đây có thể coi là một thành quả quan trọng so với các dự án hạ tầng ở quy mô tương

tự, đặc biệt trong bối cảnh ở Việt Nam, nơi các dự án thường xuyên bị kéo dài do thiếu mặt bằng sạch hoặc khiếu kiện kéo dài

C Cơ sở xây dựng tài liệu

động và rủi ro xã hội ở một dự án thủy điện quy mô trung bình và có 4 mục tiêu chính:

mực quốc tế được thống nhất từ giai đoạn chuẩn bị Do đó, tài liệu này được chuẩn

bị vào cuối năm 2019 (khi kết thúc dự án) để giúp các bên cùng đánh giá mức độ đạt được của cam kết này

các biện pháp giảm thiểu Mặc dù các chính sách an toàn xã hội đã xác định cách thức quản lý các tác động và rủi ro xã hội từ trước khi bắt đầu hoạt động xây lắp, các tài liệu này được cập nhật thường xuyên trong suốt quá trình của dự án để phản ánh tốt hơn

(CLIP) được thực hiện như dự kiến trong khuôn khổ dự án và được kéo dài đến cuối năm 2019 trong hai năm gia hạn dự án (Hình 1)

BẢNG 2 Các mốc thực hiện dự án theo kế hoạch và thực tế

2008-2011 Giai đoạn thiết kế thuỷ điện Trung Sơn

Xây dựng đường vào

2012-2016 Giai đoạn xây dựng thuỷ điện Trung Sơn

Xây dựng đường tải điện

2017 Giai đoạn vận hành thuỷ điện Trung Sơn

2003-2007

Giai đoạn khảo sát

thuỷ điện Trung Sơn

2008-2011

Chuẩn bị dự án thuỷ điện Trung

Sơn Thiết kế RLDP

các rủi ro và tác động trên thực tế Tài liệu này báo cáo tác động thực tế của dự án Nó cũng giải thích về những thay đổi trong thiết kế, thời gian thực hiện và chính sách đã diễn ra, đồng thời mô tả cách thức quản lý tác động và rủi ro xã hội đã được điều chỉnh cho phù hợp.

khai dự án Những điều chỉnh đã được thực hiện cho thấy sự năng động trong quá trình ra quyết định trong suốt thời gian triển khai dự án thủy điện là quan trọng như thế nào để quản lý thành công các rủi ro và tác động xã hội Các dự án thủy điện khác cũng có thể gặp những tình huống tương tự, do đó, tài liệu này được xây dựng để giúp các bên lường trước được tình huống họ có thể gặp phải và đưa ra cách thức vượt qua chúng qua một trường hợp cụ thể của dự án thủy điện Trung Sơn

quan tâm hoặc tham gia vào công việc tương tự trong các dự án thủy điện hoặc dự án

hạ tầng nói chung Tài liệu này hướng đến cán bộ dự án, nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu, kỹ sư và những người tham gia trong khâu thiết kế, chuẩn bị và thực hiện các biện pháp giảm thiểu tác động xã hội trong một dự án thủy điện, cho dù dự

án đó có được tài trợ bởi một tổ chức tài chính quốc tế hay không Tài liệu cũng sẽ đặc biệt hữu ích cho những người làm việc trong những dự án đầu tư tương tự được tài trợ bởi các tổ chức tài chính quốc tế (IFIs)

Phương pháp thực hiện

12 Phần này sẽ tập trung vào phương pháp thực hiện, bao gồm: xác định các thực hành

tốt, lựa chọn chủ đề, rà soát tài liệu, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm, và sự công nhận từ các chủ thể và cộng đồng bị ảnh hưởng

gian hoặc theo các chủ đề Ở mỗi chủ đề, cần làm rõ các câu hỏi như: Ai, Cái gì, Khi nào, Tại sao

và Như thế nào

dung chính của dự án thủy điện, bao gồm cả tài liệu chính sách an toàn, việc thực thi chúng và những kết quả đạt được Bên cạnh biên bản ghi nhớ và công thư trao đổi giữa các bên (NHTG và TSHPCo, EVN) các tài liệu khác được tổng hợp bao gồm: tài liệu liên quan đến dự án4, báo cáo tham vấn, nghiên cứu nền, báo cáo đánh giá – giám sát định

kỳ, văn bản hành chính liên quan đến dự án của chính quyền các cấp, và báo cáo nghiên cứu từ những dự án tương tự Rà soát các ấn phẩm học thuật giúp nhóm khái niệm hóa các kinh nghiệm dự án trong khung khổ phân tích được công nhận về quản lý rủi ro/tác động xã hội Điều này có thể bao gồm các nghiên cứu về các vấn đề tái định cư chung hoặc tái định cư do đập gây ra

danh sách những câu hỏi mở Ngoài các câu hỏi chính được xác định trước, phương pháp này cho phép linh hoạt điều chỉnh công cụ phỏng vấn nhằm nắm bắt được toàn bộ câu chuyện đã diễn ra Có 28 cuộc phỏng vấn sâu và 04 TLN (bao gồm 2 cuộc TNL nam và 2 cuộc TLN nữ) được thực hiện với những đối tượng thuộc các nhóm khác nhau Những người trả lời chính bao gồm: Ban QLDA, chính quyền địa phương, cán bộ thôn bản, và đại diện các hộ dân bị ảnh hưởng

A Xác định khái niệm Thực hành tốt

định một thực hành tốt Chúng thường chỉ tập trung vào một chủ đề cụ thể (như chương

trình tái định cư) (World Bank, 2004; Scudder, 2005) hoặc tập trung vào các công cụ được tích hợp với nhiều thành tố (Scudder, 2005; IHA, 2010) hoặc bổ sung thêm nhiều chiều cạnh khác

để xem xét các tác động cụ thể (tái định cư) Có sự thiếu vắng cách hiểu chung về việc xác định thực hành tốt ở cấp độ vi mô (dự án, hoạt động, can thiệp) Chẳng hạn, liên quan đến chi trả đền bù, một khuyến nghị thường được đưa ra là cả hai vợ chồng nên cùng nhận tiền đền bù thông qua một tài khoản đồng sở hữu Tiêu chí nào để đánh giá việc này có được xem là một thực hành tốt hay không?

4 Kế hoạch Tái định cư, Kế hoạch phát triển Dân tộc thiểu số, Khung chính sách Tái định cư và RLDP.

15 Trong tài liệu này, định nghĩa của FAO 5 về thực hành tốt trong hướng dẫn về chia sẻ tri thức được sử dụng:

“Một thực hành tốt là thực hành không chỉ tốt, mà còn chứng minh được sự áp dụng và mang lại kết quả tốt, và do đó được khuyên dùng như một mô hình Đó là một kinh nghiệm thành công, được thử nghiệm và xác nhận, theo nghĩa rộng, được lặp đi lặp lại và xứng đáng được chia sẻ để nhiều người có thể áp dụng.”

thảo luận trong báo cáo này Các chủ đề này sẽ được phân tích chi tiết để chứng minh rằng

chúng thực sự là thực hành tốt Chúng được chọn vì đây có thể là những chủ đề thường gặp trong hầu hết các dự án thủy điện ở quy mô và môi trường tương tự, và vì chúng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến khả năng các bên để đạt được mục tiêu phát triển của dự án Trung Sơn

tập trung hơn vào giai đoạn thực hiện, vì Gencer và Spencer (2012) đã ghi lại những bài học kinh nghiệm liên quan đến các tác động và rủi ro môi trường và xã hội trong giai đoạn chuẩn bị của

dự án Mục tiêu của báo cáo này là xác định những gì có thể xảy ra trong quá trình thực hiện dự

án và làm thế nào để giải quyết chúng theo cách phù hợp, trong đó có cân nhắc các yêu cầu chính sách, bối cảnh địa phương (bao gồm khuôn mẫu văn hóa), tính khả thi về mặt kỹ thuật và tài chính

Nhiệm vụ này được bắt đầu với một số cuộc họp trao đổi nhằm giúp các thành viên làm quen dần với dự án, đồng thời làm sáng tỏ các khía cạnh chính như phạm vi, phương pháp, các bên liên quan và các đề cử thực hành tốt Cuối cùng, nhóm đã xây dựng ra năm tiêu chí để xác định

“các ứng viên thực hành tốt” ở dự án Trung Sơn Danh sách này đã được thảo luận với TSHPCo Quá trình ban đầu này giúp các bên có cơ hội thể hiện quan điểm của mình Các ứng viên thực hành tốt đáp ứng tất cả các tiêu chí sẽ được ưu tiên lựa chọn

5 FAO (2013) liệt kê bảy tiêu chí chung để xác định một thực hành tốt: (a) hiệu quả và thành công; (b) bền vững về môi trường, kinh tế và xã hội; (c) nhạy cảm giới; (d) khả thi về mặt kỹ thuật; (e) vốn có tính tham gia; (f) có thể nhân rộng và thích nghi; và (g) giảm rủi ro thiên tai/khủng hoảng.

B Lựa chọn chủ đề

an toàn xã hội của NHTG Do đó, nhiệm vụ đầu tiên (và có thể là khó khăn nhất) là xác định

các chủ đề sao cho không chỉ đại diện đặc thù cho dự án mà còn đáp ứng các tiêu chí lựa chọn

để từ đó phục vụ cho quá trình tài liệu hóa Đây không phải là một nhiệm vụ dễ dàng, khi mà các khía cạnh của chính sách an toàn được lồng ghép vào gần như tất cả các hoạt động từ ngày chuẩn bị đầu tiên cho đến khi kết thúc dự án

quyết định nổi lên như những chủ đề tiềm năng, khi xét đến khả năng đóng góp của chúng vào việc đạt được mục tiêu phát triển, và tầm quan trọng của chúng trong vòng đời dự án Cuối cùng, 5 chủ đề đã được lựa chọn để cân nhắc thực hiện các bước tiếp theo và

chiếm phần lớn thảo luận trong báo cáo này: tham vấn và tham gia (phần IV), tái định cư (phần V), phục hồi sinh kế (phần VI), tích nước (phần VII) và phát triển dân tộc thiểu số và lồng ghép giới (phần VIII) Xác định các chủ đề ứng viên cho các thực hành tốt chỉ mới là bước đầu tiên, nhiệm vụ quan trọng hơn là phải xác nhận chúng với các bên liên quan khác khi nhóm làm việc tại hiện trường

HỘP 1 Các tiêu chí xác định thực hành tốt trong dự án Trung Sơn

Tuân thủ chính sách của dự án Trong dự án này, chính sách bao gồm các quy tắc thực thi dự án

được Chính phủ Việt Nam và NHTG cùng thừa nhận Chính sách bao gồm cả các tiêu chuẩn quốc

tế Chính sách thường đưa ra ngưỡng thấp nhất cần đáp ứng, do vậy đây yêu cầu tối thiểu cần đạt được của một thực hành tốt

Lấy con người làm trung tâm Tất cả các quyết định chính thức đều dựa trên một quá trình tham

vấn đầy đủ và sự tham gia của các bên liên quan Mức độ tham gia của từng chủ thể được xác định tùy theo khả năng ảnh hưởng của họ đến việc thực hiện quyết định Các chủ thể trực tiếp bị ảnh hưởng (affected parties) đóng vai trò chủ động vào quá trình tham gia và ra quyết định

Không tiềm ẩn các nguy cơ tác động xã hội và môi trường Các quyết định được đưa ra dựa trên

việc đánh giá các khả năng rủi ro có thể xảy ra Các quyết định chính thức đảm bảo rằng không có rủi ro xã hội nào sẽ xuất hiện trong quá trình thực thi các quyết định

Phù hợp với bối cảnh cộng đồng Các quyết định khi đưa ra đều phải có cân nhắc tới bối cảnh thực

tiễn, điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi cộng đồng Đây là điều kiện tiên quyết cho việc thực hiện thành công các dự án/can thiệp phát triển

Nhạy cảm về giới và văn hóa Thực hành tốt sẽ tính đến đặc thù văn hóa của người bản địa, cộng

đồng địa phương, và đảm bảo sự đa dạng và bản sắc của họ Chiều cạnh giới cũng cần được tính đến trong tất cả các biện pháp can thiệp của dự án

C Xác nhận các thực hành tốt từ các cộng đồng bị ảnh hưởng

với các cộng đồng bị ảnh hưởng và các bên liên quan khác của dự án Quá trình ra quyết

định liên quan đến quản lý các tác động và rủi ro xã hội trong dự án Trung Sơn đã được tái hiện một cách cẩn thận bằng cách kết hợp thông tin có được từ những cuộc thảo luận với các bên liên quan và xem xét kỹ lưỡng các tài liệu dự án Các tài liệu này đã đem lại những hiểu biết hữu ích về các sự kiện đã diễn ra và giúp gợi ra những mốc thời điểm quan trọng trong quá trình triển khai Báo cáo từ các dự án tương tự được sử dụng làm thông tin tham khảo Cuộc phỏng vấn với các cán bộ của TSHPCo đã khẳng định các thực hành tốt được lựa chọn và xem đó như một cơ hội nâng cao năng lực liên quan đến chủ đề đặt ra

cộng đồng bày tỏ quan điểm của họ về những gì có thể được coi là thực hành tốt trong dự

án Trong quá trình phỏng vấn và thảo luận nhóm, ban đầu, mọi người có xu hướng tập trung

vào những gì họ chưa hài lòng Họ coi các cuộc thảo luận như một vòng tham vấn khác, trong

đó người dân địa phương và những người thực hiện dự án trao đổi với nhau Dần dần, họ trở nên hào hứng chia sẻ những nhìn nhận tích cực hơn Quá trình trao đổi giúp họ gợi lại thông tin quan trọng và chia sẻ quan điểm đa chiều Các thành viên cộng đồng đã đóng góp ý kiến

và giúp xác định quan điểm chung về các quyết định thành công trong dự án Các cuộc thảo luận này cũng cho thấy mức độ hiểu biết của người dân địa phương về hoạt động của dự án Đặc biệt, nhóm phụ nữ dân tộc thiểu số đã đưa ra những tuyên bố mạnh mẽ, khác hẳn với định kiến cho rằng họ ngại nói lên quan điểm của mình Họ đã chia sẻ với nhóm nghiên cứu những kiến thức của họ về quyền lợi của hộ gia đình và cách họ tìm hiểu thông tin và đưa ra yêu cầu hoặc gửi thư khiếu nại lên chính quyền các cấp

động xã hội như quy định trong các chính sách chi phối quá trình chuẩn bị và thực hiện dự án thủy điện Trung Sơn Thay vào đó, nó cung cấp những phân tích chi tiết về các quyết định hoặc chủ đề quan trọng thể hiện nỗ lực của các bên liên quan trong việc giải quyết các thách thức

an toàn xã hội nhằm đạt được các kết quả tích cực Những thực hành chúng tôi trình bày trong tài liệu này có thể áp dụng được cho các dự án thủy điện quy mô tương tự, mặc dù nguồn lực

và các biện pháp giảm thiểu có thể được huy động theo những cách khác nhau Ngoài ra, tài liệu này không nhằm đánh giá việc thực hiện chính sách an toàn xã hội hoặc đánh giá tác động của dự án với một thiết kế chuyên biệt Điều này có nghĩa là rất khó cho nhóm soạn thảo phân tách những thay đổi (tích cực và tiêu cực) do tác động của dự án với những thay đổi diễn ra một cách tự nhiên trong bối cảnh không có dự án Tuy vậy, nó không làm mờ đi các tác động to lớn của dự án khi tính đến điều kiện kinh tế - xã hội và địa lý trong khu vực giai đoạn trước dự án Cuối cùng, chúng tôi quyết định chỉ ghi lại các quá trình ra quyết định đã được chứng minh là

có hiệu quả, nhấn mạnh những trở ngại mà dự án đã gặp phải và cách thức vượt qua Chia sẻ những kinh nghiệm như vậy sẽ hiệu quả hơn Một số câu hỏi cần thảo luận trong giai đoạn tiếp theo được trình bày trong phần IX của báo cáo

Cuộc sống trước

và sau khi xây dựng Thủy điện Trung Sơn

A Trước khi xây dựng Thủy điện Trung Sơn

thủy điện vào năm 2004-2005, Trung Sơn là cả một vùng đồi núi thưa thớt dân cư với bạt ngàn cây tre luồng Tuyệt đại đa số cư dân là người dân tộc Thái, Mường và Mông Học vấn ở

người trưởng thành hầu hết chỉ ở bậc tiểu học, một số ít ở bậc trung học cơ sở Ngày đó, hầu hết trẻ em đều được đến trường, song chỉ có một số ít học sinh tiếp tục theo đuổi bậc trung học phổ thông tại ngôi trường nằm ở thị trấn nhỏ cách xa bản của các em

vẫn sống trong nghèo đói Ở tám xã thuộc vùng lõi, có tới hai phần ba số hộ có mức sống dưới

chuẩn nghèo quốc gia Cũng ở thời điểm đó, tỷ lệ nghèo của vùng Tây Bắc là 36%, và trên cả nước là 13% Đây là khoảng cách rất lớn về mức sống giữa cộng đồng trong vùng dự án và mức chung của cả nước Cộng đồng 50 bản bị ảnh hưởng bởi nhà máy thủy điện rất dễ bị tổn thương

và gắn bó chặt chẽ với tài nguyên thiên nhiên địa phương Chính phủ đã có nhiều chương trình

và dự án phát triển dành riêng để thúc đẩy sự phát triển các nhóm dân tộc thiểu số Các chương trình này đưa ra những hỗ trợ trong nhiều lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, văn hóa và

xã hội và kinh tế Những chương trình đáng chú ý nhất bao gồm Chương trình 134 và 1356 Các chương trình này hỗ trợ miễn học phí cho trẻ em dân tộc thiểu số, khám và điều trị y tế miễn phí cho người dân tộc thiểu số, và định cư quy mô lớn cho các nhóm dân tộc thiểu số (DRCC, 2008)

trồng lúa, ngô và sắn trên đất dốc Chăn nuôi lợn, gà ở dạng quy mô hộ gia đình, chủ yếu để

tiêu dùng trong hộ Thi thoảng vào mùa khô, từ tháng hai đến tháng tám, dân bản đi đánh bắt cá trên sông bổ sung nguồn thức ăn cho gia đình Khi có sản lượng dư thừa hoặc cần tiền mặt, các

hộ gia đình nông dân có thể bán bớt một phần lúa thóc, ngô, sắn, hoặc gà, lợn Nói chung, các gia đình thường có rất ít tiền mặt trong nhà Ở thượng nguồn mà ngày nay là lòng hồ Trung Sơn, vào năm 2008 thu nhập bình quân đầu người chỉ vào khoảng 2 triệu đồng/người/năm (tương đương

100 đô la Mỹ)

cùng khó khăn Người Thái và Mường sinh sống trong các ngôi nhà sàn, còn người Mông sống

trong các ngôi nhà trệt, mái thấp Quy mô hộ gia đình trong vùng dự án vào khoảng 5 người/hộ (5,3) Chỉ có 404 hộ thuộc hai xã gần thị trấn Mường Lát là trung tâm huyện sử dụng được nguồn điện lưới Số còn lại cũng có một số ít hộ gia đình mua được máy phát điện mini Có tới 1/3 số hộ trong vùng dự án thắp sáng bằng các vật liệu như than, củi, hoặc nến Chỉ có 4 xã (Trung Sơn, Trung Lý, Xuân Nha và Tân Xuân) có đường, nhưng cũng chỉ đến được trung tâm xã Để đến thị trấn huyện gần nhất, người dân từ các bản chỉ có thể đi xe máy trên những con đường miền núi

7 Chương trình 135 cung cấp hỗ trợ tài chính cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng nhỏ cho các xã nghèo và đặc biệt khó khăn Bên cạnh đó, chương trình cũng phát triển một số hoạt động để khuyến khích mở rộng nông lâm nghiệp

và áp dụng công nghệ tiên tiến trong các lĩnh vực để trang bị cho mọi người kiến thức và kỹ năng để thúc đẩy sản xuất của họ) Chương trình 134 cung cấp hỗ trợ để loại bỏ các nhà tạm.

gồ ghề, hoặc đi bộ với khoảng cách dài hàng chục ki-lô-mét Phụ nữ, thường bận rộn với công việc trong nhà, thường không có thời gian và tiền bạc để ra đến thị trấn và trở về trong cùng ngày

B Sau khi xây dựng Thủy điện Trung Sơn

trước đây Đường giao thông do dự án tài trợ đã giúp ô tô có thể di chuyển đến tất cả các bản

Người dân địa phương có thể tiếp cận được điện lưới quốc gia, một nguồn năng lượng tin cậy hơn Ở khu vực dự án, tỷ lệ các hộ được tiếp cận nguồn điện lưới quốc gia là 97% vào năm 2018,

so với mức ít hơn một phần ba vào năm 2015 Tỷ lệ các hộ gia đình dùng máy phát điện giảm đáng kể Hầu hết nhà được xây mới theo cách truyền thống và với chất lượng tốt hơn Đa số các nhà (80%) đều có nhà tắm, và khu vệ sinh Người dân hài lòng với ngôi nhà của mình

không thể thiếu Một số thiết bị tiện dụng khác như bếp gas, tủ lạnh, nồi cơm điện, đầu DVD,

và quạt điện cũng đang trở nên phổ biến trong khu vực dự án Thủy điện Trung Sơn (Hình 3) Mọi người chia sẻ rằng cuộc sống trở nên tiện nghi hơn rất nhiều so với trước khi có dự án Từ nguồn tài chính của dự án, ngoài các tuyến đường nội bộ trong khu tái định cư, 20 km đường vào từ quốc lộ 15 đến khu vực đập đã được xây dựng Con đường đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc sống của người dân Việc vận chuyển tre luồng và nông sản trở nên thuận tiện hơn Những phụ nữ dưới 40 tuổi đều biết sử dụng xe máy Họ kể về cách họ tự mình đưa đón con đi học, đi chợ và di chuyển ra tới trung tâm huyện một cách dễ dàng Đây là những điều mà trước đó hầu như không thể thực hiện được vì những con đường đất gần như không thể đi lại trong mùa mưa

HÌNH 2 Các hộ gia đình có nhà tắm và sử dụng điện lưới

Nguồn: ASEC, 2018: 31.

HÌNH 3 Những thay đổi về tài sản hộ gia đình

Máy phát điện

Ô tô Xuồng máy Máy bơm nước

Tủ lạnh Bếp điện, nồi cơm điện, nồi áp suất

Bếp ga/Bếp điện tử VHS, đầu DVD, đầu thu kỹ thuật số, ăng ten chảo

Giường Tivi màu Quạt điện

Xe máy Điện thoại di động

Điều tra căn bản Đánh giá giữa kỳ Đánh giá cuối kỳ

!

Nguồn: ASEC, 2018: 33.

còn là mối lo ngại Hoạt động nông nghiệp ở khu vực Trung Sơn bị thu hẹp, tuy nhiên, việc tiếp

cận với đất rừng sản xuất đã được cải thiện Cho dù, các hộ gia đình (đặc biệt là ở Sơn La) có thể phải di chuyển xa hơn để đến đất nông nghiệp và rừng của họ, nhưng hầu hết các con đường

có thể đi lại bằng xe máy Không có hộ bị thiếu đói Hộ nào có hoạt động sản xuất nông nghiệp duy trì ổn định thì cuộc sống phục hồi tốt Một số ít khác cần đến sự trợ giúp Hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn chiếm vai trò chủ đạo, song người ta nhận thấy hoạt động phi nông nghiệp bắt đầu có dấu hiệu tăng dần

dời Năm 2018, trong cuộc khảo sát đánh giá cuối dự án, 89% những người được hỏi hài lòng với

căn nhà mới xây trong khu tái định cư; 91% hài lòng với hệ thống giao thông; 93% hài lòng về hệ thống điện Tỷ lệ hài lòng với việc phân lô tái định cư thì ở mức thấp hơn (77%) Hộp 2 cung cấp một đoạn trích từ đánh giá cuối kỳ thủy điện Trung Sơn Sinh kế trước dự án được mô tả cụ thể trong đánh giá tác động xã hội (2008) Khôi phục và cải thiện mức sống được điều tra cụ thể ở điều tra đầu kỳ (2013) và giữa kỳ và cuối kỳ (2017-2018)

HỘP 2 Kết quả xã hội của dự án Thủy điện Trung Sơn

Tham vấn

Những người dân bị ảnh hưởng được thông báo và tư vấn đầy đủ về các hoạt động tái định cư, phương án xây nhà ở, địa điểm tái định cư, các biện pháp phục hồi thu nhập Các cuộc tham vấn cộng đồng được tổ chức để thảo luận về các vấn đề thủ tục, khó khăn, những vấn đề phát sinh và

đề xuất hướng giải quyết

Chỉ số hài lòng về thông tin dự án đạt Các thông tin về đập, hồ thủy điện và các giải pháp đền bù được thông báo rộng rãi đến người dân và chính quyền địa phương

Tái định cư

Các bên phụ trách thu hồi đất và tái định cư, phục hồi sinh kế, dân tộc thiểu số và giới, và giám sát

đã hoàn thành trách nhiệm của mình Những người bị ảnh hưởng nhận được bồi thường đầy đủ Các khoản bồi thường cho hộ bị ảnh hưởng cũng như cho cộng đồng được thực hiện đầy đủ và theo lịch trình đã được thống nhất

Các bản tái định cư mới đều sẵn sàng, kịp thời cho việc chuyển đến Khu tái định cư và nhà ở tái định

cư được hoàn thành ít nhất một tháng trước khi các hộ gia đình chuyển tới Các hộ gia đình được

tư vấn về điểm tái định cư và các phương án xây nhà Người dân được hỗ trợ kỹ thuật trong việc xây dựng nhà mới Tất cả các cơ sở hạ tầng thiết yếu như hệ thống cấp thoát nước, vệ sinh, và giao thông được xây dựng tại các điểm/khu tái định cư như đã nêu trong bản kế hoạch tái định cư Cơ sở

hạ tầng tại nơi ở mới đáp ứng tiêu chuẩn ít nhất bằng nơi ở cũ hoặc cao hơn

Cải thiện sinh kế

Các hoạt động sinh kế phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của những người bị ảnh hưởng Trong các gói sinh kế đều có thiết kế phương pháp có sự tham gia của người dân vào lập kế hoạch phát triển sinh kế, và phản ánh nhu cầu của cộng đồng Các khóa tập huấn về cải thiện sinh kế thuận tiện

về thời gian, địa điểm, và kinh phí được cấp đủ cho các khóa này

Các hộ tham gia hoạt động sinh kế nhận được vật tư nông nghiệp như cây giống, vật nuôi, và các hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc Một số hộ gia đình được tiếp cận với khoản tín dụng nhỏ Các khóa tập huấn mở ra cơ hội tìm được việc làm và cải thiện thu nhập

Chỉ số hài lòng về hoạt động cải thiện sinh kế ở dự án thủy điện Trung Sơn đạt Các chỉ số về chất lượng cuộc sống ở các bản mới đều đạt ở mức hài lòng Các chỉ số này bao gồm thu nhập hàng tháng, số hộ cư trú ổn định trong khu vực tái định cư, cơ sở hạ tầng trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, đường đi lại, tình trạng đi học ở trẻ em, số người có việc làm trong hộ gia đình

Hoạt động cải thiện sinh kế hoàn thành vào tháng 12 năm 2019, 3 năm sau tái định cư Tiến độ của các hoạt động này bị chậm do giai đoạn đầu thực hiện bị kéo dài Một số mô hình sinh kế không phù hợp với điều kiện địa phương nên không hiệu quả và phải dừng lại

HỘP 2 Kết quả xã hội của dự án Thủy điện Trung Sơn (tiếp theo)

Giới và phát triển dân tộc thiểu số

Dự án Trung Sơn đã tuân thủ đầy đủ chính sách phát triển dân tộc thiểu số của NHTG trong việc

cung cấp thông tin và tham vấn Dự án giảm thiểu các tác động tiêu cực đến các cộng đồng, môi

trường, và văn hóa địa phương Dự án tôn trọng các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tâm linh của

các cộng đồng sở tại Dự án quan tâm tới nguyện vọng của người dân trong việc quy hoạch xây

dựng nghĩa trang và di dời mộ

Dự án quan tâm tới tính dễ bị tổn thương của phụ nữ Các quyền về sở hữu tài sản, quyền được bồi

thường, quyền làm việc, và quyền tham gia của họ đều được đảm bảo Dự án đảm bảo hỗ trợ người

dân tiếp cận các cơ sở y tế, nâng cao năng lực nhân viên y tế, trợ cấp thuốc, vệ sinh làng bản Hệ

thống cấp nước cho các hộ gia đình được duy trì và dần dần cải thiện

Nguồn: Trích từ Báo cáo đánh giá cuối kỳ.

Tham vấn,

Tham gia và Cam kết của các bên liên quan

32 Tham vấn và sự tham gia trong Dự án Trung Sơn có ý nghĩa quan trọng trong mọi chu trình dự án và không kém phần quan trọng đối với hoạt động tái định cư và cải thiện sinh kế Hoạt động tham vấn của dự án chịu chi phối bởi các quy định của Việt Nam và chính

sách an toàn của NHTG Dự án tổ chức tham vấn không chỉ vì yêu cầu chính sách, mà vì đây là phương tiện khuyến khích sự tham gia tích cực của những người bị ảnh hưởng và là phương pháp xây dựng mối tương tác với chính quyền địa phương

A Tham vấn sớm và thường xuyên với các cộng đồng bị ảnh hưởng

“Họp nhiều lắm Ngày nào người ta cũng họp thủy điện Họp nhiều lắm Lâu lâu người ta lại về nghe ý kiến của dân và phỏng vấn cho dân cái nọ, cái kia Em đi họp tất cả các cuộc họp luôn Đi hết cả nhà đấy chứ không phải không đi họp đâu Nhà nào có 3 người mà biết tiếng Kinh, tiếng Thái thì đều đi” (TLN số 1, Nhóm nữ, xã Trung Sơn).

“Quan trọng nhất là sự tham vấn và tham gia của các bên Cái đấy là quan trọng nhất của

vấn đề tái định cư Người dân được cung cấp thông tin đầy đủ và tham gia vào tất cả các công đoạn từ tìm địa điểm cho đến quy hoạch Tất cả đều được tham gia thì sẽ tránh được các thất bại của dự án” (PVS số 1, Cán bộ dự án, TSHPCo).

Người dân không biết đến dự án trước khi hoạt động tham vấn bắt đầu vào năm 2007 Một vài người cho rằng họ lần đầu tiên nghe đến thủy điện Trung Sơn từ năm 2004 khi những đoàn khảo sát địa chất đầu tiên tiếp cận vùng dự án Năm 2007, thông tin về việc một đập thủy điện được xây dựng tại xã Trung Sơn nhanh chóng lan tỏa trong cộng đồng dân cư khi vòng tham vấn đầu tiên được tổ chức Vòng này tập trung nhấn mạnh đến những tác động tiềm năng và đề xuất khắc phục/giảm thiểu của dự án

mục tiêu và trọng tâm khác nhau Trong thời gian chuẩn bị dự án, hoạt động tham vấn đã được triển khai tại địa bàn bị ảnh hưởng bởi các hạng mục đường vào, khu vực đập, hồ chứa, và các bản

hạ lưu Vòng tham vấn lớn nhất là vòng tham vấn thứ ba diễn ra vào giai đoạn từ tháng 12/2009 đến tháng 1/2010, khi đó, các cuộc tham vấn đã được thực hiện tại 53 bản (bao gồm 44 xã bị ảnh hưởng), với sự tham gia của 2324 người (1394 nam và 930 nữ) – chiếm khoảng 1/5 tổng số người

bị ảnh hưởng (10591) Thông báo mời họp được gửi từ trước một tháng và được nhắc lại vài ngày trước buổi họp tham vấn Cuộc họp nhóm phụ nữ được tổ chức riêng (Bảng 3)

môi trường và xã hội đã được chia sẻ với người dân Các biện pháp giảm thiểu rủi ro dự án đối với cộng đồng cũng được chuẩn bị dựa trên nền tảng của đánh giá tác động xã hội, RLDP và đánh giá tác động sức khỏe Bản kế hoạch RLDP bao gồm khung chính sách tái định cư, kế hoạch hành động tái định cư, chương trình cải thiện sinh kế cộng đồng và kế hoạch phát triển dân tộc thiểu số Các biện pháp giảm thiểu tác động môi trường cũng được tham vấn ở cấp địa phương

BẢNG 3 Các hoạt động tham vấn trong giai đoạn chuẩn bị dự án

Ngày Địa điểm/Những người tham gia Mục đích

Chuẩn bị CLIP (phân tích thách thức và cơ hội sinh kế)

Đánh giá tác động sức khỏe

2008

(Tháng 5 - Tháng 8)

• 6 xã bị ảnh hưởng bởi hồ chứa,

499 người tham gia cuộc họp,

30 phỏng vấn sâu, 57 cán bộ cấp huyện và cấp xã

• 3 xã bị ảnh hưởng bởi đường vào

Tham vấn tái định cư và phục hồi sinh kế

2008 - 2009

(Tháng 12 - Tháng 1)

• 34 bản bị ảnh hưởng bởi đường vào, công trường, hồ chứa, các tác động khu vực thượng lưu và

hạ lưu Bao gồm cả các bản bị mất đất nhưng không phải di dời

Tham vấn về tác động môi trường

và xã hội

2010

(Tháng 1 - Tháng 3)

• Tham vấn về tất cả các biện pháp giảm thiểu dự án, bao gồm các cộng đồng bị ảnh hưởng, chính quyền cấp xã và huyện

• Tham vấn cấp quốc gia với các

36 Hoạt động tham vấn về tái định cư tiếp tục được triển khai trong quá trình thực hiện

dự án, với nội dung trọng tâm là chuẩn bị di dời Một cuộc họp nửa ngày được tổ chức ở tất

cả các bản để tham khảo ý kiến các hộ gia đình ảnh hưởng về mong muốn của họ đối với những ngôi nhà mới trong khu tái định cư và các chính sách đang áp dụng khác Cuộc họp có sự tham gia của hầu hết các hộ gia đình bị ảnh hưởng Khung chính sách tái định cư của dự án là tài liệu chính được sử dụng trong các cuộc họp này Bên cạnh bản đầy đủ là các tài liệu ngắn gọn được trình bày dưới nhiều dạng khác nhau như tờ rơi, tài liệu ghi âm (bằng tiếng dân tộc địa phương) Cán bộ của TSHPCo (phối hợp với trung tâm phát triển quỹ đất của huyện), ủy ban nhân dân xã trình bày chính sách của dự án và giải đáp các câu hỏi của người dân Tất cả các hộ dân được cung cấp phiếu đăng

ký hình thức tái định cư Phiếu này được thu lại vài ngày sau buổi tham vấn để người dân có đủ thời gian để tìm hiểu về thông tin được cung cấp Kết quả tham vấn thu được từ các phiếu đăng ký được tổng hợp lại và sử dụng làm cơ sở để TSHPCo và chính quyền địa phương xây dựng và hoàn thiện phương án tái định cư thích hợp

tái định cư cho các hộ gia đình tái định cư đã diễn ra trong khoảng sáu tháng Hoạt động bốc thăm chia lô tái định cư được triển khai trên hiện trường tại từng điểm tái định cư Các hộ dân được mời đến các điểm tái định cư mà họ được dự kiến chuyển vào Tại mỗi điểm, cán bộ của Ban Quản lý dự

án trình bày quy hoạch chung của khu và vị trí cụ thể của các lô Người dân có thể đưa ra những góp ý để việc xây dựng điểm tái định cư sao cho hoàn thiện hơn Sau cùng, một buổi họp đã được thực hiện, trong đó, các hộ dân bốc thăm lô tái định cư của mình Sau khi bốc thăm, người dân có

HỘP 3 Tham vấn cấp thôn bản về các khu tái định cư

Ví dụ về báo cáo cuộc họp bản (huyện Mường Lát, ngày 23-26 tháng 1 năm 2013

Ngôi nhà của trưởng làng được sử dụng làm nơi tổ chức cuộc họp tham vấn Gần như tất cả các hộ

gia đình bị ảnh hưởng đã có mặt tại cuộc họp Cuộc họp cũng có sự tham gia của các trưởng bản,

UBND xã, trưởng ban và cán bộ của Ban bồi thường và tái định cư huyện

Nhóm TSHPCo chịu trách nhiệm chính trong việc trình bày kế hoạch tổng thể của tất cả các khu tái

định cư tập trung; một kế hoạch chi tiết của khu tái định cư phù hợp cho người dân, và các mô hình

nhà tái định cư do dự án xây dựng (dành cho những hộ gia đình chọn phương án này)

Trong các buổi tham vấn, không có sự phản kháng của cộng đồng đối với việc thực hiện dự án hoặc

tái định cư nói chung Tất cả các câu hỏi và ý kiến nhận được là yêu cầu làm rõ thêm về cách áp dụng

chính sách tái định cư đối với trường hợp cụ thể của các hộ gia đình bị ảnh hưởng: lịch thanh toán;

lựa chọn cho việc tái định cư bên ngoài các khu tái định cư tập trung; xây dựng nhà mới trên đất

rừng sản xuất; quá trình di dời Nhóm Trung Sơn đã đưa ra giải thích kỹ càng hơn dựa trên khung

chính sách tái định cư của dự án

Người dân bản Xước quan tâm về nguồn nước trong khu tái định cư, để đáp lại sự lo lắng này, TSHPCo

đã xác nhận sự sẵn có của nguồn nước và chia sẻ cách thức phân phối nước cho các hộ gia đình

Mẫu BM 01 được thu thập một tuần sau khi tham vấn ý kiến người dân Dự án cung cấp thông tin

liên hệ để người dân có thể trao đổi khi có bất cứ câu hỏi nào khác (qua điện thoại hoặc thông qua

trưởng bản)

thể tự thỏa thuận với nhau để đổi vị trí các lô tái định cư trên cơ sở tự nguyện và hoàn thiện các thủ tục hành chính đi kèm.

tất cả các giai đoạn của chương trình

phục hồi sinh kế cộng đồng CLIP), từ giai

đoạn thí điểm (ở 5 bản) tới giai đoạn thực

hiện trên quy mô toàn dự án Trong giai

đoạn 2016-2017, tổng số đã có 3 đợt tham

vấn (tháng 10 năm 2015, tháng 4 năm 2016,

tháng 11 và tháng 12 năm 2016) được tổ

chức với 138 cuộc tham vấn cấp bản, và

2.600 người tham gia, trong đó khoảng 22%

là phụ nữ Việc tổng hợp các nguyện vọng

của người dân thông qua tham vấn là điều kiện tiên quyết trong việc xây dựng và chuẩn bị cho các hoạt động sinh kế ở giai đoạn này Các cuộc họp này bắt đầu bằng việc cung cấp thông tin cho cộng đồng về chương trình sinh kế, và thường có sự tham gia của chính quyền địa phương Tiếp đó, cuộc họp bàn về các tiềm năng và hạn chế của nông nghiệp và các hoạt động tạo thu nhập khác trong bản Những bàn luận này dẫn đến việc xác định các ưu tiên trong một danh sách đề xuất các hoạt động cải thiện sinh kế, và dần dần định hình các mô hình trong khuôn khổ dự án Cuối cùng, các hộ gia đình được mời tham gia để thành lập các nhóm cùng sở thích đối với mỗi hoạt động cụ thể, và các nhóm này sẽ thực hiện các hoạt động sản xuất theo mô hình

B Sử dụng ngôn ngữ của cộng đồng dân tộc thiểu số

thông của những người bị ảnh hưởng Dân cư quanh khu vực hồ chứa Trung Sơn đa số thuộc về

tộc người Thái, Mường, Mông, và Khơ Mú Để đảm bảo việc tham vấn có ý nghĩa và hiệu quả, ngôn ngữ địa phương được sử dụng (đôi khi thông qua phiên dịch) Những người tham gia được khuyến khích sử dụng ngôn ngữ mà họ cảm thấy thoải mái Trong giai đoạn chuẩn bị dự án, các tài liệu âm thanh truyền thông của dự án được thiết kế với thời lượng 15 phút bằng tiếng dân tộc thiểu số Thái, Mông, Mường và tiếng phổ thông

Thái ở khu vực dự án thiên về kiểu phát âm có ngữ điệu, sử dụng các từ vựng của nhóm Thái trắng vùng phía tây Thanh Hóa - Nghệ An Người Thái ở vùng tây Thanh Hóa không hiểu được người Thái đen ở vùng Sơn La Người ghi âm chuyển thể tài liệu dự án là người dân tộc Thái trắng ở khu vực này Người ghi âm đồng thời là chuyên gia dân tộc học tham gia vào nhóm tham vấn tại các bản cộng đồng người Thái sinh sống Thứ hai, cộng đồng người Mông trong khu vực dự án Trung Sơn

có cách phát âm và ngữ điệu tiếng Mông gần giống với nhóm người Mông đỏ ở Lào Cai, vì đa số

di cư từ các tỉnh Lào Cai, Cao Bằng xuống trong thời gian gần đây Một phát thanh viên ở chương trình các dân tộc thiểu số của Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam đã được mời ghi âm tài liệu Cán

bộ này cũng được mời tham gia cùng với đơn vị tư vấn trong quá trình tiến hành tham vấn tại các

bản người Mông sinh sống Thứ ba, mặc dù người Mường sống tại khu vực này sử dụng tiếng Thái, tiếng Việt một cách thành thạo, nhưng dự án vẫn quyết định chuyển thể tài liệu sang tiếng Mường nhằm đảm bảo rằng những người Mường lớn tuổi gặp khó khăn trong việc hiểu tiếng Việt có thể

dễ dàng nắm bắt thông tin dự án bằng tiếng mẹ đẻ Một cán bộ biết tiếng Mường của tỉnh Thanh Hóa đồng thời là một phát thanh viên của Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam đã hỗ trợ nhóm tư vấn dịch tại các buổi tham vấn và ghi âm tài liệu dự án bằng tiếng dân tộc Mường Cuối cùng, một phát thanh viên có thâm niên và kinh nghiệm của Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam với giọng đọc truyền cảm, rất quen thuộc với các thính giả của Đài đã hỗ trợ nhóm tư vấn trong quá trình ghi âm

được sử dụng liên tục trong quá trình

thực hiện dự án Trong các cuộc họp tham

vấn, khi cần thiết, các thông điệp đều được

nhắc lại bằng ngôn ngữ địa phương với

sự hỗ trợ của các cán bộ địa phương và

trưởng bản Các cuộc thảo luận nhóm nhỏ

cho phép người dân sử dụng ngôn ngữ địa

phương để trao đổi trực tiếp với các thành

viên trong nhóm Bắt đầu từ năm 2016, một

mạng lưới những điều phối viên địa phương

được xây dựng, trong đó bao gồm cả những người nói tiếng Thái và một người nói tiếng Mông Khi giao tiếp bằng tiếng Việt, ngôn ngữ đơn giản được sử dụng để giúp người dân hiểu hơn về dự án

C Từng bước nâng cao năng lực xây dựng quan hệ cộng đồng

“Có nhiều lần NHTG về đây họp, chúng tôi cũng có đi cùng Họ treo những bảng lên để cho người dân đối thoại NHTG tư vấn chủ đầu tư và người dân Họ treo bản đồ này lên, giải thích cho người dân và hỏi người dân xem có ý kiến như thế nào, và họ ghi chú lại Họ làm

kỹ lắm Họ tham vấn rất kỹ.” (PVS số 2, Cán bộ dự án, TSHPCo).

“Lần đầu tiên tham vấn, người dân chưa mạnh dạn lắm trong việc đề xuất ý tưởng Các ý kiến được thu thập, song khá yếu ớt Vòng tham vấn thứ 2 thực sự nghiêm túc Dự án đã thừa nhận rất nhiều ý kiến của bà con.” (PVS số 27, chuyên gia NHTG)

Ban QLDA có nhiều kinh nghiệm trong việc xây dựng các công trình thủy điện và lập kế hoạch di dời Tuy nhiên, họ có rất ít kinh nghiệm trong việc triển khai tham vấn ý nghĩa, và cũng chưa được chuẩn bị các kỹ năng để thực hiện việc này Việc thiếu kinh nghiệm phản ánh mô hình phổ biến của hoạt động tham vấn trong các dự án ở Việt Nam nói chung và các dự án thủy điện nói riêng Chúng hiếm khi được tiến hành theo tiêu chuẩn quốc tế

trực tiếp tổ chức và chủ trì các cuộc họp Trong những buổi tham vấn cộng đồng đầu tiên, cán

bộ BQL dự án gặp nhiều khó khăn trong việc huy động sự tham gia đóng góp ý kiến của người dân Với sự hỗ trợ của NHTG và các đơn vị tư vấn, Ban QLDA đã áp dụng được nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau trong tham vấn về tái định cư và phát triển sinh kế Trong bất cứ trường hợp nào thì cách thức điều hành một buổi tham vấn theo hướng chia sẻ thông tin hai chiều và khuyến khích ý kiến đóng góp của người dân luôn luôn là những nguyên tắc cơ bản cần tuân thủ, cũng giống như việc cung cấp cho người dân thông tin cụ thể về các hoạt động mà dự án sẽ thực hiện, tái định cư và phương thức di dời.

tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến đã được cải thiện đáng kể Họ trở nên chủ động trong

việc giám sát, nắm bắt thông tin và đưa ra yêu cầu để dự án đáp ứng mong muốn của họ Trước khi có dự án thủy điện Trung Sơn, những người dân bản khá dè dặt và ít biết đến những quyền của họ Các mối liên hệ, tương tác của họ với bên ngoài khá mờ nhạt Sự thay đổi ở phụ nữ dân tộc thiểu số rất rõ rệt (đặc biệt ở nhóm phụ nữ trẻ tuổi) khi họ có thể nêu bật các đề nghị và yêu cầu của họ đối với dự án bằng tiếng nói mạnh mẽ Họ không thể làm được điều đó nếu không tiếp cận được thông tin dự án và tiếp xúc thường xuyên với các cuộc họp tham vấn Các hoạt động tham vấn được tổ chức tính thường xuyên, cũng như cách thức trao đổi thông tin hai chiều

đã góp phần tạo ra sự thay đổi này

tham gia với vai trò ngày càng lớn hơn trong hoạt động tham vấn Ban đầu, cán bộ dự án

của TSHPCo đã tương tác với chính quyền địa phương với mục đích có được những hỗ trợ mang tính pháp lý trong xử lý thu hồi đất và tái định cư Ngoài ra, nhóm cán bộ xã hội của công ty còn phân công người giám sát công việc theo địa bàn và các chuyên gia tư vấn chuyên trách về cải thiện sinh kế TSHPCo bắt đầu hợp tác chặt chẽ với chính quyền huyện và xã khi tiến hành tham vấn địa phương vào cuối năm 2012 Việc lựa chọn loại hình nhà ở trong các khu tái định cư tập trung - tự xây nhà hoặc nhà do dự án xây - là cơ hội để công ty và chính quyền địa phương cùng nhau thực hiện vòng tham vấn cấp thôn bản Chính quyền xã và huyện tiếp tục tương tác chặt chẽ với TSHPCo trong công việc của họ với cộng đồng Trong những năm cuối cùng của dự án, TSHPCo đã thành lập một nhóm quan hệ cộng đồng để tiếp tục hợp tác với cộng đồng và chính quyền địa phương

sự tham gia các cuộc họp tham vấn với cộng đồng bị ảnh hưởng trong quá trình chuẩn bị dự án,

và cũng đồng thời là đối tượng được tham vấn Một cuộc tham vấn đã được tổ chức tại Hà Nội vào tháng 3/2010, thu hút hơn 100 đại biểu đến từ các tổ chức phi chính phủ, cơ quan tư vấn và nghiên cứu tại Hà Nội Sau phần trình bày về RLDP của dự án Trung Sơn, các tổ chức xã hội dân

sự đã nêu câu hỏi về các vấn đề tăng cường năng lực cho các hộ gia đình trong tái định cư, quản

lý các rủi ro sinh kế, sức khỏe và đảm bảo an ninh xã hội tại khu vực dự án Các tổ chức này cũng đưa ra các câu hỏi về việc đảm bảo quyền khiếu nại của dân cư, đền bù các hạng mục công trình cộng đồng, vấn đề cấp nước sinh hoạt, và xây dựng khu nghĩa trang mới Các tổ chức đã tham gia vào quá trình tham vấn cấp thôn/bản cũng được mời trình bày về những quan sát và nhận định của họ

D Tóm tắt

qua việc kết hợp bốn yếu tố Trước tiên, tham vấn bắt đầu sớm vào năm 2008 và được duy

trì thường xuyên Thứ hai, ngôn ngữ sử dụng là ngôn ngữ của cộng đồng dân tộc thiểu số địa phương Thứ ba, chức năng quan hệ cộng đồng đã được phát triển trong TSHPCo thông qua việc từng bước nâng cao năng lực trong tương tác với chính quyền địa phương Và thứ tư, dự án huy động sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự ngay từ đầu và duy trì trong suốt quá trình thực hiện với sự tham gia mạnh mẽ của các bên quan tâm Kết quả tham vấn đã được sử dụng để hoàn thiện hơn thiết kế dự án và các biện pháp giảm thiểu, đặc biệt là các công cụ an toàn xã hội Tất

cả các bên cùng làm việc với nhau để hoàn thiện từng chi tiết của các tài liệu này

thiết kế ban đầu và các hoạt động cải thiện sinh kế được thực hiện với sự đóng góp tích cực của các cộng đồng mục tiêu Bên cạnh đó, thông qua các vòng tham vấn, TSHPCo đã gây được

lòng tin tưởng của cộng đồng bị ảnh hưởng Đến lượt mình, cộng đồng đã ngày càng thể hiện

sự chủ động trong việc đặt câu hỏi tìm kiếm thông tin dự án Cuối cùng, sự hiểu biết đầy đủ của những người bị ảnh hưởng và đặc biệt là các điều khoản được nêu trong khung chính sách rõ ràng đã góp phần cải thiện năng lực của chính họ Bảng 4 sẽ tóm tắt nội dung về các bên tham gia chính, các vấn đề được xác định trong quá trình thực hiện, quá trình giải quyết các vấn đề này

và kết quả phát triển xã hội

HÌNH 4 Các mốc quyết định tham vấn ở dự án Thủy điện Trung Sơn

2013

Tham vấn điểm TĐC

2014

Tham vấn TĐC, bốc thăm

2016-2019

Tham vấn CLIP (tiếp tục)

2012

Tham vấn về CLIP và điểm TĐC

2010

Tham vấn RLDP (Vòng 3) Tham vấn các tổ chức NGOs

2008

Công bố RLDP

2006

Thông báo

đầu tiên về

dự án

BẢNG 4 Tham vấn và Sự tham gia: Tóm tắt kinh nghiệm từ dự án Thủy điện Trung Sơn

Trở ngại chính

• Đơn vị thực hiện dự án chưa có kinh nghiệm và năng lực thực hiện các hoạt động tham vấn

• Hoạt động tham vấn trong các dự án ở Việt Nam nói chung, các dự án thủy điện nói riêng hiếm khi được thực hiện theo tiêu chuẩn quốc tế

Các bên tham gia

• Tăng cường năng lực tham vấn cho cán bộ dự án

• Tham vấn cộng đồng về các tài liệu dự án để quản lý rủi ro và tác động xã hội

• Điều chỉnh lại các tài liệu dự án sau tham vấn

• Tham vấn thường xuyên trong quá trình thực hiện dự án

Kết quả

• Dự án nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cộng đồng (chiếm 86% các hộ được hỏi ý kiến từ cuộc khảo sát)

• Các điểm tái định cư phù hợp với nguyện vọng của cộng đồng được tìm thấy

• Ý kiến của cộng đồng được tiếp thu và là cơ sở để điều chỉnh thiết kế các khu tái định cư

• Các tác động của dự án liên quan đến di dời được giảm thiểu

• Các giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số được bảo tồn

• Người dân được trao quyền để phát biểu ý kiến và tham gia, đặc biệt là phụ nữ

Tham vấn và Sự tham gia: ba thực hành tốt từ dự án Trung Sơn

• Đảm bảo tham vấn sớm và thường xuyên với các cộng đồng bị ảnh hưởng

• Sử dụng ngôn ngữ của cộng đồng dân tộc thiểu số

• Từng bước cải thiện năng lực xây dựng quan hệ cộng đồng, và phối hợp với chính quyền địa phương

Tái định cư

49 Công trình thủy điện Trung Sơn đã ảnh hưởng trực tiếp đến đất đai của 3.413 hộ dân, trong đó có 648 hộ phải di dời Phần lớn là các hộ gia đình dân tộc thiểu số Tác động tập trung

chủ yếu ở khu vực đập và hồ chứa, với 2.013 hộ bị ảnh hưởng nằm rải rác ở 7 xã và 1 thị trấn Các hộ tái định cư có hai lựa chọn: di chuyển đến các khu tái định cư tập trung hoặc đến các địa điểm khác

mà họ muốn Trong tổng số 483 hộ gia đình được bố trí vào bốn khu tái định cư tập trung, được chia thành 13 điểm7, 100 hộ tự nguyện đăng ký chuyển nhà ở ra ngoài các khu tái định cư; 65 hộ ảnh hưởng bởi đường vào được tái định cư dọc theo tuyến đường 3.413 hộ gia đình này đã nhận được bồi thường cho phần đất đai và tài sản bị thu hồi trước khi khởi công xây dựng (Bảng 5) Tổng kinh phí đền bù từ vốn đối ứng của EVN/GENCO2 là 581,3 tỷ đồng (khoảng 25 triệu USD) Ngoài ra, dự

án Trung Sơn cũng hỗ trợ bố trí 47 lô tái định cư cho các hộ bị ảnh hưởng bởi đường Tây Thanh Hóa Quản lý việc thu hồi đất và tái định cư trong quá trình triển khai dự án Trung Sơn đã hình thành kinh nghiệm trong bốn lĩnh vực, tất cả đều liên quan đến các khu tái định cư tập trung: lập kế hoạch, tự xây nhà, lô tái định cư và chi trả tiền xây nhà

BẢNG 5 Số hộ bị ảnh hưởng bởi dự án Thủy điện Trung Sơn, và tổng kinh phí bồi thường

Hạng mục

Số lượng hộ gia đình bị ảnh hưởng

Ngân sách đền bù (triệu đồng)

Trạm biến áp Mai Châu

Đường dây truyền tải

A Sử dụng tri thức bản địa để lựa chọn các vị trí tái định cư

“Địa bàn xã Xuân Nha, xã Tân Xuân địa hình rất khó Chúng tôi đặt nhiều tình huống, di chuyển ra khỏi huyện cũng có, di chuyển ra khỏi xã cũng có Chúng tôi đã đặt vấn đề đưa

bà con đi đến những vị trí đó Có những nơi ở ngoài xã có vị trí rất đẹp nhưng lại xa quê quán, xa nơi ở cũ Người dân không muốn đi đến những vùng khác xã, những địa bàn khác Cuối cùng, dự án quyết tâm lựa chọn điểm như hiện nay là Thẳm Tôn, và Suối Nón

Đó là những nơi là người dân tìm, và đề đạt nguyện vọng Di vén tại chỗ và dự án đã chấp thuận Đấy là cái thành công của dự án khi đã làm tốt được việc này” (PVS số 22, Cán bộ

cấp huyện, huyện Vân Hồ)

50 Vị trí của các khu tái định cư là

một chủ đề quan trọng trong quá trình

tham vấn Các hộ dân bày tỏ nguyện vọng

muốn tìm nơi ở mới gần nơi cũ để thuận

tiện cho việc sản xuất nông nghiệp Vị trí

đề xuất của hai trong số bốn khu tái định

cư không nhận được sự đồng thuận từ phía

người dân Qua các vòng tham vấn, vị trí

của 2 trong 4 khu đã được điều chỉnh sang

vị trí thay thế khác Khoảng cách trung bình

các bản bị ảnh hưởng đến điểm tái định cư

được lựa chọn khoảng 2 km, trong khi tới điểm được đề xuất ban đầu là 20 km Các điểm tái định

cư đều ở trong cùng xã và bản cũ

của họ Dự án khuyến khích những người dân bị ảnh hưởng đưa ra gợi ý về vị trí của các khu tái

định cư tập trung Ở bản Tả Bán và Tà Lào, những hiểu biết của người dân địa phương về vùng đất của họ giúp chọn ra nơi tái định cư phù hợp như thảo luận trong Hộp 4 Quá trình này cũng cho phép tối ưu hóa việc phân khu tái định cư tập trung thành một số điểm định cư nhỏ hơn

B Trao quyền cho hộ tái định cư bằng cách cho phép tự xây nhà mới

“Ừ, muốn tự mình dựng, tự mình làm Nếu dự án làm cho, mỗi khẩu chỉ hơn 20m2, quá hẹp so với nhà này Nhà này một chiều gần 12m và một chiều hơn 7m Mình làm nhà sàn ở thoáng hơn Nếu lấy nhà của dự án, thì quá gò bó, quá hẹp Nói chung người dân tộc mình thích nhà rộng, thích nhà sàn Đa số là tự làm Mình nghe họ vào tuyên truyền, nhà muốn làm thì tự chuẩn bị Có nhiều nhà làm mới hoàn toàn phải tự chuẩn bị gỗ Như nhà bác đây xem gỗ thấy vẫn còn đảm bảo nên chỉ phải thay một số thôi Mình làm đơn xin kiểm lâm

để [vào rừng] xin gỗ mới được làm chứ, không thì không được làm đâu.” (PVS số 17, Nam

giới thuộc hộ tái định cư, xã Tân Xuân)

“Họ làm rất đẹp Chắc chắn để cho dự án làm không thể đẹp như thế được Cái đó mới là cái mấu chốt nhất mà gần như các dự án khác không có Các dự án khác xây nhà và đưa người dân vào ở Đó là bản sắc của người ta Người Thái ưa ở nhà sàn Nhà còn tốt, người

ta đưa lên dựng lại Họ có thể sử dụng tiền mà dự án trả để sửa sang những chỗ cần như làm mái, sơn sửa, hoặc thay thế” (PVS số 25, Cán bộ dự án, TSHPCo).

HỘP 4 Sử dụng tri thức bản địa trong việc lựa chọn địa điểm tái định cư

Những người dân bản Tà Lào (xã Tân Xuân) kể lại rằng họ không thống nhất với phương án ban đầu của dự án về vị trí khu tái định cư (bản An) Rất nhiều người trong bản đã đi xem Đây là vùng đất bằng phẳng, thuận tiện cho việc bố trí và quy hoạch các lô đất Nhưng tất cả đều không muốn chuyển đến đó Bản An cách nơi ở cũ 20 km Vị trí này được mô tả là khu đất rất đẹp, nhưng khí hậu rất nóng vì nằm kẹp giữa thung lũng nên khuất gió, và không có đủ nước Sinh sống ở đó cũng có nghĩa là phải vượt qua chặng đường 20 km đồi núi mỗi ngày để về làm nương ở khu ruộng cũ

Tương tự, người dân Tả Bán bày tỏ mong muốn đi tìm một khu tái định cư thay thế Dự án đã tổ chức thêm các cuộc tham vấn TSHPCo nhận ra rằng không ai hiểu mảnh đất này bằng chính cộng đồng địa phương Người dân bản hiểu từng khe suối, rừng cây, từng quả đồi Họ cũng hiểu cả cung cách

tổ chức sản xuất nông nghiệp ở địa phương Sau cuộc họp tham vấn, cộng đồng được chủ động chọn điểm tái định cư cho mình Họ cử ra một nhóm nam giới đảm nhận việc này Nhóm này đã đi tìm nhiều ngày, tự đánh giá về nguồn nước, độ dốc, chất đất, điều kiện thời tiết, khoảng cách đến nơi ở cũ, và khả năng kết nối được với đường giao thông Mỗi khi tìm được một địa điểm ưng ý, thôn bản mời cán bộ ủy ban xã, cán bộ TSHPCo và toàn bộ dân bản đến xem và cùng họp bàn Khi đó, cuộc họp lại bàn luận kỹ lưỡng hơn bởi vì vị trí tái định mới được đề xuất lại cách xa ruộng nương của một số hộ gia đình, cách xa đường giao thông, và có thể tiềm ẩn nguy cơ sạt lở

Lựa chọn cuối cùng chỉ được thống nhất sau 7 lần họp với bản Tà Lào và 10 lần họp với bản Tả Bán Người dân ghi nhận rằng rằng dự án đã thực sự rất kiên nhẫn để hỗ trợ bà con tìm nơi ở mới Về phần mình, bà con cũng rất hài lòng với vị trí mà họ tìm được